Έντυπη Έκδοση

Καρποφορία και όρια της καντιανής ηθικής

Κώστας Ανδρουλιδάκης

Καντιανή ηθική. Θεμελιώδη ζητήματα και προοπτικές

εκδόσεις Ιδεόγραμμα, σ. 164, ευρώ 21,10

Θα μιλήσουμε πάλι για τον Καντ. Και την αφορμή μάς δίνει αυτή τη φορά ο Κώστας Ανδρουλιδάκης, ο οποίος, ως προέκταση μερικών από τις αρτιότερες μεταφράσεις του καντιανού έργου που μας παρουσίασε πρόσφατα (Κριτική της Κριτικής Δύναμης 1, Κριτική του Πρακτικού Λόγου 2, Η Μεταφυσική των Ηθών 3), επιχειρεί την προσωπική του κριτική επισκόπηση της καντιανής ηθικής. Αναπληρωτής καθηγητής της Φιλοσοφίας σήμερα στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, ο Κ. Ανδρουλιδάκης ανήκει σ' εκείνη τη μικρή κατηγορία πανεπιστημιακών, για τους οποίους έχω μιλήσει κι άλλη φορά, που δεν υποτιμούν καθόλου το μεταφραστικό έργο. Τουναντίον· στη διδακτική του προσφορά συνυπολογίζονται βαρυσήμαντα μεταφραστικά εγχειρήματα, όπως, εκτός από τα καντιανά έργα που ανέφερα, το Για τη θρησκεία: Λόγοι προς τους μορφωμένους περιφρονητές της του Φ. Σλαϊερμάχερ (Παπαζήσης 1997), το Περί της Αισθητικής παιδείας του ανθρώπου του Φ. Σίλερ (Ιδεόγραμμα 2006) κ.ά. Το ίδιο το βιβλίο που παρουσιάζουμε εδώ μπορεί να ιδωθεί ως τεκμήριο της συνέχειας που κατά φυσικό τρόπο δημιουργείται ανάμεσα στην ενήμερη μετάφραση, τον υπομνηματισμό και τη διδακτική ανασύσταση, αναπόσπαστες όψεις όλες τού καλώς εννοούμενου εκπαιδευτικού έργου.

Εχουμε πρώτα πρώτα, λοιπόν, μία άψογη διδακτική έκθεση -καλύτερη μάλλον δεν θα μπορούσε να υπάρξει- ενός έργου που παρά τη μνημειώδη αρχικτεκτονική του δεν είναι απαλλαγμένο από περιπλοκές και ασάφειες, η οποία ταυτόχρονα δίνει τα κλειδιά για τη σύνδεση της καντιανής ηθικής με όλες τις άλλες πλευρές τού συστήματος. Βασίζεται εξίσου στη Μεταφυσική των Ηθών και στην Κριτική του Πρακτικού Λόγου, προσπαθώντας να βρει κοινά επιχειρηματολογικά νήματα πίσω από τις κάποτε αποκλίνουσες διατυπώσεις, με συνεχείς και αμφίδρομες αναφορές σε πολλά άλλα καντιανά κείμενα (ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον πάντως δείχνει για ύστερα, «γεροντικά» έργα του φιλοσόφου, με τα λογικά και επιστημολογικά τους ενδιαφέροντα). Η πραγμάτευση είναι συστηματική και «εσωτερική»: θέλω να πω, κινείται αποκλειστικά σχεδόν εντός τού καντιανού έργου, κατά κάποιον τρόπο in vitro, αποφεύγοντας ιστορικοφιλοσοφικές προσεγγίσεις και κοινωνιολογικές αναγνώσεις. Επιδιώκει σε πρώτο βήμα να δείξει την αυστηρή οικονομία και την αρραγή συνέπεια που διέπει την καντιανή σκέψη, ανοίγοντας έτσι διόδους πρόσβασης στο έργο, ενώ σε δεύτερο βήμα, και μάλλον χαμηλότονα, αναλαμβάνει την υπεράσπισή του απέναντι σε ποικίλες κριτικές που έχουν απευθυνθεί ειδικώς στην καντιανή ηθική. Απέναντι σε κατηγορίες για «υποκειμενισμό», ας πούμε, τονίζει τον διυποκειμενικώς δεσμευτικό και κατά συνέπεια οικουμενικό χαρακτήρα των επιταγών του Λόγου· απέναντι σε κατηγορίες για υπερβάλλοντα ορθολογισμό και/ή ασκητικότητα δείχνει σε ποιον βαθμό ο Καντ συνυπολογίζει τις σωματικές και ορμικές παραμέτρους της ανθρώπινης φύσης, ιδίως στην πραγμάτευση του «υψίστου αγαθού» που είναι η (δυνητική) σύνθεση αρετής και ευδαιμονίας - ζήτημα το οποίο επανέρχεται διαρκώς και στο οποίο δικαίως αφιερώνεται μεγάλο μέρος της πραγμάτευσης· απέναντι στις σχετικιστικές (ευδαιμονιστικές) αιτιάσεις, πάντως, τονίζει αυτό που θεωρεί μάλιστα ως τη μέγιστη καινοτομία της καντιανής ηθικής, την πρόκριση του πραξεολογικού γνώμονα (των αρχών ή επιταγών) έναντι των σκοπών της πράξης (σε τελευταία ανάλυση, την ευδαιμονία), και δείχνει πως αυτή προκύπτει από, και συνδέεται με, το βασικό μέλημα του Καντ: την ανάδειξη της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και, κυρίως, αυτονομίας.

