Έντυπη Έκδοση

Δύο βιβλία για μοναχικές συνομιλίες

Το έτερον ίχνος του Λόγου

Γιούργκεν Χάμπερμας -  πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ'

Η διαλεκτική της εκκοσμίκευσης

Λόγος και θρησκεία

μτφρ.: Ηλίας Τσιριγκάκης, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας

Στο Μόναχο, στις 19 Ιανουαρίου του 2004, έλαβε χώρα μια σχεδόν «μυστική» συνομιλία, και μόλις 30 άνθρωποι την παρακολούθησαν. Τα πρόσωπα αυτού του διαλόγου ήταν ο γερμανός φιλόσοφος Γιούργκεν Χάμπερμας και ο καρδινάλιος Γιόζεφ Ράτσινγκερ, μετέπειτα πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ', και το θέμα της συνομιλίας τους, τα προπολιτικά θεμέλια του εκκοσμικευμένου δυτικού κόσμου. Ο κυριότερος εκφραστής του εκκοσμικευμένου λόγου ο πρώτος, και του καθολικού χριστιανικού δόγματος ο δεύτερος, συνομίλησαν από διαφορετικές, σχεδόν αγεφύρωτες, αφετηρίες, πάνω όμως σ' ένα κοινό πολιτισμικό πλαίσιο, αυτό της ευρωπαϊκής διανόησης. Θα είναι μάλιστα αυτό το πλαίσιο αλλά και η αναγνώριση μαζί των ελλειμματικών θέσεων του νεωτερικού κόσμου μας που θα συγκροτήσουν και τη συνθήκη μέσα στην οποία θα λάβει χώρα αυτή η μοναδική συνάντηση.

Η ασυνέχεια ενός λόγου, του εκκοσμικευμένου λόγου, που εγκαλεί σ' αυτή την τραυματική του έλλειψη ένα καταγωγικό ίχνος, ένα νόημα που έρχεται απ' Εξω, στον τόπο όμως τώρα αυτής της μετα-μεταφυσικής του αποκάλυψης. Ενα καταγωγικό θεμέλιο που εγείρει έννοιες όπως «ηθικότητα και ήθος, πρόσωπο και ατομικότητα, ελευθερία και χειραφέτηση», αλλά στο πεδίο πια του Πρακτικού λόγου, στο πλαίσιο της φιλελεύθερης κατα-νόησής του. Υπάρχει λοιπόν ένα προπολιτικό νόημα, ένα ηθικό θεμέλιο σ' αυτές τις βαθιές καταγωγές του εκκοσμικευμένου μας λόγου; Ενα ηθικό σύστημα που να προηγείται, να εμπνέει και να συνέχει το δημοκρατικό οικοδόμημα, το αντικείμενο αυτής της «διπλής μαθητείας»;

Ο Χάμπερμας είναι σαφής: υπάρχει το κράτος της νομιμότητας, ένα αύταρκες πολιτικό περιβάλλον, που αγνοεί την «προδικαιική του υπόσταση». Το πολιτικό σύστημα για τον Χάμπερμας δεν παρουσιάζει καμία αδυναμία για να προσφύγει στο εξαρνούμενό του πλαίσιο, έχει όλα εκείνα τα αποθέματα που του χρειάζονται για να διασφαλίσει τη λειτουργία και τη διάρκειά του. Παρ' όλα αυτά, αναρωτιέται: Τι συμβαίνει σ' εκείνες τις στιγμές της διαταραχής του Πολιτικού; Εκείνες τις στιγμές όπου το πολιτικό αποσύρεται και αποδυναμώνεται η αλληλεγγύη των ανθρώπων; Οταν ο άνθρωπος ιδιωτεύει σ' αυτή την εκλειπτική τού πλησίον; Είναι αυτές ακριβώς οι ατέλειες της έλλογης κατασκευής, του εξορθολογισμένου πλαισίου, όπου ο Λόγος αποσύρεται αναστοχαζόμενος στα καταγωγικά του θεμέλια, αλλά χωρίς να χάνει και το εξελικτικό του περιεχόμενο. «Ο Λόγος που ανακαλύπτει την καταγωγή του από κάποιο έτερον, οφείλει να αναγνωρίσει τη μοιραία επίδραση του έτερου, αλλά δεν πρέπει να χάσει τον έλλογο προσανατολισμό του». Είναι η ανάκληση ενός θρησκευτικού «σημασιολογικού δυναμικού» που θα μπορούσε, σύμφωνα με τον Χάμπερμας, να επουλώσει αυτή την τραυματική ασυνέχεια που παρουσιάζει η σύγχρονη εκκοσμικευμένη κοινωνία μας. Μια ανάκληση που εγείρει για κάποιους το ίχνος ενός «μετα-εκκοσμικευμένου κόσμου» δοκιμάζοντας αυτά τα όρια του Διαφωτισμού. Ενας φόβος βέβαια που διασκεδάζεται από την τοποθέτηση του Ράτσινγκερ, καθώς ο εκκοσμικευμένος λόγος της Πίστης δεν θα είναι πια ο Λόγος του Κυρίου αλλά ένα εξυπηρετικό υβρίδιο στο πρόγραμμα της ηθικής στερέωσης του κόσμου. Η σχετικοποίηση του αποκαλυπτικού Λόγου επισύρει και την έκπτωσή του από τη θέση της Αλήθειας του, του αποστερεί αυτό το θεϊκό του φως. Η Χριστιανική Πίστη δεν είναι για τον Ράτσινγκερ ένα ηθικό νόημα αλλά μια ασυναγώνιστη Αλήθεια. Η παραγωγή έτσι του δικαίου, οι πειρασμοί της δημοκρατίας, η ατομική βόμβα, η τρομοκρατία, η βιογενετική, όλα για τον Ράτσινγκερ παράγωγα του Λόγου, θα γίνουν και οι λόγοι που θα επιβάλλουν και την επιτήρηση του Λόγου. Ενός Λόγου ανεπίτρεπτα μεγεθυσμένου και οικουμενικοποιημένου. Τα όρια του Λόγου γίνονται εδώ και οι ακρώρειες της απορίας του, της οριακής του διαθεσιμότητας, της ακρόασής του απ' αυτό το Ετερο του Χάμπερμας που τον υπερβαίνει και τον συνέχει μαζί. Ενα ξεχασμένο θεμέλιο, ένα «έξωθεν καταστατικό», ο τόπος αυτού του αδύνατου Αλλου.

