Έντυπη Έκδοση

Από την ιστορική παθολογία της ελληνικής κοινωνίας στη βία του καπιταλισμού

Τι φταίει, άραγε, και η Ελλάδα δεν μπόρεσε να αλλάξει ποτέ το κράτος, την οικονομία και τις ιδέες των ανθρώπων της, πέφτοντας σ' έναν παραλυτικό φαύλο κύκλο; Κι αν η Ελλάδα κλείστηκε τον εαυτό της, τι συνέβη στη Δύση; Κατόρθωσαν η ανάπτυξη και η ευημερία να αποτρέψουν τη γένεση και τη λειτουργία μιας σειράς εξαιρετικά βίαιων μηχανισμών;

Βασίλης Καραποστόλης

Διχασμός και εξιλέωση Περί πολιτικής ηθικής των Ελλήνων

εκδόσεις Πατάκη, σ. 302, ευρώ 17,78

Τι έχει συμβεί ιστορικά στην ελληνική κοινωνία και δεν κατάφερε ποτέ να ανοίξει έναν δρόμο προς την ωρίμανση και την ολοκλήρωση; Γιατί η Ελλάδα παρέμεινε, από τη σύσταση του ελληνικού κράτους μέχρι και σήμερα, εγκλωβισμένη στο άδοξο παιχνίδι των μικροπολιτικών συγκρούσεων και των κομματικών ανταγωνισμών, στην άγρια διαπάλη των συντεχνιακών συμφερόντων, στην εγγενή οικονομική δυσκαμψία, που πέφτει από τον έναν κύκλο στον άλλο, στην υπερτροφία της δημόσιας διοίκησης, που απομυζά όλους τους ζωτικούς πόρους, στην καχεξία της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, που ανθεί μόνο όταν ρίξουμε το βλέμμα στη δραστηριότητα του απόδημου Ελληνισμού, αλλά και στη φτωχή, εσωστρεφή παραγωγή των ιδεών, που δεν υπερβαίνει ποτέ την ανασφάλεια ενός τόπου ο οποίος δηλώνει προς τα έξω μεγαλειώδης, αλλά στο εσωτερικό τρέμει το φυλλοκάρδι του;

Στο καινούριο βιβλίο του, που φέρει τον χαρακτηριστικό τίτλο Διχασμός και εξιλέωση. Περί πολιτικής ηθικής των Ελλήνων ο Βασίλης Καραποστόλης θέτει αυτά τα ερωτήματα όχι για να τα απαντήσει ως ιστορικός, φιλόσοφος, κοινωνιολόγος, οικονομολόγος ή πολιτικός επιστήμονας, αλλά για να θίξει, ως αισθαντικός δοκιμιογράφος, το υπαρξιακό ζόρι μιας κοινωνίας, η οποία, από τη μια, παραδίδεται αμαχητί στη διαφθορά, στην ομφαλοσκόπηση, στον ευδαιμονισμό και στον ατομικισμό και από την άλλη, δεν παύει να τρώγεται στα εσώψυχά της με την πιθανότητα να αλλάξει τη μοίρα της και να εξασφαλίσει για τον εαυτό της μια καλύτερη θέση στον κόσμο.

Απαντήσεις για τα ερωτήματα του Καραποστόλη υπάρχουν πολλές κι έχουν δοθεί κατ' επανάληψη - τις δίνει, άλλωστε, και ο ίδιος συχνά στο βιβλίο του: η καθυστερημένη απόκτηση της εθνικής ανεξαρτησίας και η συγκρότηση πολιτικών, οικονομικών και κρατικών μηχανισμών, όταν η Ευρώπη βρισκόταν παρασάγγας μπροστά, η μακροχρόνια πολιτική εξάρτηση, ο ισχνός χαρακτήρας της αστικής τάξης, η διάψευση πλήθους εθνικών αγώνων, τα αλλεπάλληλα συστήματα πατρωνίας, η προσκόλληση των πολιτικών ελίτ στο κράτος. Εκείνο, όμως, που αναζητεί στην πραγματικότητα ο συγγραφέας δεν είναι τα αίτια της παθολογίας, αλλά το αν έκανε ποτέ κάτι η Ελλάδα για να υπερβεί τη χρόνια καχεξία της.

