Έντυπη Έκδοση

Ανθρωποι εν μεταλλάξει

Παναγιώτης Χατζημωυσιάδης

Αστοχία υλικού

εκδόσεις Μεταίχμιο, σ. 224, ευρώ 14,07

Πριν από σαράντα χρόνια, Ιούλιο 1970, είχαν εκδοθεί τα «Δεκαοχτώ κείμενα». Ο Μανόλης Αναγνωστάκης συμμετείχε με την ενότητα «Ο Στόχος», που αποτελείται από 16 ποιήματα. Οπως γράφει ο Αλέξανδρος Αργυρίου, δύο από αυτά και το «Ημερολόγιο της Δικτατορίας», που είχε δώσει ο Νίκος Κάσδαγλης, εκτιμήθηκε από τον νομικό σύμβουλο της ομάδας, τον Αναστάσιο Πεπονή, ότι θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε κατάσχεση της έκδοσης και αφαιρέθηκαν. Το ποίημα του Αναγνωστάκη «Μέρες του 1969 μ.Χ.» είναι το τέταρτο στη σειρά από τα 14 τελικώς δημοσιευθέντα σε εκείνη την έκδοση. Μας το θυμίζει ο Παναγιώτης Χατζημωυσιάδης στο καινούριο βιβλίο του, όπου συντάσσει ένα ποίημα στο πρότυπό του, υπό τον τίτλο «Μέρες του 2008 μ.Χ». Το ποίημα του Αναγνωστάκη στοχεύει την Ελλάδα των συναλλαγών, των τουριστικών γραφείων και των πρακτορείων μετανάστευσης. Του Χατζημωυσιάδη υπερβαίνει την Ελλάδα, που είναι, σήμερα πλέον, χώρα θυγατρικών εταιρειών μιας παγκοσμιοποιημένης επικράτειας, και κατευθύνει τα πυρά του στα γραφεία ενοικιάσεως εργαζομένων, στα ενυπόθηκα δάνεια, στις κλιματικές αλλαγές και στα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα. Στο ποίημα του Αναγνωστάκη απειλούνται οι ανθρώπινες σχέσεις, στο καινούριο, ο ίδιος ο άνθρωπος ως είδος. Στο πρώτο, μένει ακόμη στους ανθρώπους η ελπίδα να γνωρίσουν καλύτερες μέρες «τα παιδιά των παιδιών τους ή τα παιδιά των παιδιών των παιδιών τους». Στο δεύτερο, ο στίχος συμπληρώνεται: «αν βέβαια συνεχίσουν να γεννιούνται παιδιά».

Ο Χατζημωυσιάδης γεννήθηκε τη χρονιά που εκδόθηκαν τα «Δεκαοκτώ κείμενα», και εξέδωσε το πρώτο βιβλίο του άνοιξη 2005. Τα τέσσερα βιβλία του, που κυκλοφόρησαν εντός της πενταετίας, μια συλλογή διηγημάτων, μια νουβέλα και δύο μυθιστορήματα, συστήνουν έναν κοινωνικά ευαισθητοποιημένο συγγραφέα. Στο πρόσφατο, δεύτερο μυθιστόρημά του, πρωταγωνιστεί ένα ζευγάρι συνομηλίκων του. Η ηρωίδα εμφανίζεται σαν alter ego του συγγραφέα. Εχει αδυναμία στους ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς και διατηρεί ιστολόγιο, που τιτλοφορεί «Ιχνηλασίες», όπως κι εκείνος. Η τελευταία ανάρτηση στο ιστολόγιό της είναι το προαναφερθέν ποίημα του Αναγνωστάκη. Μια προηγούμενη έχει ημερομηνία 16 Νοεμβρίου 2007 και γράφει για τη δική της γενιά και το Πολυτεχνείο: «Της μεταπολίτευσης τη χαμένη γενιά. Την πιο χαμένη απ' όλες. Την πιο λίγη απ' όλες. Την πιο προδοτική απ' όλες. Πού νόμισε, αλλά δεν πίστεψε. Που αντέδρασε, αλλά δεν αγωνίστηκε. Που γιόρτασε, αλλά δεν τίμησε. Οχι, εγώ αύριο δεν γιορτάζω το Πολυτεχνείο. Εγώ αύριο ξανασκυλεύω το Πολυτεχνείο. Εγώ κι όλοι οι όμοιοί μου». Εν ολίγοις, στο στόχαστρο μπαίνει η γενιά της. Κυρίως, όμως, ο σύζυγός της, η στάση και τα έργα του.

