Έντυπη Έκδοση

Μία Καρυάτις στο Δεκέμβρη του '44

Φίλιππος Δασκαλάκης

Αννα, η Καρυάτις

Του εμφυλίου πολέμου και του ερωτικού θανάτου

Αυτοβιογραφικό ιστόρημα,

εκδόσεις Πύρρα, σ. 448, ευρώ 23,33

Μια κριτική είν' ένα ανομολόγητο στοίχημα ανάμεσα στο συγγραφέα και τον κριτικό. «Παίζεις», αν έχεις κάτι άλλο να πεις απ' ό,τι έχει ήδη ειπωθεί. Κάτι πέρα απ' το κείμενο, που θα το αναδεικνύει, θα εφιστά την προσοχή, θα το ερμηνεύει... Ή, αντίστοφα, αν στέκεσαι στην απέναντι όχθη, και το επικρίνεις, το χλευάζεις, το απορρίπτεις...

Ο συγγραφέας γνωρίζει εξ ορισμού τα πράγματα από μέσα: τις προθέσεις, (λανθάνουσες ή σαφέστερες), τις υποκείμενες αλήθειες και τις υπερκείμενες μυθοπλασίες (υπηρετικές είτε της Αλήθειας είτε του προσωπικού του ψεύδους), την εντιμότητα της γραφής ή τις αθέμιτες λογοκλοπές... Κι ο κριτικός: ένας ευαίσθητος δέκτης με κεραίες τεντωμένες, ραβδοσκόπος σ' ανεξερεύνητα εδάφη, «μηχανικός του λόγου» έμπειρος, που είτε θαυμάζει ό,τι ανακαλύπτει είτε αποπειράται κι απ' τα ελάχιστα τριξίματα να εντοπίσει όχι καν κατασκευαστικά ελαττώματα, παρά και τις απώτερες συνέπειές τους...

Κ' ίσως αυτό να 'ναι το γνησιότερο κίνητρο κάθε άξιας κριτικής: η κρυφή σαγήνη ενός κρίσιμου πονταρίσματος -αυτοεπιβεβαίωσης του γράφοντος, στην ουσία- στο μαύρο ή το κόκκινο!

Η «Αννα, η Καρυάτις», φερόμενη ως έργο του Φ. Δασκαλάκη, από λογοτεχνικής απόψεως δεν αξίζει το παραμικρό. Για να 'μαστε δίκαιοι, δεν έχει καν τέτοιες αξιώσεις. «Λογοτεχνικά επεξεργασμένη ιστορία» γράφεται στο «αυτί» του εξωφύλλου... Μα κι αυτό μπορεί κανείς να το αμφισβητήσει. Γλώσσα αδούλευτη, δίχως ίχνος καλαισθησίας ή πλαστικότητας, πλοκή στοιχειώδης, επεισόδια κατά παράθεσιν, θυμίζει μάλλον απομαγνητοφώνηση. Ο συγγραφέας θα χρειαζόταν πολλή δουλειά για να πατήσει στην υψηλή της Ποιήσεως τη σκάλα ακόμα και στο πρώτο το σκαλί...

Κι όμως το βιβλίο είναι συγκλονιστικό! Μια καυτή μαρτυρία, τόσο ακριβής, που νιώθεις να 'σουν παρών! Ενα μυαλό πεντακάθαρο, που κυλάει σ' ένα χείμαρρο αναμνήσεων, σταματώντας στο παραμικρό και πείθοντας με το σαφώς ανεπεξέργαστο ύφος, πως όλα είναι πέρα για πέρα αληθινά - η ωμή πραγματικότητα που υποκαθιστά τις φαντασιοκοπίες όλων των ψευτο-ιστορικών μυθιστορημάτων διαφόρων επωνύμων του συρμού, που πασχίζουν να μας «μεταφέρουν» νοητά σ' άλλες εποχές και μέρη... Και ταυτόχρονα: μια συνείδηση άγρυπνη, με κρίση διεισδυτική, απόλυτα πραγματιστική, ειλικρινής στα όρια του κυνισμού για τον εαυτό της και τους γύρω της, που δεν ξεγελιέται απ' τις ιδεολογικές φενάκες των λογής-λογής πολιτικών «οραμάτων»...

