Έντυπη Έκδοση

Αναφορά στην ποίηση

Ανδρέας Μπελεζίνης

Νίκος Φωκάς: Ενας «αναφορικός» ποιητής

εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σ. 281, ευρώ 14,13

Είναι εδώ και έξι χρόνια που εξαιτίας ενός βαρέος εγκεφαλικού ο ποιητής Ν. Φωκάς, 83 χρόνων, σήμερα, μένει καθηλωμένος στο κρεβάτι χωρίς να μπορεί να μιλήσει ή να κινηθεί χωρίς υποστήριξη. Δεν πρόλαβε να χαρεί καλά καλά ούτε τη συγκεντρωτική έκδοση των ποιητικών του απάντων Ποιητικές συλλογές (εκδ. Υψιλον/βιβλία 2002). Παρ' όλα αυτά ακολούθησαν έκτοτε και άλλα βιβλία του, η συλλογή δοκιμίων Με θάμβος και κρίση με δοκίμια για τον Παπαδιαμάντη (2004) και Ελεύθερο θέμα, πεζοποιήματα (2005) - και τα δύο εκδόσεις του Βιβλιοπωλείου της Εστίας.

Ως αποτέλεσμα της πορείας του στα Γράμματα έρχεται (επιτέλους θα 'λεγε κανείς) το πόνημα του Ανδρ. Μπελεζίνη: Ν. Φωκάς, ένας «αναφορικός» ποιητής -το τελευταίο βιβλίο του Ανδρ. Μπελεζίνη, πριν «φύγει». Μια συλλογή 23 δοκιμίων-μελετών πάνω στην ποίηση και τη σκέψη του Φωκά. Στόχος του, να αποκαταστήσει μια αδικία για τη σιωπή που περιβάλλει μέχρι σήμερα το έργο του.

Το εισαγωγικό κείμενο «Αντί Προλόγου: Το χρονικό μιας γνωριμίας», γραμμένο σε ύφος αυτοβιογραφικό, ανακαλεί σε νοσταλγικό τόνο τα χρόνια της δεκαετίας του '50, που φοιτητές οι δυο τους γνωρίστηκαν στο Φιλολογικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, και περιγράφει τον εν γένει λογοτεχνικό περίγυρο στον οποίο έτυχε να βρεθεί και ο ίδιος ο συγγραφέας. Κι αυτό είναι μια επιπλέον απόδειξη ότι οι παρατηρήσεις, οι αναλύσεις και οι διαπιστώσεις που επιχειρεί πάνω σε στίχους και ποιήματα του Φωκά είναι προϊόν όχι μόνο μακράς μελέτης αλλά και βιωματικής επικοινωνίας του με τον δημιουργό τους.

Ο Μπελεζίνης προχωρεί βήμα βήμα ξεκινώντας από τις πρώτες συλλογές του Φωκά, από την άγνωστή μας, και σιωπηλά αποκηρυγμένη συλλογή Ποίημα (1947), στη συλλογή Κυνήγια από σύγχρονα γεγονότα (1954) και συνεχίζει στις Δυο φορές τ' όνειρο (1957), Μάρτυρας μοναδικός (1961), στέκεται στο τρίπτυχο Προβολή πάνω σε γαλάζιο (1972), Συλλυπητήρια σε μια μέλισσα (1976), Ο μύθος της καθέτου (1981). Φωτίζει τις συλλογές Προβολέας στα μάτια (1985), Γκρίζο χρώμα θερμό (1989), Ενα σημείο προσήλωσης (1993) Κοχυβαδάκια (1995), Στον ποταμό Κολύμα (1997) και καταλήγει στην τελευταία Το μέτρο της κραυγής μας (2000), όπου σημειώνεται και η κορύφωση της τέχνης του Φωκά. Εξετάζει την καθεμιά ξεχωριστά εντοπίζοντας με ακρίβεια τα κοινά σημεία και τις διαφορές τους, διακρίνοντας ποιήματα και στίχους. Παρουσιάζει σε ανεξάρτητο κεφάλαιο την ιδιότυπη ποιητική του συλλογή Παρτούζα, που πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό του Μπελεζίνη Σπείρα (τ.χ. 8) και η οποία δεν συμπεριλαμβάνεται στα ποιητικά του άπαντα, σύνθεση που τη χαρακτηρίζει ως «πανδέκτη όλων των μετρικών παρεκκλίσεων, παραβάσεων, λαθών και βιασμών» (σ. 180), καθώς επίσης και τις θέσεις του ποιητή για τη γλώσσα. Μας αποκαλύπτει, σε μια γραμμική παράθεση, την ιδιαιτερότητα μιας αντισυμβατικής φωνής της σύγχρονης ποίησής μας. Μια ποίηση που διαμορφώθηκε από το αγγλοαμερικανικό φλέγμα και την κεφαλονίτικη εμμονή, μας ξαφνιάζει στα θέματά του με την πεζολογική διατύπωση της σκέψης του, ακόμα και με τις αντιλήψεις και τα πιστεύω του.