Με το καινούριο βιβλίο του, ο Χατζημωυσιάδης κερδίζει το αναγνωστικό ενδιαφέρον χάρη στο θέμα που επιλέγει αλλά και τη μορφή που υιοθετεί. Εχοντας καλύψει στα προηγούμενα βιβλία του, σε μια πρώτη προσέγγιση, τα λίγο-πολύ πεπατημένα εδάφη, όπως οι μετανάστες και η επιτελούμενη καταστροφή του περιβάλλοντος, προχωρεί σε μια σχετικά ανέγγιχτη περιοχή. Επιλέγει το θέμα των γενετικά τροποποιημένων τροφίμων, τα οποία, παρότι συνιστούν κυρίαρχη απειλή, δεν έχουν απασχολήσει την εγχώρια πεζογραφία. Οσο, όμως, ερεθιστικό κι αν είναι ένα θέμα, εκείνο που καθορίζει την αναγνωστική του εμβέλεια, κυρίως το λογοτεχνικό του αποτύπωμα, είναι ο αφηγηματικός τρόπος με τον οποίο προσεγγίζεται. Πιστεύουμε ότι στο προηγούμενο μυθιστόρημά του, «Το παραμύθι του ύπνου», ο εγκιβωτισμός της ιστορίας σ' ένα πλαίσιο του τύπου «Χίλιες και μία νύχτες», με τον πατέρα σαν άλλη Χαλιμά να λέει παραμύθια στην κόρη του για να αποκοιμηθεί, απονευρώνει την αφήγηση. Σε αντίθεση με το πρόσφατο, όπου η αφήγηση καλλιεργεί το σασπένς.

Ο ήρωας του μυθιστορήματος συνειδητοποιεί ότι έχει προσωρινή απώλεια μνήμης. Ακριβώς όπως συμβαίνει στο πρόσφατο μυθιστόρημα του Γιάννη Μακριδάκη, «Ηλιος με δόντια». Σε μια προσπάθεια να θυμηθεί, αρχίζει να αφηγείται. Του Μακριδάκη ο ήρωας μονολογεί, απευθυνόμενος στο είδωλό του στον καθρέφτη. Του Χατζημωυσιάδη, γράφει στον υπολογιστή, κάτι σαν «απολογητικό υπόμνημα», όπως είναι ο τίτλος του πρώτου κεφαλαίου. Το απευθύνει στη σύζυγό του, που απουσιάζει γι' αυτόν ανεξήγητα. Ο πρώτος πιστεύει ότι διά της επαναλήψεως θα συμπληρωθεί η «μαύρη τρύπα στο κεφάλι του», ενώ ο δεύτερος καταπολεμά τη συσκότιση της μνήμης του με γλωσσικούς συνειρμούς. Κι αυτό, λόγω επαγγελματικής διαστροφής, δεδομένου ότι πρόκειται για έναν επιμελητή κειμένων. Δηλαδή, έναν άνθρωπο που φροντίζει να τηρούνται οι κανόνες της γλώσσας. Είναι «ένας χωροφύλακας της γλώσσας», όπως τον αποκαλεί υποτιμητικά η σύζυγός του, ο οποίος, με το πρόσχημα ότι τιθασσεύει τις λέξεις, επιδιώκει να χειραγωγήσει τις ιδέες των συγγραφέων. Κατ' επέκταση, όμως, και ένας άνθρωπος συνηθισμένος να πειθαρχεί σε κανόνες και κανονισμούς. Η διαφορά από το μυθιστόρημα του Μακριδάκη είναι ότι σε εκείνο η ανατροπή έρχεται από το παρελθόν, ενώ, εδώ, από το παρόν και συγκεκριμένα, από τον περιβάλλοντα χώρο, στον οποίο εργάζεται το ζεύγος. Πρόκειται για μια εταιρεία γενετικών ερευνών, όπου ισχύει ένα απολυταρχικό σύστημα κανόνων, που παραπέμπει στο μυθιστόρημα του Τζορτζ Οργουελ «1984». Ολοι οι υπάλληλοι βρίσκονται υπό συνεχή παρακολούθηση, δέσμιοι ενός «εσωτερικού κανονισμού», που επεκτείνεται και εκτός εταιρείας, ρυθμίζοντας και τον ιδιωτικό τους βίο. Εκτός από τους πληροφοριοδότες του προϊσταμένου, υπάρχει μια σκιώδης «υπηρεσία εσωτερικού ελέγχου», που στοιχειώνει τον ύπνο του αφηγητή.

