Έντυπη Έκδοση

Αποφεύγοντας την ομοιογενοποίηση του κειμένου

Ρέιμοντ Κάρβερ, Λοιπόν, θα πάψεις, σε παρακαλώ;  μτφρ.: Γιάννης Τζώρτζης, εκδόσεις Μεταίχμιο

Από την κυκλοφορία του πρώτου τόμου διηγημάτων του Ρέιμοντ Κάρβερ «Αρχάριοι», μέχρι την ώρα που ετοιμάζεται να κυκλοφορήσει ο δεύτερος τόμος «Λοιπόν, θα πάψεις, σε παρακαλώ;» ανέκυψαν ορισμένα ζητήματα που συνοψίζονται ως ακολούθως:

Α) Επιλογή και χρήση γραμματικών κανόνων. Είναι γνωστό ότι από την επίσημη καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας στην εκπαίδευση και στη διοίκηση, και τη λαίλαπα ισοπέδωσης των πάντων που ακολούθησε, στο όνομα μιας ανερμάτιστης ελευθεριότητας, έχουμε σήμερα οδηγηθεί σε μια συγκεχυμένη χρήση της γραμματικής και στη βαρβαροποίηση της γλώσσας. Επακόλουθο είναι να επιχειρείται η θέσπιση και υιοθέτηση νέων κανόνων, η οποία όμως οδηγεί συχνά σε νέες στρεβλώσεις. Ξεχνάμε τον βασικό κανόνα, ότι η γλώσσα είναι ζωντανός οργανισμός που συνεχώς μεταλλάσσεται. Η αέναη αυτή μετάλλαξη πραγματώνεται εξαιρέτως στην ποίηση, δευτερευόντως δε στον πεζό λόγο. Προϋποθέτοντας την ουσιαστική γνώση των γραμματικών κανόνων και της ιστορίας τους, συνυπογράφουμε ανεπιφύλακτα την «καταστατική» διακήρυξη του Νίκου Καρούζου (στο ποιητικό «Credo» του): «Συνταχτικό δεν το γνοιάζεται (ο ποιητής) στην προσταγή της μουσικότητας. Μαζί και μ' άλλες ακόμη λευτεριές, και τα νυ παίζονται κατά την έννοια ήχος οπουδήποτε. Π.χ., τον χειμώνα εδώ, το χειμώνα εκεί· δε θα 'ρθει - δεν θα καταλαγιάσουμε, κ.λπ. κ.λπ. Προεκτείνοντας ταυτόχρονα την έννοια της ποιητικότητας σε κάθε χρήση του γραπτού ή προφορικού λόγου ως ένα απ' τα θεμελιώδη ζητήματα της καθημερινότητας.

Ο έντιμος μεταφραστής λοιπόν έχει κι ένα γλωσσικό άχθος να φέρει εις πέρας, κι αυτό πρέπει να το λαμβάνει σοβαρά υπόψη κάθε γραμματολογική παρέμβαση, αποφεύγοντας την ομοιογενοποίηση του κειμένου, διασφαλίζοντας και αναδεικνύοντας το παραμικρό λιθαράκι στο οικοδόμημα της γλώσσας.

Β) Επιλογή και χρήση λέξεων και λεκτικών τρόπων. Βασικό μου μέλημα, όσες φορές αποπειράθηκα να μεταφέρω ένα λογοτεχνικό έργο στη γλώσσα μας, ήταν η όσο το δυνατόν πιστότερη μεταφορά του πρωτότυπου «κόσμου» του συγγραφέα, με την έννοια της αναπαραγωγής ενός ποιητικού σύμπαντος που αντανακλά το κλίμα, τη θερμοκρασία του πρωτοτύπου. Αλλος είναι ο ποιητικός κόσμος (και η γλώσσα) του Χέμινγουεϊ και άλλος ο κόσμος (και η γλώσσα) του Κάρβερ, για να αναφερθώ σε δύο συγγενικές φωνές. Διαβάζοντας λοιπόν τους δύο συγγραφείς σε μετάφραση, θα πρέπει να διακρίνεις με ασφάλεια τις ιδιαιτερότητες της κάθε γραφής - για να μην πω διαβάζοντας οποιονδήποτε συγγραφέα σε μετάφραση, θα πρέπει να τον αναγνωρίζεις ακόμη και με «τυφλή» ανάγνωση. Ετι περαιτέρω, θα πρέπει να αναδεικνύονται διακριτικά και οι διαφοροποιήσεις από βιβλίο σε βιβλίο του ίδιου συγγραφέα.