Την πρωτοτυπία του επιβεβαιώνουν ακόμα και οι τίτλοι των συλλογών του, που παραμένουν ασυνήθιστοι ανάμεσα στο σύνολο των τόσων αξιόλογων ποιητικών βιβλίων που κυκλοφορούν μέχρι σήμερα. Ο Φωκάς δείχνει πως δεν διστάζει κάποτε να διατυπώσει και ύβρεις και να είναι προκλητικός, όπως λ.χ. στο ποίημα Η διάθλαση, ή να υιοθετεί το τερατώδες και το γκροτέσκο (σ. 43) στους στίχους του. Ο μελετητής του μας αποκαλύπτει πού, γιατί και σε ποιο βαθμό υπάρχουν αυτά τα στοιχεία. Σκέφτεται κανείς ότι ο Φωκάς μεταμορφώνεται ενίοτε σε σύγχρονο Αίσωπο, Απουλήιο ή Σουίφτ, χωρίς να παύει να τιμά τους δασκάλους του, Φ. Λάρκιν και Οντεν, για να διατυπώσει με την ποίησή του αλήθειες που καθόλου δεν θα μας άρεσε ν' ακούσουμε.

Νομίζω ότι είναι πρώτη φορά που εντοπίζεται και ο πολιτικός χαρακτήρας της τέχνης του, δηλαδή η συμμετοχή του σε πολιτικά και ιστορικά γεγονότα (λ.χ. Δίκη αεροπόρων, σεισμός Κεφαλονιάς, Στάλιν, κ.λπ.). Μαθαίνουμε επίσης για την παρανόηση στην πρόσληψή του από την Αριστερά μέσα από την ανάγνωση της κριτικής τού Κ. Κουλουφάκου. Κι έτσι, όπως επισημαίνει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας, ο Φωκάς «αλιεύει το [καθημερινό και] επίκαιρο για να ανασύρει κενά σχήματα του αιώνιου» (σ. 51). Η διάθεση του Φωκά να αμφισβητήσει ό,τι θεωρείται καθιερωμένο και κλασικό και να το επανεξετάζει τον έφερε σε σύγκρουση με μορφές καθολικά αποδεκτές στην ποίησή μας, όπως ο Ελύτης και ο Ρίτσος, τον ώθησε να παίξει σοβαρά με τον Μποντλέρ και να κοιτάξει μια άλλη πλευρά, με τον οφειλόμενο πάντα σεβασμό, του Παπαδιαμάντη στα δοκίμια που του αφιέρωσε.

Ο Φωκάς είναι από τους ελάχιστους, αν όχι ο μόνος, που στην ποίησή του υπεισέρχονται γόνιμα και ιδιότυπα ο σαρκασμός και η ειρωνεία, κατά τρόπο αιχμηρό, οξύ και διαπεραστικό.

