Έντυπη Έκδοση

Από τα μοιραία νιάτα στην ασφυξία της ωριμότητας

Μένης Κουμανταρέας

Η κυρία Κούλα

σ. 90, 12,06 ευρώ

Το κουρείο

σ. 140, 12,56 ευρώ

εκδόσεις Κέδρος

Δύο σημαντικές επανεκδόσεις του «Κέδρου», που μας θυμίζουν δύο από τα σημαντικότερα έργα του Μένη Κουμανταρέα. Εργα τα οποία έβαλαν τη σφραγίδα τους στη διαμόρφωση της συγγραφικής του πορείας, καθορίζοντας τη μετάβασή του από τα νιάτα στην ωριμότητα. Δημοσιευμένες με έναν χρόνο διαφορά, οι νουβέλες «Η κυρία Κούλα» (1978) και «Το κουρείο» (1979) βρίσκουν τον Κουμανταρέα λίγο πριν από τα πενήντα του και σημαδεύουν την έξοδό του από το διήγημα προς την ευρύτερη σύνθεση. Από το 1962 μέχρι και την πτώση της δικτατορίας, ο Κουμανταρέας χτίζει τον κόσμο του βασισμένος σε μια σειρά διηγημάτων: τα διηγήματα που δημοσιεύονται στους τόμους «Τα μηχανάκια» (1962), «Το αρμένισμα» (1967) και «Τα καημένα» (1972).

Πρωταγωνιστές στα διηγήματα του Κουμανταρέα είναι οι νεολαίοι της δεκαετίας του 1960: όχι οι εξεγερμένοι νεολαίοι της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής, οι οποίοι θα οδηγήσουν με την πολιτική τους αμφισβήτηση και την απόρριψη των μεταπολεμικών πολιτισμικών στερεοτύπων στον σάλο του 1968 και στις απειράριθμες συνέπειές του για όλο το υπόλοιπο του 20ού αιώνα, αλλά οι νέοι της Αθήνας και της ελληνικής επαρχίας (η Αθήνα δεν έχει ακόμη καταλάβει πλήρως την αφηγηματική σκηνή του Κουμανταρέα), που μοιάζουν πρόθυμοι να τινάξουν δικαίους και αδίκους στον αέρα μέσα από την απόγνωση της καθημερινότητάς τους. Δειλοί, μοιραίοι κι άβουλοι αντάμα, κατά τη βαρναλική ρήση, έτοιμοι να παίξουν κορώνα-γράμματα τη μοίρα τους και να πάρουν ρίσκα που δεν αποκλείεται να προκαλέσουν τον χαμό τους. Ο Κουμανταρέας χρησιμοποιεί εδώ άλλοτε το πρώτο και άλλοτε το τρίτο ενικό πρόσωπο, επιτρέποντας συχνά στο εγώ του να ταυτιστεί έστω και έμμεσα με τις αντιδράσεις τις οποίες αναπτύσσουν οι ήρωες απέναντι σε μια δυσάρεστη, άδεια από νόημα, αλλά και άκρως καταπιεστική ή αδιέξοδη πραγματικότητα.

Ανάγκη για πιο πλατιά φόρμα

Με την «Κυρία Κούλα» και το «Κουρείο» ο Κουμανταρέας δεν εγκαταλείπει ακριβώς τους παλαιότερους ήρωές του. Είναι περισσότερο σαν να παρακολουθεί την ανέλιξη και τον μετασχηματισμό της διαδρομής τους σε μια φάση κατά τη διάρκεια της οποίας καλούνται να βαδίσουν με πιο σταθερό και σίγουρο βηματισμό επί της γης. Κι είναι, επίσης, σαν ο βηματισμός αυτός να χρειάζεται για την ανεμπόδιστη πραγμάτωσή του και μια πιο πλατιά φόρμα, μια φόρμα ικανή να συμπεριλάβει μεγαλύτερες ψυχικές επιφάνειες στο εσωτερικό της, όπως και να αποτυπώσει ένα σαφώς περιπλοκότερο κοινωνικό σύμπαν στην εξωτερική τροχιά της.