Η συζήτηση βέβαια δεν τελειώνει εδώ - στην πραγματικότητα, μία τέτοια συνεπής και στοχαστική ανασύσταση την ανοίγει εκ νέου. Ιδωμένη ως αυτοτελές ηθικό σύστημα, η καντιανή ηθική έχει πρόδηλα πλεονεκτήματα έναντι όλων των ανταγωνιστών της και δύσκολα ανασκευάζεται. Αν μας φαίνεται σε κάτι παρωχημένη, είναι ακριβώς στην αξίωσή της να συσταθεί ως αυτοτελές σύστημα - ακριβέστερα, να γίνει η ίδια θεμέλιο ενός φιλοσοφικού συστήματος, αντιστρέφοντας τις προτεραιότητες της παλαιάς μεταφυσικής. Διότι η «αλήθεια» ενός φιλοσοφικού συστήματος -όπως ακριβώς κι ενός θεολογικού δόγματος- είναι παραπλανητικό, πιστεύω, να αναζητείται στις ίδιες του τις διατυπώσεις. Πρέπει να παρασχεθούν οι κοινωνικοϊστορικές διαμεσολαβήσεις, να δειχθεί η ίδια η πολιτισμική παραγωγή ή η κοινωνιογένεση των ιδεών, αυτό του οποίου δεν θα μπορούσε να έχει πλήρη επίγνωση ο ίδιος ο φιλόσοφος. Το μέλημα της αυτονομίας, και το βασικό περί αυτής επιχείρημα, ο Καντ το πήρε από τον Ρουσό, ο οποίος το έθεσε ακριβώς εκεί που γεννήθηκε ως επίκαιρο αίτημα της εποχής του: στην πολιτική σφαίρα. Πώς μπορώ να είμαι ελεύθερος, και ταυτόχρονα να υπακούω σε νόμους; Η αναστροφή της προτεραιότητας πολιτικού/ηθικού υπέρ του τελευταίου, που ήταν η προσωπική συμβολή του Καντ, αποκρύπτει την ιστορική αιχμή του προβλήματος και οντολογικοποιεί ως διαχρονικό και πανανθρώπινο έναν διχασμό που γεννάει από τη σύστασή της ειδικά η νεοτερική, αστική κοινωνία: πίσω από την αντινομία φυσικής αιτιοκρατίας και έλλογου αυτοκαθορισμού, που στο ηθικό πεδίο μεταφράζεται ως ανεξαρτησία της κατηγορικής προσταγής από τις υποθετικές επιταγές, αναφαίνεται ο τραγικός διχασμός του νεοτερικού υποκειμένου σε citoyen και bourgeois, «πολίτη» αιρόμενο στο επίπεδο του καθολικού συμφέροντος, από τη μία πλευρά, και ιδιοτελούς «αστού» σε διαρκή πόλεμο με τους ομοίους του χάριν ιδιοτελών συμφερόντων, από την άλλη. Και αν η ταύτιση αρετής και ευδαιμονίας για τον Καντ (το «να είμαι άξιος της ευτυχίας» και το να έχω όντως την ευτυχία που αξίζω) επαφίεται σε μία ευχή, ή στην τύχη, δεν θα έπρεπε αυτό να μας εμποδίζει να δούμε εκείνο που ο Καντ δεν έχει τρόπο ν' αντιληφθεί: ένα σύνολο ορθολογικώς ανασυστάσιμων εμποδίων, κοινωνικής προελεύσεως, που αποτρέπουν την ταύτιση και απαιτούν ειδική δράση εκ μέρους των υποκειμένων· ούτε ότι υπό συνθήκες ιστορικού διχασμού όπως ο παρών, όταν η σύγκρουση ανάμεσα σε κοινό συμφέρον και ιδιοτελείς επιδιώξεις οδηγείται σε ανελέητη κορύφωση, καμία ηθικά συνεπής στάση δεν είναι δυνατή για κανέναν.