Ο Κάρβερ φαίνεται εκ πρώτης όψεως να χρησιμοποιεί μια απλή γλώσσα, τόσο απλή που ξεχνάς πως είναι η καθημερινή γλώσσα που μιλιέται στις βορειοδυτικές Πολιτείες των ΗΠΑ. Δεν είναι ούτε η γλώσσα της Νέας Υόρκης ούτε της Νοτιοδυτικής Ακτής. Αυτές λοιπόν τις ιδιαιτερότητες, με τους σολοικισμούς και τις ασυνταξίες και τις «λοξές» χρήσεις των λέξεων, θα πρέπει να αναδείξεις πάση θυσία, αναπαραγάγοντας σε αντιστοιχία ένα συγγενές ιδίωμα ή μια ιδιωματική χρήση της καθομιλουμένης. Μπορεί κάποιες λέξεις να φαίνονται «αχτένιστες», αλλά έτσι είναι και στο πρωτότυπο (αυτές, ή κάποιες άλλες εν πάση περιπτώσει). Προσωπικά, θέλγομαι απ' αυτές, όταν η επιλογή είναι καίρια. Κι αν ακόμα δεν είναι και τόσο πετυχημένη, προτιμώ το ρίσκο από μια επίπλαστη ωραιοποίηση. Καθένας μπορεί να σκαρώσει μια όμορφη πρόταση, αλλά και πάλι υπάρχουν φράσεις που μένουν μέσα σου στο διηνεκές, γιατί κρούουν μια διαφορετική χορδή της ποιητικής σου αντίληψης. Ας μνημονεύσουμε ξανά τον μεγάλο μάστορα Νίκο Καρούζο (από τους «Μονολεκτισμούς και Ολιγόλεκτα»): - «τα αστρικά μας / πεπρωμένα θα μιλήσουμε κάποτε / στον ενικό του φωτός αλλά και λίγο πριν: ευωχία της παλιόκοτας η / καρπουζόφλουδα

Αχ, αυτή η ευλογημένη κότα, πόσα αβγά γεννάει!

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η βελόνα και το πηγάδι
Το κλεμμένο παιδί
Μία Καρυάτις στο Δεκέμβρη του '44
Δεσποινίς ετών 60 με τα... τυχερά της
Η Αφρική του Μοράβια
Με θέα το Σύμπαν
Ποιος μπορεί να πει με βεβαιότητα τι είναι σωστό και τι λάθος;
Λαογραφίες, λαϊκοί πολιτισμοί, ταυτότητες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Αλύτρωτες ψυχές
Πάλι για το θαύμα τής Λούλας Αναγνωστάκη
Από τις 4:00 στις 6:00
Θυμώνω εύκολα και τραγουδώ...
Αξίζει μεγαλύτερη προσοχή
Αφανής Αναγνώστης
Δυο-τρία πράγματα που έμαθα γι' αυτή
Κριτική βιβλίου
Η βελόνα και το πηγάδι
Το κλεμμένο παιδί
Μία Καρυάτις στο Δεκέμβρη του '44
Δεσποινίς ετών 60 με τα... τυχερά της
Η Αφρική του Μοράβια
Αποφεύγοντας την ομοιογενοποίηση του κειμένου
Με θέα το Σύμπαν
Ποιος μπορεί να πει με βεβαιότητα τι είναι σωστό και τι λάθος;
Λαογραφίες, λαϊκοί πολιτισμοί, ταυτότητες
Προδημοσίευση
...Ιούς, Μανιούς, ίσως και Aqua Marina
Νερό
Άλλες ειδήσεις
Θεατρικό δρώμενο
22η έκθεση βιβλίου
Πολωνός ελαιοχρωματιστής
Περιοδικά
Ποντάρω μονάχα στο ακατόρθωτο