Ευνόητα ο συγγραφέας δίνει τον χαρακτηρισμό «νουβέλα» και στα δυο βιβλία του στις σημερινές τους επανεκδόσεις. Ας σημειωθεί, πάντως, ότι εν έτει 1978 και 1979 αποφεύγει τον οποιονδήποτε χαρακτηρισμό, αφήνοντας τον αναγνώστη να συμπληρώσει κατά το δοκούν το όνομα του είδους στο οποίο ανήκουν η «Κυρία Κούλα» και το «Κουρείο». Οπως κι αν έχει, είναι, νομίζω, φανερό πως στα τέλη της δεκαετίας του '70, ο Κουμανταρέας προετοιμάζεται για τη μυθιστορηματική του παραγωγή (η οποία θα ακολουθήσει τα αμέσως επόμενα χρόνια) διττώς: από τη μια πλευρά ανοίγει το βάθος του αφηγηματικού χρόνου, αξιοποιώντας τη μνήμη των πρωταγωνιστών, η οποία τον βοηθάει να συναιρέσει παρόν και παρελθόν σε ένα ενιαίο σύνολο, ενώ από την άλλη σφυρηλατεί ολοκληρωμένες προσωπικότητες, που έρχονται να αντικαταστήσουν τα χαρακτηρολογικά ίχνη ή περιγράμματα των μοιραίων νεαρών στα «Μηχανάκια», το «Αρμένισμα» και τα «Καημένα».

Η κυρία Κούλα της ομώνυμης νουβέλας και ο Μενέλης του «Κουρείου» είναι πρόσωπα με έκτυπη, αλλά και εμφανώς προβληματική ή παρεμποδισμένη ατομικότητα. Γυναίκα με αυξημένες οικογενειακές υποχρεώσεις και ωρολογιακά τακτοποιημένο βίο, η κυρία Κούλα δεν ξέρει πώς να χειριστεί τον έρωτά της για ένα σχεδόν αμούστακο αγόρι, με το οποίο γνωρίζεται κατά τις τακτικές μετακινήσεις της με τον Ηλεκτρικό (ο Ηλεκτρικός ως μέρος του άτεγκτου καθημερινού προγραμματισμού της), για τυλιχτεί γρήγορα από τη φωτιά της σάρκας και των συναισθημάτων της, χωρίς, ωστόσο, να τους παραδοθεί ποτέ πλήρως. Μοναχική φύση και άνθρωπος της εσωτερικής περιδιάβασης, ο Μενέλης θα πέσει από τη μεριά του σ' έναν δύσκολο έρωτα με μια κοπέλα που δεν θα καταφέρει, όπως κι αν πολιτευτεί, να διώξει τις σκιές και τα απότομα μονοπάτια της ψυχής του: ψυχή που θα εξακολουθήσει να βασανίζεται από τα άλλοτε λιγότερο και άλλοτε περισσότερο ομολογημένα φαντάσματά της.

Ανάμεσα στο επιθυμητό και το πραγματικό

Ο Μενέλης και η κυρία Κούλα δεν τρέχουν πίσω από τις παρορμήσεις τους όπως τρέχουν οι νεολαίοι των πρώτων συλλογών διηγημάτων του Κουμανταρέα. Ξέρουν να κοντρολάρουν τις δυνάμεις τους και να ποδηγετούν τα ενδότερα ξεσπάσματά τους, καταφεύγοντας, όταν δοκιμάζονται από αμφιβολίες και διλήμματα, στην ασφάλεια του λογιστικού τους γραφείου ή στην τάξη του οικογενειακού τους αυλόγυρου, όπου και θάβουν τις βαθύτερες επιθυμίες τους.

Τι ακριβώς, όμως, σημαίνει αυτή η σοφή ωριμότητα των ηρώων, που απηχεί σε μεγάλο βαθμό και την ωριμότητα του συγγραφέα; Μα, τι άλλο από μια στυφή περιπλάνηση στο τοπίο της ακύρωσης και της ματαίωσης, από την περιδίνηση σ' ένα σύμπαν το οποίο στερεί με τις πολλαπλές του απαγορεύσεις τους πρωταγωνιστές από το αμεσότερο κομμάτι του εαυτού τους; Αν η νιότη της δεκαετίας του '60 διακινδυνεύει τα πάντα, αδιαφορώντας για το μέλλον που την περιμένει, αφού κανένα μέλλον δεν είναι σε θέση να της εγγυηθεί το παραμικρό, η ωριμότητα της δεκαετίας του '70 σπεύδει να αποφύγει τη διακινδύνευση όχι για να ξεπεράσει ή έστω για να ξορκίσει το κενό, αλλά για να το εσωτερικεύσει και να το μετατρέψει σ' ένα είδος μόνιμης παθολογίας, την οποία θα υποχρεωθεί να φέρει μαζί της δια παντός.

