Έντυπη Έκδοση

Η βελόνα και το πηγάδι

Φωτογραφία του Petrito Zezus για την Βιβλιοθήκη Φωτογραφία του Petrito Zezus για την Βιβλιοθήκη Ορχάν Παμούκ

Αλλα χρώματα

Δοκίμια και μια ιστορία, μτφρ.: Στέλλα Βρετού, εκδόσεις Ωκεανίδα, σ. 651, ευρώ 22,21

«Το μυστικό του συγγραφέα δεν είναι η έμπνευση -γιατί ποτέ δεν είναι σαφές από πού έρχεται- είναι το πείσμα κι η υπομονή. Η τουρκική παροιμία "σκάβω πηγάδι με βελόνα" ειπώθηκε για τους συγγραφείς», γράφει ο νομπελίστας Τούρκος συγγραφέας Ορχάν Παμούκ. Το τελευταίο του βιβλίο, Αλλα χρώματα (Ωκεανίδα, μετάφραση: Στέλλα Βρετού), που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις 12 Δεκεμβρίου 2010, αποτελούμενο από 73 κείμενα, «ιδέες, εικόνες και κομμάτια ζωής που δεν έχουν ακόμα βρει τη θέση τους σε κάποιο από τα μυθιστορήματά του», συνιστά ένα εκτενές και επίπονο, όσο και γοητευτικό αυτοβιογραφικό πείραμα.

«Οσο περνούν τα χρόνια, τόσο πιο πολύ πιστεύω ότι σκοπός της λογοτεχνίας δεν είναι τόσο να περιγράφει τον κόσμο με λέξεις όσο να βλέπει τον κόσμο με λέξεις», πιστεύει ο Παμούκ, από τις πιο εξέχουσες και δημοφιλείς σήμερα μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Από τη στιγμή που οι λέξεις γίνονται χρώματα σε πίνακα, ο συγγραφέας ανακαλύπτει τη μυστική ομορφιά του κόσμου, την οποία αποκαλύπτει στην πνευματική του διαδρομή. Η κατακτημένη κυριολεκτικά βήμα βήμα γραφή του νομπελίστα συγγραφέα, δαμασμένη και προσηλωμένη στα βαθιά αισθήματα, καταδεικνύει την πνευματική του αγωνία να προσφέρει στους αναγνώστες του την ουσία της ύπαρξής του. Στην ωριμότητά του, ο Παμούκ εκφράζοντας τον κόσμο της προσωπικής εμπειρίας του και την υποκειμενική του θέση απέναντι στα σύγχρονα κοινωνικά θέματα, δίνει τη δυνατότητα στον αναγνώστη να ορίσει κατά έναν τρόπο τη βασική ιδιαιτερότητα του έργου του, ακόμα και να κατασκευάσει σπονδυλωτά το λογοτεχνικό πορτρέτο του. Γιατί, προκειμένου να κατασκευαστεί το λογοτεχνικό πορτρέτο ενός συγγραφέα, δεν απαιτείται τόσο η συγκέντρωση λεπτομερειών της βιογραφίας του. Ο,τι πρώτιστα ενδιαφέρει είναι η ιδιαιτερότητα που αναδύεται από το έργο του, καθώς μέσα σε αυτό εγκιβωτίζεται ο ίδιος του ο εαυτός.

Τα κείμενα του βιβλίου, δημοσιευμένα άρθρα, δοκίμια λογοτεχνικής κριτικής («Βιβλία και ανάγνωση»), ομιλίες, συνεντεύξεις (για τα βιβλία Καινούργια ζωή και Με λένε Κόκκινο), σχόλια, αποσπάσματα ημερολογίου (για το Χιόνι και το Μαύρο βιβλίο) και μια ιστορία («Κοιτάζοντας από το παράθυρο»), συνθέτουν την αυτοπροσωπογραφία του συγγραφέα, που κάποτε ονειρευόταν να γίνει ζωγράφος, κάποτε σκόπευε να γίνει αρχιτέκτονας και τελικά τον κέρδισε η λογοτεχνία. Σ' αυτό συνέβαλε αναμφίβολα η ακλόνητη πεποίθηση του πατέρα στις δυνατότητές του. «Μια φορά κι έναν καιρό ένας Τούρκος πατέρας είπε στον γιο του: "Μια μέρα θα γίνεις πασάς!"» («Η βαλίτσα του πατέρα μου», ομιλία κατά την τελετή βραβείων Νόμπελ). Με τον τρόπο αυτό ο πατέρας δηλώνει την εμπιστοσύνη του στο ταλέντο του γιου, οπλίζοντάς τον παράλληλα με την απαραίτητη αυτοπεποίθηση και αισιοδοξία («σαν του παιδιού που βλέπει τον κόσμο για πρώτη φορά»). Δεν χρειάστηκε παρά «μολύβι, χαρτί και μια καθημερινή δόση λογοτεχνίας, σαν φάρμακο».

