Έντυπη Έκδοση

Δυο-τρία πράγματα που έμαθα γι' αυτή

Ο επιμελητής κειμένων μετεωρίζεται ανάμεσα σ' ένα μετά και σ' ένα πριν-: μετά τον συγγραφέα και πριν από τον αναγνώστη.

Μ' άλλα λόγια μετά τον αποστολέα και πριν από τον παραλήπτη αυτής της ανεξέλεγκτης ανταλλαγής ιδεών και αισθημάτων, στρατηγικής και γύμνιας, λέξεων και σιωπής, άγχους και προσδοκίας. Κι αυτήν ακριβώς τη διαμεσολαβητική λειτουργία, αυτή τη λαθραία χειραψία, αυτή την ενίοτε αμφίθυμη σχέση, που μετεωρίζεται στην κόψη του τυπωθήτω, φιλοδοξούμε να χαρτογραφήσουμε με τη νέα θεματική στήλη μας.

Δώδεκα πρόσωπα, παλαιότερα και νεότερα, που σκύβουν με πάθος και συνέπεια πάνω σε κείμενα τα οποία καλούνται να οικειοποιηθούν με τον τρόπο του αφανούς αναγνώστη πριν παραδοθούν στην ευθύνη του συστηματικού ή του απλού αναγνώστη. Εξ ου και οι επιμελητές διασταυρώνουν κάτι από τη βάσανο της κριτικής και την απόλαυση της ανάγνωσης - κάτι που στη δεδομένη στιγμή της έκδοσης συνήθως λείπει από τον συγγραφέα, όταν βρίσκεται περικυκλωμένος από ανασφάλειες, κειμενικές και μη.

Στην ιστορία της γραφής περισσεύουν τα παραδείγματα, με θετικό ή αρνητικό πρόσημο, ανάμεσα σε συγγραφείς/«κρυπτοσυγγραφείς» εξάγοντας θυελλώδεις πνευματικές σχέσεις με αβέβαιη κατάληξη. Ταυτόχρονα όμως δεν έχει παρέλθει η εποχή που οι εκδότες ήταν δεινοί αναγνώστες αλλά και συγγραφείς και editors έδιναν ομηρικές μάχες για έναν χαρακτήρα, για μια παράγραφο, για μια λέξη, για μια άνω τελεία, για μια σιωπή;

Ποια είναι εκείνα τα σημαντικά, σκέφτομαι ξεκινώντας, που πρέπει απαραιτήτως να χωρέσουν σε 700 λέξεις - άνθρωποι, συναισθήματα, σκέψεις, ανέκδοτα, δυσκολίες, ιστορίες, συνεργασίες, τίνα δει παραλαβείν και τίνα παραλιπείν, το μόνιμο πρόβλημα. Θέλοντας λοιπόν να πω δυο-τρία πράγματα που έμαθα γι' αυτή τη δουλειά, εδώ και σχεδόν είκοσι χρόνια, θα μιλήσω για τις αντιφάσεις που τη χαρακτηρίζουν.

1. Ερχεσαι σε επαφή και συνεργάζεσαι με πολλούς: συγγραφείς, μεταφραστές, εκδότες, υπεύθυνους σειράς, «φωτοσυνθέτες», γραφίστες, τυπογράφους. Κι όμως, η διόρθωση-επιμέλεια παραμένει μια δουλειά βαθιά μοναχική: μόνος θα συνδιαλαγείς με τον εκδότη, μόνος θα αναμετρηθείς με τα κείμενα, μόνος θα πάρεις τις αποφάσεις, όσους λαμπρούς δασκάλους κι αν έχεις, όσες καλές συμβουλές κι αν ακούσεις.

2. Μπορείς να σώσεις ένα κείμενο, εντοπίζοντας πραγματολογικά λάθη, υποδεικνύοντας ελλείψεις, οσφριζόμενος τις κακοτοπιές, μπορείς όμως και να το καταστρέψεις, παρεμβαίνοντας σαν οδοστρωτήρας, κανονικοποιώντας, ευθυγραμμίζοντας. Αυτή η ταλάντωση είναι, ταυτόχρονα, πηγή άγχους και γοητείας: μπορείς να σώσεις ή να καταστρέψεις, για σκέψου, τι εξουσία και τι ευθύνη!

