Έντυπη Έκδοση

Βιβλίο

Το βάρος και η χάρη των λέξεων

  • Το βάρος και η χάρη των λέξεων

    Η μεταφρασμένη λογοτεχνία δεν κρατάει μόνο τη μερίδα του λέοντος στη βιβλιοπαραγωγή, ταυτόχρονα διαμορφώνει αναγνωστικές συμπεριφορές αλλά και συγγραφικές συνειδήσεις.

    Το ΕΚΕΜΕΛ, ως φυσικός χώρος άσκησης και καλλιέργειας της τέχνης και της τεχνικής τής μετάφρασης, διοργανώνει τα τελευταία τέσσερα χρόνια τον ετήσιο διαγωνισμό Βραβεία Λογοτεχνικής Μετάφρασης, σε συνεργασία με τα αντίστοιχα μορφωτικά ινστιτούτα (Γαλλικό, Γκαίτε, Θερβάντες, Ιταλικό και εφεξής Ελληνοαμερικανική Ενωση). Ψυχή του εγχειρήματος, η Ελένη Ζέρβα (διευθύντρια του ΕΚΕΜΕΛ και βραβευμένη μεταφράστρια του Βιζυηνού στη γαλλική), που με μηδαμινή υποστήριξη εμψυχώνει με σοβαρότητα τον πετυχημένο αυτό θεσμό.

    Δεκαπέντε μεταφράσεις και μεταφραστές διακρίθηκαν για το 2009 στη βραχεία λίστα του ΕΚΕΜΕΛ. Τα πρόσωπα που κρύβονται πίσω από τον Ντίκενς, τον Βάλσερ, τον Μπάνβιλ, τον Μοντιάνο, τον Κορτάσαρ, τον Φουέντε, τον Μοντάλε, τον Σαβιάνο κ.τ.λ., ανοίγουν και μας ξεναγούν στο μεταφραστικό εργαστήρι τους. Δεκαπέντε άτυποι συν-συγγραφείς που μετεωρίζονται ανάμεσα στην πίστη και στην προδοσία του πρωτότυπου κειμένου (υπέρ της απόλαυσής του), ανάμεσα στη διαμεσολάβηση και στη δημιουργικότητα, ανάμεσα στη γλωσσική μνήμη και στη ζώσα αλχημεία της έκφρασης, ανάμεσα στο νόημα και στη μουσική της γραφής, ανάμεσα στον συγγραφέα και στον αναγνώστη, ανάμεσα στο αμετάφραστο και στο μεταφράσιμο του χρόνου, ανάμεσα στην ισχνή αμοιβή και στη μακρά αφοσίωση, ανάμεσα σε ξένες και οικείες λέξεις.

    Ενας υπέροχα ταλαίπωρος άνθρωπος

    Ο μεταφραστής είναι ένας υπέροχα ταλαίπωρος άνθρωπος.

    Ως επαγγελματίας δεν έχει ωράριο εργασίας, σταθερή αμοιβή ή εξασφαλισμένη δουλειά, ενώ είναι υποχρεωμένος να αυτασφαλίζεται, καταβάλλοντας ένα σεβαστό μέρος της πενιχρής αμοιβής του για τα ασφάλιστρα που θα του εξασφαλίσουν ότι, όταν δεν θα είναι πια σε θέση να παράγει έργο, δεν θα πεινάσει. Τις περισσότερες φορές πληρώνεται αφού παραδώσει τη δουλειά του, κι έτσι πρέπει να συντηρείται εξ ιδίων τους τρεις, πέντε ή δέκα μήνες που θα απαιτήσει η ολοκλήρωσή της και όσους ακόμη απαιτηθούν μέχρι να εξοφληθεί. Ο εργάτης του λόγου δεν γνωρίζει Κυριακές και σχόλες. Το ύψος τής ανά σελίδα αμοιβής τον υποχρεώνει να δουλεύει ακατάπαυστα, και πάλι, αν δεν έχει άλλες πηγές εσόδων, δύσκολα τα βγάζει πέρα. Ο μεταφραστής λογοτεχνικών έργων δεν έχει συνήθως τη δυνατότητα επιλογής. Γυρνάει από τον έναν εκδοτικό οίκο στον άλλο και «ζητιανεύει» προσφορές - ό,τι προκύψει. Αν είναι πολύ τυχερός, θα του προτείνουν ένα μυθιστόρημα που φαίνεται ενδιαφέρον, οπότε υπογράφει το σχετικό συμβόλαιο, επιστρέφει στο γιατάκι του και αρχίζει η μάχη με τις λέξεις και τον χρόνο που έχει στη διάθεσή του μέχρι να έλθει η ώρα της παράδοσης.