Τι σημαίνει τελικά η λέξη «αναφορικός» στον τίτλο; Ο Μπελεζίνης θεωρεί ότι ο Φωκάς κάνει αναφορική ποίηση, «μια ποίηση στην οποία οι λέξεις (π.χ. εκκλησία), παραπέμπουν στις αντίστοιχες έννοιες (εκκλησία) χωρίς να ενδίδουν στον εωσφορικό πειρασμό να γίνουν μουσική» (σ. 148). Η ποίησή του δεν παρασύρεται από την καλλιέπεια, χωρίς ωστόσο να στερείται τεχνικής αρτιότητας.

Θυμίζουμε εδώ ότι ο Ανδρέας Μπελεζίνης ήταν, μέχρι πριν από μερικά χρόνια -το πιστοποιούμε όλοι εμείς που μεγαλώσαμε τη δεκαετία του '80 κλίνοντας προς θεωρητικές σπουδές- ένας ζωντανός θρύλος, αν όχι το πρώτο όνομα στα φροντιστήρια φιλολογικών σπουδών. Επίσης, οι σελίδες του περιοδικού Σπείρα που εξέδιδε κάποια περίοδο, πότε με δική του διεύθυνση και πότε συνδιευθύνοντας με άλλους, έχουν φιλοξενήσει τολμηρά και πρωτότυπα γραπτά πολλών γνωστών αλλά και άγνωστων τότε ποιητών και καλλιτεχνών. Τα κείμενά του, ο λόγος του, διακρίνονται από ευφράδεια, πρωτοτυπία, οξυδέρκεια, γνώσεις και γλωσσικό πλούτο τέτοιον ώστε ο αναγνώστης μπορεί κάποιες φορές να σταματήσει μπροστά σε λέξεις γοητευτικές αλλά δύσληπτες, (όπως λ.χ. επωνυμιολογικά, στροφική συγκρότηση, εισπήδηση, οσμηρό, οροφουργός, θαυμαστώνω κ.λπ.) που παρατίθενται χωρίς εξήγηση και ίσως να μη συμβάλλουν στην απρόσκοπτη απόλαυση αυτών των κειμένων, που είναι γραμμένα με αληθινή αγάπη για την ποίηση. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η κυρία Μερτζάνη
Οδηγός επιβίωσης μετά τον χωρισμό
...ποτέ χωρίς πόνο
Η Ευρώπη, οι διεθνείς σχέσεις, το δημογραφικό, η προσφυγιά και το λαϊκό σινεμά
Με το διαρκές εργαλείο της φυγής
Το έτερον ίχνος του Λόγου
Το μεθυσμένο πέρασμα του Μπέντζαμιν από την Μασσαλία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η κυρία Μερτζάνη
Οδηγός επιβίωσης μετά τον χωρισμό
...ποτέ χωρίς πόνο
Η Ευρώπη, οι διεθνείς σχέσεις, το δημογραφικό, η προσφυγιά και το λαϊκό σινεμά
Με το διαρκές εργαλείο της φυγής
Το έτερον ίχνος του Λόγου
Αναφορά στην ποίηση
Το μεθυσμένο πέρασμα του Μπέντζαμιν από την Μασσαλία
Συνέντευξη
Ραντεβού με τον «Ελευθερουδάκη» στο 11 της Πανεπιστημίου
Αίγυπτος
Αίγυπτος - Ενας ωραίος λαός
Αντί προλόγοι στο θέμα
Ανοιχτή επιστολή* στο φίλο μου τον Γκότφριντ Βίλχελμ
Λογοτεχνία
150 χρόνια από τη γέννησή της
Η τρίτη ανάγνωση
Ο εξάδελφος Πονς
Από τις 4:00 στις 6:00
Η επιστροφή του Οδυσσέα
Το «κακό παιδί» των Rolling Stones
Άλλες ειδήσεις
Η επισκέπτρια