Ολα τα συλλογικά μεγέθη έχουν αποσυρθεί από την «Κυρία Κούλα» και το «Κουρείο». Ο πολιτικός και κοινωνικός αναβρασμός της μεταπολιτευτικής περιόδου δεν μπορεί να επηρεάσει ούτε κατ' ελάχιστον την κυρία Κούλα και τον Μενέλη. Αμφότεροι εγκλωβίζονται στον ατομικό τους χώρο, που αντανακλά μόνο σποραδικά την κίνηση τού έτσι κι αλλιώς θολού και συγκεχυμένου περίγυρού τους. Η κυρία Κούλα, όμως, και ο Μενέλης δεν αποδεικνύονται απλές και τυχαίες ατομικότητες: εξελίσσονται, αντίθετα, ως αποκλίνοντες μέσοι όροι, σε χαρακτηριστικές φιγούρες μιας εποχής η οποία καταδιώκει οιαδήποτε προσωπική ανάταση ή υπέρβαση, αναδεικνύοντας τη χαοτική μητρόπολη της Αθήνας σε σαρκοβόρο και ανελέητα απρόσωπη μηχανή. Ετσι, το ατομικό δράμα της «Κυρίας Κούλας» και του «Κουρείου» μετατρέπεται σε αδιάψευστο καθρέφτη του καιρού του ενώ οι ήρωες είναι καταδικασμένοι, ακόμη και πεσμένοι στο πάτωμα, να αναμετρηθούν με την ελευθερία τους και να διεκδικήσουν μέχρις εσχάτης ρανίδος το προνόμιό της. Κι αυτό είναι οπωσδήποτε το σπουδαιότερο επίτευγμα του Κουμανταρέα, που αγγίζει την κορυφαία ίσως καμπύλη του έργου του, συμβάλλοντας εκ παραλλήλου στην εδραίωση μιας κρίσιμης βαθμίδας της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας.

Τελευταίο, αλλά όχι ασήμαντο: μετά τη μεταφορά της στην τηλεόραση από τον Διαγόρα Χρονόπουλο, με πρωταγωνιστικό δίδυμο τη Βέρα Ζαβιτσιάνου και τον Φίλιππο Σοφιανό, η «Κυρία Κούλα» ετοιμάζεται να διαγράψει τώρα τη θεατρική της καριέρα: τη διασκευάζει ο Ακης Δήμου και πρόκειται να τη σκηνοθετήσει ο Νίκος Μαστοράκης για το Θέατρο Τέχνης.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η ελληνική γλώσσα: Μια πατρίδα
Ανθρωποι εν μεταλλάξει
Το μυστήριο της ανθρώπινης μοίρας
Από τον παλιό στον νέο κόσμο
Ορμητικές εικόνες αισθήσεων και αισθημάτων
Παριζιάνοι, επαρχιώτες και ένας θρύλος
Τιμή σ' έναν θρύλο της κριτικής
Ο ταξιδιώτης ως άλλος στον εαυτό του
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Μουσική
Εν τη ρίμα του λόγου / Καρυωτάκης - 13 τραγούδια
Από τις 4:00 στις 6:00
Η απόρριψη στο τραγούδι
Τα κατάφερε και μετά τους Band
Διήγημα
Τα άδυτα των αδύτων*
Διήγημα του Ουμπέρτο Σάμπα*
Oi κεφτέδες ντομάτας
Κείμενο του Δ. Καπετανάκη για τον Γ. Τσαρούχη
Επιστροφή στις πηγές
Κριτική βιβλίου
Η ελληνική γλώσσα: Μια πατρίδα
Ανθρωποι εν μεταλλάξει
Το μυστήριο της ανθρώπινης μοίρας
Από τον παλιό στον νέο κόσμο
Ορμητικές εικόνες αισθήσεων και αισθημάτων
Από τα μοιραία νιάτα στην ασφυξία της ωριμότητας
Παριζιάνοι, επαρχιώτες και ένας θρύλος
Τιμή σ' έναν θρύλο της κριτικής
Ο ταξιδιώτης ως άλλος στον εαυτό του
Μεταδίδει από το Βερολίνο η Αννα Πετροπούλου
Το Βερολίνο σαν λιμάνι της τέχνης
Οψεις της ανάγνωσης
Το εξώφυλλο αποτελεί μια πρώτη ερμηνεία του κειμένου
Άλλες ειδήσεις
Συναρμογές του ελαχίστου