Η αφηγήτρια -γιατί αυτή μόνο ενδιαφέρει- είχε την ατυχία να ζήσει μιαν εμπειρία από κείνες που τις κρυφοζηλεύουν βέβαια οι αστόχαστες κι άκαπνες νεώτερες γενιές, μα που κανείς δεν εύχεται... Ενα βίωμα προσδιοριστικό, που σε σημαδεύει, φωτίζοντάς σου εφεξής την «άλλη», την αθέατη για τους πολλούς πλευρά των πραγμάτων. Μετεβλήθη εντός μου/ και ο ρυθμός του κόσμου, όπως ακριβώς το 'γραφε ο Βιζυηνός στο Φρενοκομείο...

Αυτό και το μέγα πλούτος της αφηγήτριας, και το μέγα τραύμα, απ' τ' οποίο -τ' ομολογεί- ποτέ δεν συνήλθε ολοκληρωτικά, καταλήγοντας στα χάπια... Το ίδιο που σε μετατρέπει και σε άτρωτο οστρακόδερμο έναντι των τρίτων, ενώ μυριάδες γύρω σου μαλάκια μένουν κολλημένα στους πυθμένες...

Ο κεντρικός χαρακτήρας διαθέτει μια σπάνια συμπάγεια σ' όλο το μάκρος της αφήγησης. (Αλλη μια ένδειξη πως αποκλείεται να 'ναι «πλασμένη» ηρωίδα! - εκτός κι αν είχαμε δημιουργό ντοστογιεφσκικού βεληνεκούς!) Η καταγωγή της μεγαλοαστική, η ματιά της καθαρά γυναικεία, αλλ' απελευθερωμένη, με σκελετό πνευματικό, ενδιαφερόμενη για φιλοσοφία, ήδη στα 1939, τρέχει σε σεμινάρια για Καντ και Διαλεκτική, τσιμπημένη μάλιστα με τον γοητευτικό ομιλητή, κοριτσόπουλο αυτή, φοιτήτρια Νομικής ακόμη...

Κ' αίφνης ο πόλεμος θα βάλει τέλος στα ηλιόλουστα απογεύματα καλοπέρασης στην «Αίγλη», φέρνοντας τους Γερμανούς στην Αθήνα. Μόνο που ο μπαμπάς θα κάνει το λάθος, ως υποστράτηγος, ν' αναλάβει έστω «για λίγο» διοικητής των τσολιάδων, των «ταγμάτων ασφαλείας», αδίστακτων οργάνων του κατακτητή... Και βέβαια, με την αποχώρηση των Γερμανών, φοβούμενος αντίποινα απ' τους ανεξέλεγκτους Ελασίτες, εγκαταλείπει το Κολωνάκι του, για να κρυφτεί, ίσαμε να περάσει η πρώτη μπόρα της ακυβερνησίας, σ' ένα σπίτι που 'χε νοικιασμένο σ' Εβραίους, στου Ψυρρή... Ομως αντί της περιπόθητης «ειρήνης» επέρχεται ο φοβερός Δεκέμβρης του '44. Και πόσο να κρυφτείς; Παραμονές Χριστουγέννων τους ξετρυπώνουν, ο στρατηγός πάει να το σκάσει, μα ένας Ελασίτης, εφαρμόζοντας άμεσα «κοινωνική δικαιοσύνη», του φυτεύει μια σφαίρα στο κεφάλι. Εκείνη, βλέπει το αίμα να βάφει τ' άσπρα του μαλλιά στις βρεμένες πλάκες του δρόμου και συνάμα ακούει τις επευφημίες των «συντρόφων» για το κατόρθωμα:

- «Μπράβο κουρέα!». Ο κουρέας, πράγματι, είχε πετύχει διάνα!

Την επομένη, κρατούμενη γι' «ανάκριση» στην πολιτοφυλακή Κολωνού - στο κατώφλι για τον Αλλο Κόσμο, δηλαδή, με συνοπτικές διαδικασίες...