Η περίπτωση Σολζενίτσιν

Αλεκσάντρ Σολζενίτσιν

Το σπίτι της Ματριόνα και άλλα διηγήματα

μτφρ.: Δημήτρης Τριανταφυλλίδης εκδόσεις Πάπυρος, σ. 271, ευρώ 14

Μετά το εμβληματικό Αρχιπέλαγος Γκούλαγκ και το Μια ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς, Το σπίτι της Ματριόνα είναι το τρίτο βιβλίο του Αλεξάντρ Σολζενίτσιν που εκδίδεται απ' τις εκδόσεις Πάπυρος. Ο ήρωας, ένας καθηγητής Μαθηματικών, μετά τον δεκαετή εγκλεισμό του σε γκούλαγκ αποσύρεται σε μια εσχατιά της ρωσικής γης για να ξαναβρεί τον εαυτό του. Θα καταφύγει στο χωριό ενός κατάφυτου λόφου, με τα λιγοστά ξύλινα σπίτια του, τα νοτισμένα από την υγρασία του δάσους και τα νερά μιας γειτονικής λίμνης. Αυτή η υγρασία πάντα της ρωσικής γης, αυτό το θρόισμα των φύλλων, αυτή η τελευταία σιωπή του κόσμου. Θα βρει στέγη στο σπίτι μιας ταλαίπωρης γυναίκας, της Ματριόνα, στην πραγματικότητα μια δική του γωνιά σ' αυτό το σαπισμένο καλύβι της. Στο πρόσωπο αυτής της ταπεινής αγρότισσας ο Σολζενίτσιν θα ιχνογραφήσει το πορτρέτο της ίδιας της ρωσικής ψυχής. Η ταπεινή θέση της Ματριόνα μέσα στον κόσμο, η ανιδιοτέλειά της, ο τρόπος που εσωτερικεύει τις δυσκολίες τής ζωής, το εξόδιόν της απ' τον κόσμο, θα εγγράψουν στο σολζενίτσειο έργο ένα ιδανικό ζωής που θα συμβολοποιήσει στο μέγεθός του όλο το μαρτυρολόγιο αυτής της σύγχρονης Ρωσίας. Μια φωτεινή φράση που ο Σολζενίτσιν θα τη βάλει στα χείλη της Ματριόνα και θα συνοψίσει μέσα στις λίγες της λέξεις όλη την ιστορία της Ρωσίας: «Πήρε τα φύλλα ο αγέρας, έπεσε χιόνι, και μετά έλιωσε. Οργωσαν ξανά, έσπειραν και πάλι, περίμεναν ξανά. Και πάλι έπεσαν τα φύλλα, και πάλι έπεσε το χιόνι. Και μια επανάσταση. Και άλλη επανάσταση. Και γύρισε ο κόσμος ανάποδα». Αυτό το ξανά και ξανά του Σολζενίτσιν, μια ολόκληρη τελετουργία πένθους.