Μεγαλωμένος σε οικογένεια που διάβαζε μυθιστορήματα και πίστευε στον εκδυτικισμό, ώστε «να θέλει να βλέπει τη χώρα της πολύ πιο εξευρωπαϊσμένη απ' ό,τι ήταν», ο Παμούκ των Αλλων χρωμάτων έχει πια απομυθοποιήσει τη Δύση που κάποτε πίστευε πως ήταν το αληθινό κέντρο του κόσμου. Και μπορεί «να κουβαλάει, όπως οι περισσότεροι Τούρκοι, τις επιθυμίες του ανθρώπου που χτυπάει μια πόρτα, περιμένει, του δίνονται υποσχέσεις, όμως δεν μπορεί να μπει», ντρέπεται ωστόσο, που ο δυτικός κόσμος συνεχίζει να δίνει τόσο λίγη σημασία στη δυσβάσταχτη ταπείνωση που νιώθουν τόσοι άνθρωποι προσπαθώντας να ξεπεράσουν με καρτερία και πονεμένο χαμόγελο τη φτώχεια και τις καθημερινές προσβολές. Ευαίσθητος στα προβλήματα του κόσμου και ικανός να καταλαβαίνει κάθε στιγμή τη μεταβολή της θέσης του μέσα σε αυτόν, ο Ορχάν Παμούκ γνωρίζει ότι όσο περισσότερο αποδεκτή γίνεται η ιδέα μιας πιο δημοκρατικής και φιλελεύθερης Τουρκίας, τόσο περισσότερο γίνεται ο ίδιος αποδεκτός στο αναγνωστικό του κοινό, που δεν είναι πλέον αποκλειστικά «εθνικό». Ο Παμούκ ζει με τα βιβλία του και μέσα από αυτά. Δεν τα αγαπά σαν εικόνα, σαν κομμάτι επίπλωσης ή σαν φορτίο. Μοναχικός και πάντα γοητευμένος από την πόλη που μεγάλωσε, την Κωνσταντινούπολη, απολαμβάνει την ευτυχία της ανάγνωσης και της οικειότητας με το περιεχόμενο των βιβλίων του. Πάνω απ' όλα, όμως, απολαμβάνει το γράψιμο μυθιστορημάτων: «Αυτό που με δένει με τη ζωή είναι η συγγραφή μυθιστορήματος».

Αλκη Ζέη

Σπανιόλικα παπούτσια και άλλες ιστορίες,

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 141, ευρώ 9,59

Επιμένοντας στη διερεύνηση στιγμών καταλυτικής έντασης και αναδεικνύοντας την ανταπόκριση ανάμεσα σε αισθήματα και περιστατικά, εξωτερικές παρατηρήσεις και ψυχολογικές διεργασίες, η συλλογή της Αλκης Ζέη Σπανιόλικα παπούτσια και άλλες ιστορίες, εστιάζεται με εξαιρετική ευαισθησία σε βιώματα από την πλούσια εμπειρία της. Εικόνες της Ελλάδας από την Κατοχή και τον Εμφύλιο και άλλες από την προσφυγιά της στη Σοβιετική Ενωση και το Παρίσι, στιγμές από την πρόσφατη ιστορία της Ελλάδας των ανατροπών, των διωγμών αλλά και της συμμετοχής στον αγώνα για ελευθερία και δημοκρατία, αλλά και πρόσωπα των οποίων έκλεισε ο επίγειος κύκλος (όπως η Διδώ Σωτηρίου, ο Γιώργος Σεβαστίκογλου, ο Νίκος Καββαδίας, ο Πέλος Κατσέλης, ο Κάρολος Κουν, η Ελένη Χατζηαργύρη, ο Γιάννης Τσαρούχης) συνιστούν τις αυθεντικές ιστορίες των Σπανιόλικων παπουτσιών, που μοιάζουν με μικρά διηγήματα και γράφτηκαν τα περισσότερα για αφιερωματικά τεύχη του περιοδικού η Λέξη. Η ίδια άλλωστε η συγγραφέας τονίζει ότι η ιδέα να συστεγαστούν τα κείμενα αυτά ήταν του ακάματου συγγραφέα, ποιητή, αρθρογράφου και συνεκδότη του περιοδικού, Θανάση Νιάρχου.