Ο ήρωας, όπως και ο αφηγητής παραμυθιών στο προηγούμενο μυθιστόρημα του Χατζημωυσιάδη, φαίνεται πλασμένος στο πρότυπο ενός μέσου Ελληνα, καθώς επιδεικνύει κάποια χαρακτηριστικά ελαττώματα και συμπεριφορές. Εμφανίζεται ατομικιστής, επαίρεται ότι γνωρίζει να επωφελείται ακόμη και από τα τραγικά περιστατικά που του έχουν συμβεί, όπως ο θάνατος της πρώτης του αγαπημένης με δική του υπαιτιότητα. Κύριο, όμως, μέλημά του είναι η επαγγελματική του ανέλιξη, πατώντας, στην κυριολεξία, επί πτωμάτων. Στο καθεστώς τρομοκρατίας, που αντιπροσωπεύει η Εταιρεία, ένας ευθυνόφοβος και πειθήνιος όπως αυτός, δείχνει ο ιδανικός για τη θέση του διευθυντή, καθώς υπερβάλλει σε ζήλο και πανουργία. Η απειλή που συνιστούν τα μεταλλαγμένα προϊόντα, δηλώνεται έμμεσα. Από τη μια, η Εταιρεία διαφημίζει τη «γεωργική επανάσταση», που θα σώσει την ανθρωπότητα από «το τροφικό τσουνάμι» και από την άλλη, στον κήπο του ήρωα θάλλει μια γενετικώς τροποποιημένη κερασιά, που βγάζει άγευστο καρπό. Ο αφηγητής, ξεκινώντας από τη μελοδραματική ανιστόρηση συμβάντων της εφηβείας του, αποκαλύπτει την τερατόμορφη πλευρά του εαυτού του, αποκρουστική όσο και συνηθισμένη. Μένει η ανατροπή του τέλους, που αιφνιδιάζει. Οχι με όσα αποκαλύπτει ότι είχαν συμβεί, τα οποία, από ένα σημείο της αφήγησης και ύστερα, διαφαίνονταν. Αλλά με το γεγονός ότι ο ήρωας βρίσκει την ευτυχία διαγράφοντας το παρελθόν. Καταλήγει, δηλαδή, στο «βασίλειο της λήθης». Η τελευταία του φράση: «... εγώ συνεχίζω να υπάρχω και θα συνεχίσω για πάντα να υπάρχω, ενώ εσείς... έχετε πάψει να υπάρχετε...», μοιάζει με εφιαλτική προφητεία του νέου τύπου ανθρώπου που εκπροσωπεί. Φτάνει, μάλιστα, να πιστεύει ότι στο τέλος θα επικρατήσει έναντι του προηγούμενου, που διατηρούσε, έστω και στοιχειωδώς, κάποια ανθρωπιστικά στοιχεία.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η ελληνική γλώσσα: Μια πατρίδα
Το μυστήριο της ανθρώπινης μοίρας
Από τον παλιό στον νέο κόσμο
Ορμητικές εικόνες αισθήσεων και αισθημάτων
Από τα μοιραία νιάτα στην ασφυξία της ωριμότητας
Παριζιάνοι, επαρχιώτες και ένας θρύλος
Τιμή σ' έναν θρύλο της κριτικής
Ο ταξιδιώτης ως άλλος στον εαυτό του
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Μουσική
Εν τη ρίμα του λόγου / Καρυωτάκης - 13 τραγούδια
Από τις 4:00 στις 6:00
Η απόρριψη στο τραγούδι
Τα κατάφερε και μετά τους Band
Διήγημα
Τα άδυτα των αδύτων*
Διήγημα του Ουμπέρτο Σάμπα*
Oi κεφτέδες ντομάτας
Κείμενο του Δ. Καπετανάκη για τον Γ. Τσαρούχη
Επιστροφή στις πηγές
Κριτική βιβλίου
Η ελληνική γλώσσα: Μια πατρίδα
Ανθρωποι εν μεταλλάξει
Το μυστήριο της ανθρώπινης μοίρας
Από τον παλιό στον νέο κόσμο
Ορμητικές εικόνες αισθήσεων και αισθημάτων
Από τα μοιραία νιάτα στην ασφυξία της ωριμότητας
Παριζιάνοι, επαρχιώτες και ένας θρύλος
Τιμή σ' έναν θρύλο της κριτικής
Ο ταξιδιώτης ως άλλος στον εαυτό του
Μεταδίδει από το Βερολίνο η Αννα Πετροπούλου
Το Βερολίνο σαν λιμάνι της τέχνης
Οψεις της ανάγνωσης
Το εξώφυλλο αποτελεί μια πρώτη ερμηνεία του κειμένου
Άλλες ειδήσεις
Συναρμογές του ελαχίστου