Κι όπου -να η πραγματικότητα πιο εφευρετική απ' όποια φαντασία!- ο ανακριτής δεν ειν' άλλος απ' το ραφιναρισμένο εκείνο διαλεξία περί Καντ, του '39... Μόνο που τώρα, κομμουνιστής βαμμένος, πιστεύει στη «νίκη του προλεταριάτου» κ' ένα του νεύμα σημαίνει ζωή ή θάνατο!..

Κάθε απόπειρα συνεννόησης, της ακόμα ερωτευμένης με το δήμιό της, υπό απίστευτες συνθήκες πείνας, κρύου, τρομοκρατίας, αποτυγχάνει. Εκείνος μεθυσμένος με το «θρίαμβο» κ' η αφελής συναισθηματικά φοιτητριούλα, με πολύ πιο ρεαλιστική αίσθηση, του προλέγει το τέλος του κινήματος, που δεν θ' αφήσουν βέβαια οι Εγγλέζοι ανεξέλεγκτο εδώ να μαίνεται...

Η «καταδίκη» επιβάλλεται από κάποιον άλλο, «ανώτερο» κομματικό: Αναλώσιμη - αφού τίποτε ειδικώς εναντίον της δεν προέκυψε! Κι άρα, να βοηθήσει τον «αγώνα» μαζί με το λόχο «μαχητριών» του εργοστασίου Λαναρά, κατά των Αγγλων, σ' ένα εγκαταλελειμμένο κτίριο, στο «Περοκέ»! Με παλιές αραβίδες έναντι των Σέρμαν που κατηφορίζουν... Με «συναγωνιστές» διάφορα λαϊκά τσόκαρα της περιοχής... Μ' επίτροπους που παρακινούν σε αντίσταση κατά των τανκς με πιστόλια!.. Αλλα έχει σ' εκείνες τις ώρες θέση η Λογική; Αλλος κυβερνάει με το δρεπάνι!..

Η έκβαση επέρχεται απρόσμενα γοργά. Αιχμάλωτη των Αγγλων - όπου σ' αφήνουν, βέβαια, ούτ' αυτοί έχουν τίποτε εναντίον σου «ειδικώς». Ομως, παρότι κόρη στρατηγού και μ' αδερφό αξιωματικό εν ενεργεία, εκεί, στο τμήμα της πλατείας Κουμουνδούρου, σου ζητάνε τα στοιχεία σου και την ίδια εκείνην ώρα σου ανοίγουν ένα φάκελο -ναι, ναι, απ' τους γνωστούς «φακέλους»!-, που, δεν πά να 'σαι Κολωνακιώτισσα, εθνικοφρόνος οικογενείας, αυτός δεν σβήνει με τίποτε!.. Δεν βγάζεις άδεια οδήγησης, δεν προσλαμβάνεσαι στο Δημόσιο, δεν παίρνεις άδεια ταξιδίου, κι αποπάνω ο νόμος 509: «όστις παρέχει συνδρομήν εις την έξωθεν υποκινουμένην ανταρσίαν, καταδικάζεται εις τη ποινήν του θανάτου», κ.λ., κ.λ.,... Η «καταδίκη» της άλλης παράταξης! Πιο συστηματική, με σιωπητήρες, με μια σπάθα που κρεμόταν πάνω απ' την κάθε μέρα σου για όλη την υπόλοιπη ζωή σου, και το παραμικρό «λάθος» εσήμαινε: εξορία, φυλακή ή απόσπασμα...