Ο Σολζενίτσιν έχει αναγορευτεί πια και επίσημα ως η αυθεντική φωνή της Ρωσίας. «Στην Ιστορία υπάρχει ένα πριν και ένα μετά στη μυθική εμφάνιση της φωνής του Σολζενίτσιν», λέει ο Jorge Semprun. Ο Σολζενίτσιν αγαπούσε τον τόπο του, αυτό το μαρτυρούσε και η ίδια η φυσιογνωμία του, ένας ιθαγενής άνθρωπος, ένα πρόσωπο σκαμμένο από τα ίχνη της καταγωγής του. Η πίστη του στην αγία και μεγάλη Ρωσία, στην αγνή ρωσική ψυχή, στην αυθεντικότητα και ανθεκτικότητα του φυσικού ανθρώπου, εκθέτει μια ολόκληρη παράδοση σκέψης, που θα γίνει και το καταφύγιο ενός δοκιμαζόμενου λαού. Το σοβιετικό καθεστώς, ναι, έπεσε απ' αυτά τα λαθραία κεφάλαια του Αρχιπελάγους, που έρχονταν απ' έξω. Απ' αυτό το έξω όμως που δεν υπήρξε ποτέ για τον Σολζενίτσιν.

Η περίπτωση Σολζενίτσιν είναι αυτή η αντίληψη γύρω από το τραύμα της εποχής του, ένα τραύμα που αναμφίβολα τον προσέβαλε και τον σημάδεψε ανεξίτηλα. Η κριτική του όμως στο σοβιετικό καθεστώς δεν ήταν ποτέ μια κριτική από την πλευρά του ανθρώπου, όπως λανθασμένα πιστεύεται, αλλά απ' αυτή την πλευρά της μεσσιανικής παράδοσης. Ο περίφημος ανθρωπισμός του Σολζενίτσιν είναι στην πραγματικότητα μια δυτική κατασκευή, η πρόσφορη θέση μιας αντικομμουνιστικής προπαγάνδας. Το σταλινικό τραύμα ήταν για τον Σολζενίτσιν αυτό το αναγκαίο κακό για την πνευματική αναγέννηση της Ρωσίας, η σταύρωση που θα επέφερε την πνευματική αναγέννηση του έθνους. Μια ηρωικότητα που εμφορείται απ' αυτή την έξαψη της χιλιαστικής υπόσχεσης. Ο ταλαιπωρημένος άνθρωπος των γκούλαγκ ή της παγωμένης ρωσικής στέπας, αυτή η ζωή στο σάπιο σπίτι της Ματριόνα είναι εικόνες μιας μεσσιανικής παραμυθίας σ' αυτό το βασίλειο του Κακού, η υπομονετική καθήλωση του μεταφυσικού ανθρώπου στο καθεστώς της μεσσιανικής του αναμονής. Το σταλινικό τραύμα έτσι, αυτό το ίδιο το τραύμα της πολιτικής, έμεινε αστόχαστο από τον Σολζενίτσιν, τα γκούλαγκ ακατανόητα και η ανθρώπινη περίπτωση μέσα σ' αυτά, ένα μεταφυσικό ανδρείκελο. Η προσοχή του ήταν πάντα στραμμένη αλλού. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η κυρία Μερτζάνη
Οδηγός επιβίωσης μετά τον χωρισμό
...ποτέ χωρίς πόνο
Η Ευρώπη, οι διεθνείς σχέσεις, το δημογραφικό, η προσφυγιά και το λαϊκό σινεμά
Με το διαρκές εργαλείο της φυγής
Αναφορά στην ποίηση
Το μεθυσμένο πέρασμα του Μπέντζαμιν από την Μασσαλία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η κυρία Μερτζάνη
Οδηγός επιβίωσης μετά τον χωρισμό
...ποτέ χωρίς πόνο
Η Ευρώπη, οι διεθνείς σχέσεις, το δημογραφικό, η προσφυγιά και το λαϊκό σινεμά
Με το διαρκές εργαλείο της φυγής
Το έτερον ίχνος του Λόγου
Αναφορά στην ποίηση
Το μεθυσμένο πέρασμα του Μπέντζαμιν από την Μασσαλία
Συνέντευξη
Ραντεβού με τον «Ελευθερουδάκη» στο 11 της Πανεπιστημίου
Αίγυπτος
Αίγυπτος - Ενας ωραίος λαός
Αντί προλόγοι στο θέμα
Ανοιχτή επιστολή* στο φίλο μου τον Γκότφριντ Βίλχελμ
Λογοτεχνία
150 χρόνια από τη γέννησή της
Η τρίτη ανάγνωση
Ο εξάδελφος Πονς
Από τις 4:00 στις 6:00
Η επιστροφή του Οδυσσέα
Το «κακό παιδί» των Rolling Stones
Άλλες ειδήσεις
Η επισκέπτρια