Έντυπη Έκδοση

Κυνηγώντας το λάθος

Ο επιμελητής κειμένων μετεωρίζεται ανάμεσα σ' ένα μετά - και σ' ένα πριν: μετά τον συγγραφέα και πριν από τον αναγνώστη. Μ' άλλα λόγια, μετά τον αποστολέα και πριν από τον παραλήπτη αυτής της ανεξέλεγκτης ανταλλαγής ιδεών και αισθημάτων, στρατηγικής και γύμνιας, λέξεων και σιωπής, άγχους και προσδοκίας.

Κι αυτήν ακριβώς τη διαμεσολαβητική λειτουργία, αυτή τη λαθραία χειραψία, αυτή την ενίοτε αμφίθυμη σχέση, που μετεωρίζεται στην κόψη του τυπωθήτω, φιλοδοξούμε να χαρτογραφήσουμε με τη νέα θεματική στήλη μας.

Δώδεκα πρόσωπα, παλαιότερα και νεότερα, που σκύβουν με πάθος και συνέπεια πάνω σε κείμενα, τα οποία καλούνται να οικειοποιηθούν με τον τρόπο του αφανούς αναγνώστη πριν παραδοθούν στην ευθύνη του συστηματικού ή του απλού αναγνώστη. Εξ ου και οι επιμελητές διασταυρώνουν κάτι από τη βάσανο της κριτικής και την απόλαυση της ανάγνωσης - κάτι που στη δεδομένη στιγμή της έκδοσης συνήθως λείπει από τον συγγραφέα, όταν βρίσκεται περικυκλωμένος από ανασφάλειες, κειμενικές και μη.

Στην ιστορία της γραφής περισσεύουν τα παραδείγματα, με θετικό ή αρνητικό πρόσημο, ανάμεσα σε συγγραφείς/«κρυπτοσυγγραφείς», εξάγοντας θυελλώδεις πνευματικές σχέσεις με αβέβαιη κατάληξη. Ταυτόχρονα, όμως, έχει παρέλθει προ πολλού η εποχή που οι εκδότες ήταν δεινοί αναγνώστες, αλλά και συγγραφείς και editors έδιναν ομηρικές μάχες για έναν χαρακτήρα, για μία παράγραφο, για μία λέξη, για μία άνω τελεία, για μία σιωπή.

Σαράντα χρόνια πέρασαν από το αυγουστιάτικο πρωινό του 1970 που βρέθηκα χωρίς κανένα μακροπρόθεσμο σχέδιο στο μυαλό μου, σε μια αυλή των θαυμάτων, στο τυπογραφείο του Αγησίλαου Ζουμαδάκη, για να διορθώσω δοκίμια του Γαλιλαίου, του Μπρέχτ, που θα έβγαινε από τις εκδόσεις Κείμενα. Ετσι ξεκίνησε, σχεδόν ανεπαισθήτως, ένα επάγγελμα, που συνεχίζεται ώς σήμερα, χωρίς να έχει πάψει να με συναρπάζει. Μια σχέση με εκδότες, συγγραφείς, τυπογράφους και με βιβλία, χειρόγραφα, τυπογραφεία, μελάνια και πιεστήρια. Με τις χαρές, τις αμφιβολίες, και τις απογοητεύσεις, όπως όλες οι ζωντανές σχέσεις.

Για είκοσι χρόνια, ασχολήθηκα με τις εκδόσεις Κείμενα, μαζί με τον Φίλιππο Βλάχο, σε όλη την αλυσίδα της παραγωγής του βιβλίου. Στοιχειοθετούσα στο χέρι, σελιδοποιούσα, διόρθωνα και χαρακτήριζα χειρόγραφα, και καμιά φορά σχεδίαζα και τη μορφή του βιβλίου. Και πάντα διόρθωνα δοκίμια. Τα αρχικά μου εφόδια ήταν το δίπλωμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας και κάποιες ξένες γλώσσες. Αυτοδίδακτη, όπως οι περισσότεροι εκείνη την εποχή. Επαγγελματίας έγινα σιγά σιγά, δουλεύοντας δίπλα σε παλαιότερους. Η πολύτιμη μαθητεία μου στα Κείμενα με έμαθε να αγαπάω τη δουλειά μου.

Στα χρόνια που πέρασαν, έζησα όλες τις αλλαγές: από τη στοιχειοθεσία με το χέρι, στη μονοτυπία, τη φωτοσύνθεση και τον υπολογιστή. Χάνονταν κάποιες σταθερές που παρείχε η παλιά τέχνη της τυπογραφίας και περνούσαμε στο άυλο της νέας τεχνολογίας με τις δικές της απαιτήσεις και δυσκολίες.

Με ενδιαφέρουν τα δύσκολα βιβλία, με σημειώσεις, παραπομπές, απαιτητική σελιδοποίηση και δεν σταμάτησα ποτέ να δουλεύω βιβλία που γράφονται και εκδίδονται πολυτονικά. Πιστεύω επίσης ότι η σελιδοποίηση και η τελική μορφή ενός βιβλίου αποτελεί κομμάτι της δουλειάς ενός επιμελητή εκδόσεων. Γι' αυτό προτιμώ να δουλεύω με εκδότες που μου παρέχουν αυτή τη δυνατότητα. Το παρελθόν μου με συνοδεύει μέχρι σήμερα.