Η «φυσική αιτιοκρατία» είναι επίσης μια ιστορική έννοια που χρειάζεται ειδική διευκρίνιση. Ο Καντ αναμφίβολα την κληρονόμησε από το χριστιανικό δυϊσμό, ο οποίος συνέβαλε σε βαθμό που πολλοί είναι απρόθυμοι να αναγνωρίσουν στη δημιουργία μιας μηχανιστικής φυσικής επιστήμης. Το διορατικό στην περίπτωσή του, αν μου επιτρέπεται να πω, είναι όχι η διάκριση φύσης-ελευθερίας που λαμβάνει ως προϋπόθεση στην ηθική του (αυτή ελέγχεται εύκολα ως ιδεολογική), αλλά η διάκριση δύο διαφορετικών εννοιών της φύσης - κατά την καθοριστική κρίση (στην Κριτική του Καθαρού Λόγου) και κατά την αναστοχαστική κρίση (στο δεύτερο μέρος της Κριτικής της Κριτικής Δύναμης). Υπό αυτή την τελική οπτική, η «φυσική αιτιοκρατία» αποδεικνύεται ως κάτι που προβάλλεται από την ίδια την υπερβατολογική κατάληψη, δηλαδή το νοούν υποκείμενο και τα «a priori» εργαλεία του, σε αδιευκρίνιστες σχέσεις προς το ίδιο το πράγμα (του οποίου μέρος, εν πάση περιπτώσει, είναι και το υπερβατολογικό υποκείμενο με την αυτοδίκαιη ελευθερία του). Υπό ποίους όρους αυτή η ενόραση θα μπορούσε να μεταφερθεί στον ίδιο τον ηθικό δυϊσμό του Καντ και πώς θα μετασχημάτιζε το διαπιστωμένο εκεί ηθικό σχίσμα; Θα μπορούσαμε ίσως να φανταστούμε μία ανθρώπινη «φύση» που, ακριβώς ως ιδιοτελής με την έσχατη έννοια του όρου, συνυποθέτει το κοινό καλό (μακροπρόθεσμα αναγκαίο για την ατομική επιβίωση) χωρίς την επίκληση κάποιας χωριστής έννοιας «καθήκοντος»; Η εξόχως αντι-καντιανή ηθική του Χιουμ σαν να βρίσκει εδώ έναν απροσδόκητο σύμμαχο στα διάκενα του καντιανού γράμματος.

Και τέλος να θίξω απλώς -μιας και δεν έχω περισσότερο χώρο εδώ- κάποια ζητήματα που θέτει η τρίτη διατύπωση της κατηγορικής προσταγής. Το να μην εργαλειοποιείς τα ανθρώπινα όντα (να μην εκλαμβάνεις την ανθρώπινη υπόσταση ως μέσον) λέει όντως κάτι περισσότερο από τις δύο προηγούμενες διατυπώσεις, που το γενικό τους νόημα είναι να μην εξαιρείς τον εαυτό σου (προϋπόθεση της ηθικής πράξης ως έλλογης επικοινωνίας). Απέναντι σε ποια ειδική ιστορική απειλή ο Καντ οδηγείται -όχι εξ ολοκλήρου συνειδητά, προφανώς- να προβεί σε αυτή τη διατύπωση; Ορθά ο Κ. Ανδρουλιδάκης κάνει αναφορά, μεταξύ άλλων, σε παράγοντες όπως «περιορισμούς των θεμελιωδών ελευθεριών και δικαιωμάτων, [...] κάθε μορφή αυταρχισμού και ολοκληρωτισμού» (σελ. 109). Δεν είναι όμως μόνον αυτό. Πολύ πιο θεμελιωδώς, δεν είναι αυτή καθαυτή η μισθωτή εργασία, θεμέλιο της ενάρετης κοινωνικής τάξης που ασφαλώς ο ίδιος ο Καντ επιδοκίμαζε, καταφανής παραβίαση της εν λόγω αρχής, όπως και κάθε πολιτικός σχηματισμός -οιαδήποτε μορφή κράτους, ο ίδιος ο ρεπουμπλικανισμός του οποίου θιασώτης ήταν ο Καντ- στον οποίον οι πολίτες είναι «υπήκοοι» και όχι άμεσα υποκείμενα νομοθεσίας οι ίδιοι; *

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1 Ιδεόγραμμα, Αθήνα 2004. 2 Εστία, Αθήνα 2009. 3 Ιδεόγραμμα - υπό έκδοσιν.