Για να προχωρήσει κανείς προς μια τέτοια κατεύθυνση πρέπει να μπει στον δύσβατο χώρο του συμβολικού, που για τον Καραποστόλη είναι ο ηρωισμός εν τη ευρεία εννοία της λέξης: η παρόρμηση που κάνει το πρόσωπο να αποσπαστεί από την ομάδα, όχι για να γίνει εκφραστής μιας αφηρημένης ιδέας (γενναιότητα, δικαιοσύνη, αφοσίωση, χρέος), αλλά για να καθρεφτιστεί στα μάτια των άλλων, κερδίζοντας την αναγνώρισή τους. Ο Καραποστόλης θεωρεί πως τέτοια πρόσωπα ήταν ο Καραϊσκάκης, ο Ζάππας, ο Βαρβάκης, ο Μελάς, ο Βενιζέλος, ο Δραγούμης και ο Βελουχιώτης. Ολοι τους κατόρθωσαν, όχι διαμιάς και αιφνιδιαστικά (σαν να ήταν γεννημένοι για κάτι τέτοιο), αλλά μέσα από μια βασανιστικά αργή διαδικασία (η οποία έχτισε την προσωπικότητά τους), να βάλουν έστω και για μία στιγμή φρένο στην πρόσδεση της Ελλάδας στις καταστροφικές της τάσεις. Ολοι τους παρέμειναν επίσης απελπιστικά μόνοι, αφήνοντας τους επόμενους να κυριαρχηθούν από τη δύναμη της συνήθειας και της αδράνειας.

Οι ήρωες του Καραποστόλη δεν είναι στην πραγματικότητα ήρωες, αλλά εκφάνσεις της απόγνωσης μιας κοινωνίας που έχει πληγεί εις βάθος από τον θόρυβο της σιγής. Οσο για τον συγγραφέα, δεν μπορεί παρά να είναι ο μάρτυρας του ανεπίλυτου δράματος: ενός δράματος που εκόντες άκοντες συνειδητοποιούμε όλο και περισσότερο τους τελευταίους μήνες.

Φίλιππος Δ. Δρακονταειδής

Λόγος ερειπίων

δοκίμιο, εκδόσεις Γαβριηλίδης, σ. 162, ευρώ 14,77

Πώς μπορούμε να σκεφτούμε το παρελθόν (ιστορικό, πολιτικό, φιλοσοφικό, επιστημονικό και καλλιτεχνικό); Θέτοντας αυτό το ερώτημα στο δοκίμιό του Λόγος ερειπίων ο Φίλιππος Δ. Δρακονταειδής ξέρει πως έχει υπονομεύσει ευθύς εξαρχής την απάντησή του, μια και, όπως σπεύδει να σημειώσει, το παρελθόν που γνωρίζουμε (που νομίζουμε πως γνωρίζουμε) είναι μια κατασκευή: μια χρονική επέκταση του παρόντος προς τα πίσω, μια σημερινή ερμηνεία, που προβάλλει στην παρελθούσα εμπειρία, γνώση και τέχνη τη δική της οπτική και το δικό της αντιληπτικό σύστημα. Η μόνη, επομένως, μορφή μέσω της οποίας είναι σε θέση να σχηματιστεί το παρελθόν στην τωρινή μας συνείδηση είναι η μορφή του τρίμματος και του ερειπίου. Ενα ερείπιο, όμως, δεν θα μπορέσει να γίνει ποτέ κατανοητό με ευθεία, μετωπική προσέγγιση. Ο μόνος, ίσως, τρόπος προκειμένου να εικάσουμε κάτι για την πραγματικότητά του είναι να διακινδυνεύσουμε μιαν απορητική ανάγνωσή του - όπως το θέλει ο Πασκάλ, να ρίξουμε μια ζαριά με την πεποίθηση πως δεν αποκλείεται να κερδίσουμε.

Μιαν ανάλογη ζαριά ρίχνει και ο Δρακονταειδής στο σύντομο μα πυκνογραμμένο βιβλίο του, εξετάζοντας τις έννοιες του κράτους, του λαού, του πολιτεύματος και του δικαίου στη διαχρονική τους διαδρομή. Βασισμένος σε μια πολιτική παράδοση, η οποία έχει ως κεντρικό της κριτήριο το βάρος της ισχύος και της απόφασης (από τον Τόμας Χομπς μέχρι τον Καρλ Σμιτ), επηρεασμένος από την κριτική στάση της Σχολής της Φρανκφούρτης απέναντι στον Διαφωτισμό, αλλά και συνομιλώντας με σύγχρονους στοχαστές, όπως ο Ρίτσαρντ Σένετ ή ο Τζιόρτζιο Αγκάμπεν, που έχουν αποδομήσει τον καπιταλισμό στο επίπεδο της κοινωνιολογίας ή της φιλοσοφίας, ο Δρακονταειδής συλλαμβάνει όλες τις υψηλές θεσμικές έννοιες ως συγκαλύψεις της βίας, με την οποία κυβερνώνται οι κοινωνίες - τώρα και άλλοτε.