Σ' αυτό το διάστημα διόρθωσα πολλά βιβλία, όλα σχεδόν τα βιβλία των εκδόσεων Κείμενα και βιβλία εκδοτών που δεν υπάρχουν πια. Συνεργάστηκα με μεγάλους και μικρούς εκδοτικούς οίκους. Πέρασαν έτσι από τα χέρια μου, αλλά κυρίως από τα μάτια μου, χιλιάδες χειρόγραφες και έντυπες σελίδες, κατάστικτες από μαύρα στοιχεία σε άσπρο φόντο, και χρωματιστά τυπογραφικά σημάδια από τα μολύβια και τους μαρκαδόρους.

Η έννοια του διορθωτή/επιμελητή υπήρξε για δεκαετίες άγνωστη στους εκδοτικούς οίκους, ή μάλλον αδιευκρίνιστη. Παραλάμβανες ως διορθώτρια ένα χειρόγραφο και ανακάλυπτες πως ήσουν εκ των πραγμάτων και διορθώτρια και rewriter και επιμελήτρια. Για να μη μιλήσουμε για τις αμοιβές. Ημασταν πράγματι οι αφανείς ήρωες στην αλυσίδα παραγωγής ενός βιβλίου. Ανθρώπους-σκιά μάς είχαν ονομάσει. Αν και πέρασαν αιώνες παραγωγής βιβλίων και συνεπώς και παρουσίας διορθωτών/επιμελητών, για χρόνια το επάγγελμα του επιμελητή/ διορθωτή δεν αναγνωριζόταν ούτε καν θεσμικά. Αφού και η Εφορία άργησε πολύ να μας «τιμήσει», χορηγώντας μας έναν κωδικό.

Οι δυσκολίες, ποικίλες και γνωστές. Η πορεία της γλώσσας μας που σε βάζει συνεχώς μπροστά σε προβλήματα και σε διλήμματα. Η δημοτική, αλλά παράλληλα και η καθαρεύουσα κειμένων παλαιών, και τα αρχαία. Η πολλαπλή ορθογραφία και τα πολλαπλά συστήματα τονισμού. Πολυτονικό με βαρείες αλλά και πολυτονικό με οξείες, μονοτονικό αλλά ποιο; Το επίσημο της γραμματικής του υπουργείου, ή αυτό που αποφασίζει συχνά ο συγγραφέας ή ο εκδοτικός οίκος που ακολουθεί κάποιες δικές του απόψεις; Αλλά και τα εργαλεία της δουλειάς κι αυτά συχνά λειψά. Λεξικά πολλά που όμως δεν σε καλύπτουν πάντα. Το αλάνθαστο βιβλίο είναι λοιπόν μια ουτοπία. Κυνηγάς το λάθος, αλλά πού;

Παραμένει ωστόσο ανοιχτό το θέμα των ορίων της επέμβασης. Τι σημαίνει διορθωτής, επιμελητής, rewriter, reader; Και οπωσδήποτε κανείς δεν υποκαθιστά τον συγγραφέα ή τον μεταφραστή.

Προσωπικά δεν αντιμετώπισα ιδιαίτερα προβλήματα με τους συνεργάτες και εργοδότες από τότε που βγήκα στο ελεύθερο επάγγελμα. Αντιθέτως με αρκετούς ζήσαμε χαρές, ξεπεράσαμε δυσκολίες και καλλιεργήσαμε μακροχρόνιες ανθεκτικές φιλίες. Επιπλέον έχοντας συνεργαστεί με επιστήμονες, με λογοτέχνες, με ποιητές, και με μεταφραστές είχα την προνομιακή ευκαιρία μιας γόνιμης ανταλλαγής ιδεών.

Κάνοντας έναν σύντομο απολογισμό τώρα που τυπικά τουλάχιστον αποσύρομαι, αισθάνομαι ικανοποίηση για μια καλή σοδειά αξιόλογων βιβλίων, συχνά δύσκολων, σίγουρα όχι αλάνθαστων, αλλά που τα δούλεψα πάντα με ευσυνειδησία, με την απαιτούμενη προσοχή, δίνοντας σε όλα, μικρά και μεγάλα, επιστημονικά και λογοτεχνικά, το ίδιο βάρος, κυνηγώντας την ουτοπία του αλάνθαστου βιβλίου και κερδίζοντας τη θέση, που πιστεύω πάντα ότι είναι η πιο τιμητική για μένα, στον κολοφώνα του βιβλίου.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Το πάθος βοηθά τη μουσική έμπνευση
Ενας θρύλος της μουσικής κάντρι
Αφανής αναγνώστης
Κυνηγώντας το λάθος
Η τρίτη ανάγνωση
Η φιλοσοφία του Αντι Γουόρχολ
Καλύτερα γίνεται
Το σύνδρομο της ψηλής παπαρούνας
Κριτική βιβλίου
Ο Κύριος Γκάτσος
Το καλλιτεχνικό έργο ως απόηχος της Ιστορίας
Τσακισμένα όνειρα
Στο τέλος μένει μόνον η αλήθεια
Ασκήσεις επί χόρτου πάντα
Κριτικές σκέψεις για τέσσερα βιβλία
Γράφοντας στίχους με έκθετη πτώση
Ο γοητευμένος και γητευτής της γραφής
Τυχαία αγγίγματα, αμήχανες κινήσεις
Δαμάζοντας τα κύματα των προκαταλήψεων
Άλλες ειδήσεις
Μου μοιάζετε όλοι ίδιοι*