Το 1737 ο Καντ έχασε τη μητέρα του, γυναίκα υπέροχου χαρακτήρος και με πνευματικές αρετές ανώτερες της τάξεώς της, η οποία συνέβαλε στη μελλοντική αριστεία του διαπρεπούς υιού της με την κατεύθυνση που έδωσε στις νεανικές του σκέψεις και με την υψηλή ηθικότητα που του εμφύσησε. Ως το τέλος της ζωής του, ο Καντ εμιλούσε για εκείνην με άκρα τρυφερότητα, και πάντοτε αναγνωρίζοντας με παλλομένη συγκίνηση τα όσα όφειλε στις φροντίδες της.

........................................................

Δεν υπήρχε φίλος του Καντ που να μη θεωρεί ημέρας εορτής αυτήν κατά την οποίαν εγευμάτισε μαζί του. Δίχως να παίρνει ύφος διδασκάλου, ο Καντ ήταν πραγματικά διδάσκαλος, στον υπέρτατο βαθμό. Ολη τη συνομιλία την ενοστίμιζαν τα μπαχαρικά του πεφωτισμένου πνεύματός του, που το προσέφερε πλουσιοπάροχα και το μετάγγιζε φυσικά και απροσποίητα σε όλα τα ζητήματα, όσο του έδιδε την ευκαιρία η πορεία της συζητήσεως, και ο καιρός εκυλούσε γοργά, από τη μία έως τις τέσσερις ή έως τις πέντε, ίσως και πιο αργά, ωφέλιμα και ευχάριστα για όλους.

Οι τελευταίες ημέρες του Ιμάνουελ Καντ, του Τόμας ντε Κουίνσι, μτφρ.: Παναγιώτης Σκόνδρας, Αστάρτη

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Υπό κοινό πρίσμα
Αγάπης πάλη
Η γραφή του ποιητή Τσαρλς Σίμικ
Το πεδίο της ανωμαλίας
Το εξωπραγματικό στη γραφή του Μαργαρίτη Σαμαρά
Βιβλιοθήκη μυστηρίου
Τρεις τρόποι για το κοπιαστικό κυνήγι της αλήθειας
Από την ιστορική παθολογία της ελληνικής κοινωνίας στη βία του καπιταλισμού
Η συνεχής αποκάλυψη του Κώστα Μουρσελά
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Υπό κοινό πρίσμα
Αγάπης πάλη
Η γραφή του ποιητή Τσαρλς Σίμικ
Το πεδίο της ανωμαλίας
Το εξωπραγματικό στη γραφή του Μαργαρίτη Σαμαρά
Βιβλιοθήκη μυστηρίου
Τρεις τρόποι για το κοπιαστικό κυνήγι της αλήθειας
Καρποφορία και όρια της καντιανής ηθικής
Από την ιστορική παθολογία της ελληνικής κοινωνίας στη βία του καπιταλισμού
Η συνεχής αποκάλυψη του Κώστα Μουρσελά
Η τρίτη ανάγνωση
Καπνοτόπια
Γιώργος Δαρδανός
Θαυμαστά βιβλία και οι πρώτοι Κύκλοι επιμόρφωσης (εκδόσεις Gutenberg, Τυπωθήτω)
Διήγημα
Το σπίτι της κυρίας Προυστ
Μουσική
Εν τη ρίμα του λόγου / Ρεμπέτικο
Από τις 4:00 στις 6:00
Τραγούδια με ψυχή...
Από τις γυναίκες που ξεχώρισαν στο ροκ
Άλλες ειδήσεις
Πολεμώντας με τα φαντάσματα της δικτατορίας
Με την ψευδαίσθηση της πολλαπλής χρήσης
«ΠΑΡΑ ΠΡΟΣΤΑΤΑΣ ΝΑ 'ΧΩΜΕΝ»