Σε μια τέτοια τροχιά, τα πάντα μπαίνουν στο τόξο του φίλου και του εχθρού, όπως το διέγραψε ο Σμιτ στη γερμανική πολιτική θεωρία, αλλά και ο Παναγιώτης Κονδύλης στα καθ' ημάς: τα κράτη και οι λαοί επινοούν τα εθνικά σύμβολα για να συνενώσουν τους φίλους και να αποτρέψουν τους εχθρούς, το πολίτευμα και το δίκαιο είναι πάντα ταυτισμένα με το πολίτευμα και το δίκαιο των αναγκών οι οποίες τα θεμελιώνουν (και δεν εγγυώνται ούτε την ελευθερία ούτε τη δικαιοσύνη), ενώ ο άνθρωπος μένει σε οποιαδήποτε περίπτωση γυμνός, χωρίς να μπορεί να υπερασπιστεί ούτε τη ζωή του (το σώμα) ούτε τον βίο του (το πνεύμα).

Το ρεύμα της σκέψης εντός της οποίας κινείται ο Δρακονταειδής αντιστρατεύεται την ιδεολογία, αλλά δεν έχει αποφύγει τα ιδεολογικά τέρατα: όταν δεν υπάρχει ένα είδος καντιανής συμφωνίας για τις πηγές και τον έλεγχο της βίας, η βία είναι πιθανόν να αποδειχτεί πολύ πιο καταστροφική από τις θεσμικές συγκαλύψεις της. Παρ' όλα αυτά, ο λόγος του Δρακονταειδή διαθέτει, χάρη στα σαφώς αντιαυταρχικά του αντερείσματα, μιαν έντονα ιστορική αίσθηση των νεότερων πολιτικοκοινωνικών φαινομένων, υποδεικνύοντας εκ παραλλήλου με οξύτητα τη γένεση και τη λειτουργία των βασικών ιδεολογικών τους μηχανισμών. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Υπό κοινό πρίσμα
Αγάπης πάλη
Η γραφή του ποιητή Τσαρλς Σίμικ
Το πεδίο της ανωμαλίας
Το εξωπραγματικό στη γραφή του Μαργαρίτη Σαμαρά
Βιβλιοθήκη μυστηρίου
Τρεις τρόποι για το κοπιαστικό κυνήγι της αλήθειας
Καρποφορία και όρια της καντιανής ηθικής
Η συνεχής αποκάλυψη του Κώστα Μουρσελά
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Υπό κοινό πρίσμα
Αγάπης πάλη
Η γραφή του ποιητή Τσαρλς Σίμικ
Το πεδίο της ανωμαλίας
Το εξωπραγματικό στη γραφή του Μαργαρίτη Σαμαρά
Βιβλιοθήκη μυστηρίου
Τρεις τρόποι για το κοπιαστικό κυνήγι της αλήθειας
Καρποφορία και όρια της καντιανής ηθικής
Από την ιστορική παθολογία της ελληνικής κοινωνίας στη βία του καπιταλισμού
Η συνεχής αποκάλυψη του Κώστα Μουρσελά
Η τρίτη ανάγνωση
Καπνοτόπια
Γιώργος Δαρδανός
Θαυμαστά βιβλία και οι πρώτοι Κύκλοι επιμόρφωσης (εκδόσεις Gutenberg, Τυπωθήτω)
Διήγημα
Το σπίτι της κυρίας Προυστ
Μουσική
Εν τη ρίμα του λόγου / Ρεμπέτικο
Από τις 4:00 στις 6:00
Τραγούδια με ψυχή...
Από τις γυναίκες που ξεχώρισαν στο ροκ
Άλλες ειδήσεις
Πολεμώντας με τα φαντάσματα της δικτατορίας
Με την ψευδαίσθηση της πολλαπλής χρήσης
«ΠΑΡΑ ΠΡΟΣΤΑΤΑΣ ΝΑ 'ΧΩΜΕΝ»