3. Δεν έχεις ωράριο, έχεις όλο τον χρόνο κι είσαι ελεύθερο πουλί. Στην πράξη, όμως, αυτή η ωραία αίσθηση ελευθερίας σημαίνει ότι τα σύνορα ελεύθερου και εργασιακού χρόνου καταργούνται, κι έτσι, με τις δεδομένες μάλιστα συνθήκες της αγοράς, κάνεις τη νύχτα μέρα, μεροδούλι-μεροφάι μπροστά στον υπολογιστή και στα δοκίμια, καταναλώνεις λίτρα καφέ, τα μάτια σου κόκκινα, δεν γνωρίζεις Κυριακή και σκόλη.

4. Κυνηγώντας διαρκώς τα λάθη, διολισθαίνεις σε έναν ρόλο ανταγωνιστή τού συγγραφέα ή του μεταφραστή, τους οποίους συχνά μέμφεσαι ή ελεεινολογείς. Κι όμως, την ίδια στιγμή, πρέπει να χωθείς στο μυαλό τους, να σταθείς στο πλευρό τους, να καταλάβεις γιατί έκαναν τα σφάλματα. Κριτική και συμπάθεια (με την έννοια του συμπάσχω) συνιστούσε στον ιστορικό ο Ανρί-Ιρενέ Μαρού, συνδυασμό που πρέπει να ασπαστεί και ο επιμελητής, για να είναι οι διορθώσεις του εύστοχες.

5. Περισσότερα μαθαίνεις από τα κακογραμμένα και προβληματικά κείμενα, παρά από τα άψογα· γιατί στα πρώτα θα χρειαστεί όλη η μαστοριά σου. Κι αν μοιάζει αυτονόητο ότι μαθαίνεις επιμελούμενος ένα μεγάλο έργο, το απροσδόκητο είναι ότι μαθαίνεις επιμελούμενος και κείμενα «ταπεινά», που δεν συμπυκνώνουν τα υψηλότερα διανοήματα. Ετσι, στο περιοδικό Εγώ όχι μόνο έμαθα ένα σωρό απαραίτητα σ' έναν επιμελητή (από το αϊλάινερ μέχρι τη γεμολογία ή τα παντελόνια κάπρι), αλλά κυρίως αναγκάστηκα να κινηθώ σε πεδία και στυλ γραφής εξωτικά για μένα - διαδικασία εξόχως διδακτική.

6. Οσα λάθη κι αν βρεις, πάντα κάποια θα μείνουν. Κι αν διορθώσεις τα 990 από τα 1.000, κανένας δεν το γνωρίζει, ούτε το πόσο μόχθησες· ξέρει μόνο το τελικό αποτέλεσμα, το τυπωμένο βιβλίο, άρα όχι τα 990 που έσωσες, αλλά τα 10 λάθη που έμειναν· κι αν το ένα είναι στο εξώφυλλο, καταστροφή!

7. Είναι μια δουλειά κακοπληρωμένη, ακόμα και όταν πληρωθεί καλά - κάτι που ισχύει, στο πολλαπλάσιο, και για τη μετάφραση. Γιατί η αφοσίωση, η προσοχή και η ευαισθησία, το άγχος, η επιστράτευση νοητικών και ψυχικών δυνάμεων δεν αντισταθμίζονται ούτε με τις σχετικά υψηλότερες αμοιβές - ας συνυπολογίσουμε και το παράδοξο, αλλά ευεξήγητο, ότι όσο εμπειρότερος θεωρείσαι, εκτός από καλύτερη αμοιβή, τόσο πιο απαιτητικά και προβληματικά κείμενα θα πάρεις. Στην πραγματικότητα, βέβαια, η κατάσταση είναι πολύ απλούστερη: η επιμέλεια είναι απλώς κακοπληρωμένη.