    Καρφώνεται, λοιπόν, μπροστά στον υπολογιστή του, συνδέεται με τα σχετικά μεταφραστικά links, στοιβάζει δίπλα του τα ειδικά λεξικά και στρώνεται στη δουλειά. Αν το βιβλίο που έχει αναλάβει να μεταφράσει είναι εύκολο (πράγμα σπάνιο στην «απαιτητική» λογοτεχνία) τότε όλα βαίνουν καλώς όσον αφορά την πρόοδο της εργασίας. Αν όμως είναι δύσκολο, στρυφνό, περίτεχνο, παιγνιώδες, γεμάτο αναφορές, νεολογισμούς, λογοπαίγνια, ιδιωματισμούς, πραγματολογικά στοιχεία, εξειδικευμένους όρους..., τότε στύβει συνεχώς το μυαλό του για να βρει τα αντίστοιχα στη γλώσσα του και να αποδώσει σωστά τα γραφόμενα. Μπορεί να περάσει ώρες αναζητώντας τη λύση ενός εκφραστικού γρίφου, το ξεκλείδωμα μιας δύσκολης συντακτικά πρότασης ή το εύρημα που θα προκαλέσει τον γλωσσικό σπινθήρα του πρωτοτύπου. Ο μεταφραστής δεν είναι παντογνώστης· όσο κι αν έχει διαβάσει, διαθέτει συγκεκριμένο απόθεμα λέξεων. Ετσι, μπορεί να φάει μέρες ψάχνοντας έναν ειδικό που θα του εξηγήσει όρους της επιστήμης του, είτε πρόκειται για την Ιατρική, την Ψυχολογία, τη Φιλοσοφία, τη Βοτανολογία, την Πυρηνική Φυσική, τη Μηχανολογία κ.ο.κ. Ο,τι όμως κι αν κάνει ο ευσυνείδητος μεταφραστής, ζει πάντα με την αγωνία ότι κάτι του ξέφυγε, ότι κάπου την «πάτησε», ότι κάπως αλλιώς θα μπορούσαν να ειπωθούν καλύτερα όσα έγραψε. (Κι αυτά συνήθως τα βρίσκει εκ των υστέρων, όταν ξεφυλλίζει το τυπωμένο πια βιβλίο.) Ακόμη και όταν τελειώσει εγκαίρως το κείμενο, όταν βρει τις επιμέρους λύσεις και όταν το ξαναδιαβάσει και το διορθώσει για τρίτη ή τέταρτη φορά, πάλι δεν είναι σίγουρος ότι έχει πετύχει το δυσκολότερο: να αποδώσει το ύφος του συγγραφέα.

    Η δουλειά αυτή όμως προσφέρει και μια μεγάλη ανταμοιβή: την ικανοποίηση της, δευτερογενούς έστω, δημιουργίας. Και όταν μάλιστα το κείμενο με το οποίο παλεύεις είναι σαν το μυθιστόρημα Ποιος σκότωσε τον Εντουιν Ντρουντ του γάλλου συγγραφέα Ζαν-Πιερ Ολ, (εκδόσεις Εστία), η ικανοποίηση είναι διπλή. Οταν έχεις να κάνεις με ένα κείμενο έξυπνο, εφευρετικό, που κάθε σελίδα του σε εκπλήσσει, τότε απολαμβάνεις τη «δυστυχία» τού να είσαι μεταφραστής. Θαυμάζεις το πνεύμα του δημιουργού και τον αισθάνεσαι δίπλα σου, συμπαίκτη και όχι βασανιστή. Τότε δεν αντιλαμβάνεσαι πώς περνούν οι ώρες της δουλειάς, δεν νιώθεις κούραση στο τέλος της μέρας και δεν βλέπεις την ώρα να ξημερώσει για να συνεχίσεις τον αγώνα. Αυτό που ξεχωρίζει τον έναν άνθρωπο από τον άλλο (πέρα από την εξωτερική εμφάνιση) είναι η έκφραση και οι επιλογές. Και η λογοτεχνία (επομένως και η μετάφραση) δεν είναι τίποτε άλλο από ιδιαίτερη έκφραση και επιτυχημένες επιλογές. Οταν ο δημιουργός κρατάει άγρυπνο το ενδιαφέρον του μεταφραστή, ο μεταφραστής «πετάει» και τον ευγνωμονεί.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Οσκαρ Ουάιλντ
Οταν το μέλλον παραμονεύει
Διηγήματος τελετουργία
«Κωνσταντινούπολις»
Η εσώτερη Κωνσταντινούπολη
Οι πόλεις του Βορρά και οι απορίες του Νότου δίπλα μας
Ο Κόσμος, ο Θεός, η θάλασσα στο διηνεκές
Τα ποιήματα του Νίκου Δήμου ( 1955-2005)
Ιστορία επιβίωσης με όρους
Ο πρώτος αθλητισμός δεν έχει γήπεδο
Συνέντευξη: Χρ. Χρυσόπουλος
Οι κρυφές όψεις της λογοτεχνίας
Λογοτεχνικό Συμπόσιο
Καβάφεια 2009
Κριτική μουσικής
Στο ντιβάνι του Δισκαναλυτή
Από τις 4:00 στις 6:00
Το πρωί με ξυπνάς με φιλιά
Για πάντα νέος
Άλλες ειδήσεις
Τηλεφώνημα από την Ανατολική Ακτή των ΗΠΑ
Τα σονέτα του Σαίξπηρ στο Berliner Ensemble
Γράμμα από το Λονδίνο
Apres vous