Από κει και πέρα η αφηγήτρια έχει ανοίξει οριστικά τα μάτια... (Κρέμασέ με ανάποδα να δω τον κόσμο ίσια!) Και θα δει, πράγματι, τη μεταβολή των ανθρώπων που επέζησαν απ' τα ερείπια, την εισβολή των ιταμών τρωκτικών του Μεταπόλεμου, χθεσινών μαυραγοριτών, που καταξιωμένοι «επαγγελματίες», πια, ρίχτηκαν αδίστακτοι στο γέμισμα της πορτοφόλας και στην αναρρίχηση της κοινωνικής κλίμακας, καθώς κι όλων των homines novi από την επαρχία, που πλημμύρισαν τ' αθηναϊκά προάστια για να γλιτώσουν τις εμφυλιακές διώξεις... Τώρα πια βλέπει... Ή νομίζει πάλι πως βλέπει! Γιατί η μοίρα της παίζει κι άλλα παιγνίδια, ο «βρομερός» δύσκολα ξεκολλάει απ' τον «καθαρό», και πρέπει να περάσει από μιαν ακόμα κόλαση μέχρι να το χωνέψει, πως το ειλικρινές συναίσθημα πρωτίστως δεν είναι ασφαλής οδηγός επιβίωσης!

Το υπόλοιπο βιβλίο, εκτός του κεφαλαίου της «επανασυνάντησης μετά 30 χρόνια», όπου παίρνει το αίμα της πίσω -μολονότι ποιο αίμα «παίρνεται» ποτέ πίσω;-, λίγα λέει! Μοναδικός καρπός: η αργή όσο και πλήρης απομυθοποίηση, όσων εύκολα μυθοποίησαν τα νιάτα...

Ο «συγγραφέας» δεν καταφέρνει μέχρι τέλους να μας πείσει πως έγραψε την ιστορία τούτη -κ' εδώ είναι το «στοίχημα» που βάζει ο κριτικός εν προκειμένω!-, αλλ' αξίζει θερμά συγχαρητήρια που την αναπαρήγαγε τόσο πιστά!

*

Για όσους δε ζήσαν το Δεκέμβρη του '44, ούτε πλήρωσαν άμεσα στο πετσί τους τις συνέπειές του -αλλά και δεν αναγνωρίζουν καν πως οι τρύπες στις προσόψεις παλιών σπιτιών των Εξαρχείων είν' απ' τις σφαίρες του-, η μαρτυρία της Αννας είναι πολύτιμη, όσο ένα μαγνητόφωνο ανοιχτό μες στον αχό του αιματοκυλίσματος που σφράγισε ανεξίτηλα -όσο κι ανόητα (είτε το παραδέχονται είτε όχι)-, μισόν αιώνα τώρα, τον Τόπο... *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η βελόνα και το πηγάδι
Το κλεμμένο παιδί
Δεσποινίς ετών 60 με τα... τυχερά της
Η Αφρική του Μοράβια
Αποφεύγοντας την ομοιογενοποίηση του κειμένου
Με θέα το Σύμπαν
Ποιος μπορεί να πει με βεβαιότητα τι είναι σωστό και τι λάθος;
Λαογραφίες, λαϊκοί πολιτισμοί, ταυτότητες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Αλύτρωτες ψυχές
Πάλι για το θαύμα τής Λούλας Αναγνωστάκη
Από τις 4:00 στις 6:00
Θυμώνω εύκολα και τραγουδώ...
Αξίζει μεγαλύτερη προσοχή
Αφανής Αναγνώστης
Δυο-τρία πράγματα που έμαθα γι' αυτή
Κριτική βιβλίου
Η βελόνα και το πηγάδι
Το κλεμμένο παιδί
Μία Καρυάτις στο Δεκέμβρη του '44
Δεσποινίς ετών 60 με τα... τυχερά της
Η Αφρική του Μοράβια
Αποφεύγοντας την ομοιογενοποίηση του κειμένου
Με θέα το Σύμπαν
Ποιος μπορεί να πει με βεβαιότητα τι είναι σωστό και τι λάθος;
Λαογραφίες, λαϊκοί πολιτισμοί, ταυτότητες
Προδημοσίευση
...Ιούς, Μανιούς, ίσως και Aqua Marina
Νερό
Άλλες ειδήσεις
Θεατρικό δρώμενο
22η έκθεση βιβλίου
Πολωνός ελαιοχρωματιστής
Περιοδικά
Ποντάρω μονάχα στο ακατόρθωτο