Η συγγραφέας, που τα βιβλία της ξεπέρασαν τα σύνορα της Ελλάδας και γαλούχησαν γενιές παιδιών (με πρώτο Το καπλάνι της βιτρίνας, 1963) παρακολουθεί το παιχνίδι της Ιστορίας, του χρόνου και των προσώπων που τον σημάδεψαν. Με έμφαση στην Ελλάδα της Κατοχής και του Εμφυλίου, αποτυπώνει με το χαρισματικό λόγο της περιστατικά που αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα μιας ζωής πλούσιας σε εμπειρίες, κατορθώνοντας να καταστήσει την αφήγηση αντικείμενο γνώσης που προβάλλει τα οράματα του παρελθόντος, τότε που ο κόσμος, παρά τις πολλαπλές αντιξοότητες, βρισκόταν σε αρμονική σχέση με τον άνθρωπο. Οι άνθρωποι αγαπούν την αλήθεια, αυτή που βιώνουν, αυτή που διασταυρώνεται πολλαπλά, αυτή που ανατρέπεται αιφνίδια, κάθε αλήθεια που μοιάζει με την πραγματικότητα της ζωής και μπορεί πολλές φορές και να την υπερβαίνει. Ισως εδώ να βρίσκεται το μυστικό της απήχησης των βιβλίων της Αλκης Ζέη σε παιδιά. Η παιδική λογοτεχνία, χώρος δύσκολος και εξαιρετικά απαιτητικός, είναι τέχνη και ως τέχνη είναι ανατρεπτική. Δεν είναι τυχαίο, που ακόμα και μέσα σε δύσκολες και εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες, η Ζέη μπόρεσε να μιλήσει σε ψυχές παιδιών όχι για να τα διδάξει ή να τα νουθετήσει, πολύ περισσότερο να εξαντλήσει ιστορικά ζητήματα, αλλά για να μοιραστεί μαζί τους τις περιπέτειες της φαντασίας της, καθώς τα ίδια τα γεγονότα της ζωής γίνονταν η απαρχή μυθιστορηματικών κατασκευών. Η Αλκη Ζέη, αγαπημένη των παιδιών, μπορεί να ατενίζει τα πράγματα με το δικό τους καθαρό και αθώο βλέμμα.

Με το καινούργιο βιβλίο της η Αλκη Ζέη καταθέτει ζωντανές εικόνες της μνήμης, αποκαλύπτοντας αλήθειες φυλακισμένες, που όμως κατάφεραν να συνθέσουν το μωσαϊκό μιας ζωής, αλλά και να περιφρουρήσουν το πάθος της για την ελευθερία, τον έρωτά της για ζωή, την αδάμαστη θέλησή της να γράψει. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Το κλεμμένο παιδί
Μία Καρυάτις στο Δεκέμβρη του '44
Δεσποινίς ετών 60 με τα... τυχερά της
Η Αφρική του Μοράβια
Αποφεύγοντας την ομοιογενοποίηση του κειμένου
Με θέα το Σύμπαν
Ποιος μπορεί να πει με βεβαιότητα τι είναι σωστό και τι λάθος;
Λαογραφίες, λαϊκοί πολιτισμοί, ταυτότητες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Αλύτρωτες ψυχές
Πάλι για το θαύμα τής Λούλας Αναγνωστάκη
Από τις 4:00 στις 6:00
Θυμώνω εύκολα και τραγουδώ...
Αξίζει μεγαλύτερη προσοχή
Αφανής Αναγνώστης
Δυο-τρία πράγματα που έμαθα γι' αυτή
Κριτική βιβλίου
Η βελόνα και το πηγάδι
Το κλεμμένο παιδί
Μία Καρυάτις στο Δεκέμβρη του '44
Δεσποινίς ετών 60 με τα... τυχερά της
Η Αφρική του Μοράβια
Αποφεύγοντας την ομοιογενοποίηση του κειμένου
Με θέα το Σύμπαν
Ποιος μπορεί να πει με βεβαιότητα τι είναι σωστό και τι λάθος;
Λαογραφίες, λαϊκοί πολιτισμοί, ταυτότητες
Προδημοσίευση
...Ιούς, Μανιούς, ίσως και Aqua Marina
Νερό
Άλλες ειδήσεις
Θεατρικό δρώμενο
22η έκθεση βιβλίου
Πολωνός ελαιοχρωματιστής
Περιοδικά
Ποντάρω μονάχα στο ακατόρθωτο