*****

Τελειώνοντας, τρία σημεία που ξεχωρίζω στη διαδρομή μου μέχρι σήμερα.

Πρώτα απ' όλα, οι οφειλές. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Διονυσία Δασκάλου και Στέφανος Τραχανάς· εκδόσεις Πόλις και Νίκος Γκιώνης (παρά τη μετέπειτα διάρρηξη των σχέσεών μας)· περιοδικό Νέα Εστία και Σταύρος Ζουμπουλάκης· τέλος, η συνεργασία με την Αννα Ματθαίου και την Πόπη Πολέμη, στη βαριά σκιά του Φίλιππου Ηλιού, για τις μεταθανάτιες εκδόσεις έργων του. Καθώς την επιμέλεια τη μαθαίνεις στην πράξη, στους παραπάνω, και σε κάποιους ακόμα, οφείλω ό,τι έγινα στο χώρο αυτό.

Δεύτερον, δυο εξελίξεις, διαφορετικές και με άλλη βαρύτητα, ωστόσο σημαίνουσες και οι δύο. Η μία είναι οι σαρωτικές αλλαγές που επέφερε το Διαδίκτυο. Δεν είναι μακρινή η εποχή που μάζευες τις βιβλιογραφικές σημειώσεις και πήγαινες στην Εθνική Βιβλιοθήκη να τις τσεκάρεις, τηλεφωνούσες σε φίλους για να ελέγξεις παραθέματα, επισκεπτόσουν μουσεία, προξενεία και ειδήμονες στο μπέιζμπολ ή τα γίντις για να ξεδιαλύνεις μια σκοτεινή παράγραφο (όπως στο σπουδαίο μυθιστόρημα του Μορντεκάι Ρίχλερ Ο Σόλομον Γκάρσκυ ήταν εδώ). Σχεδόν όλα αυτά σήμερα τα κάνεις από τον υπολογιστή.

Η άλλη είναι η ίδρυση του Συλλόγου Μεταφραστών-Επιμελητών-Διορθωτών (ΣΜΕΔ) το 2009. Οχι τόσο για τις νίκες και τα δικαιώματα που μπορεί -άμποτες- να κατακτήσει. Αλλά επειδή η συγκρότηση και η δράση του, αυτές καθαυτές, σπάνε τη μοναξιά και τη μοναχικότητα, δημιουργούν μια ζωτική συνθήκη συνύπαρξης και επικοινωνίας επιμελητών, διορθωτών και μεταφραστών (που καταστατικά συνυπάρχουν και στον τίτλο του Συλλόγου). Και αυτό είναι ανεκτίμητο σε κάθε επίπεδο: προσωπικό, επαγγελματικό, επιστημονικό.

Στρατής Μπουρνάζος

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Αλύτρωτες ψυχές
Πάλι για το θαύμα τής Λούλας Αναγνωστάκη
Από τις 4:00 στις 6:00
Θυμώνω εύκολα και τραγουδώ...
Αξίζει μεγαλύτερη προσοχή
Αφανής Αναγνώστης
Δυο-τρία πράγματα που έμαθα γι' αυτή
Κριτική βιβλίου
Η βελόνα και το πηγάδι
Το κλεμμένο παιδί
Μία Καρυάτις στο Δεκέμβρη του '44
Δεσποινίς ετών 60 με τα... τυχερά της
Η Αφρική του Μοράβια
Αποφεύγοντας την ομοιογενοποίηση του κειμένου
Με θέα το Σύμπαν
Ποιος μπορεί να πει με βεβαιότητα τι είναι σωστό και τι λάθος;
Λαογραφίες, λαϊκοί πολιτισμοί, ταυτότητες
Προδημοσίευση
...Ιούς, Μανιούς, ίσως και Aqua Marina
Νερό
Άλλες ειδήσεις
Θεατρικό δρώμενο
22η έκθεση βιβλίου
Πολωνός ελαιοχρωματιστής
Περιοδικά
Ποντάρω μονάχα στο ακατόρθωτο