Έντυπη Έκδοση

Οι Γερμανοί, ο Τρότσκι, ο Ζαχαριάδης και ο ΕΛΑΣ

Κριτικές σκέψεις για τέσσερα βιβλία

Heinz Α. Richter

Η Εθνική Αντίσταση και οι συνέπειές της

εκδόσεις Μεσόγειος, σ. 520

Πρόκειται για το τέταρτο βιβλίο του ομότιμου Γερμανού καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Μανχάιμ, Χάινς Ρίχτερ, που εκδίδεται στα ελληνικά. Εχουν προηγηθεί τα βιβλία του: «Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα 1936-1946» (Εξάντας, 1976) - «Η επέμβαση των Αγγλων στην Ελλάδα: από τη Βάρκιζα στον εμφύλιο πόλεμο» (Εστία, 1997) - «Η ιταλογερμανική επίθεση εναντίον της Ελλάδος, Αύγουστος 1939 - Ιούνιος 1941» (Γκοβόστης, 1998).

Ο Ρίχτερ εδώ και σαράντα χρόνια ασχολείται με τη σύγχρονη ελληνική και κυπριακή ιστορία και δίνει μια ιδιαίτερη έμφαση στις ελληνο-γερμανικές αλλά και στις ελληνο-βρετανικές και γερμανο-βρετανικές σχέσεις.

Σ' αυτό το βιβλίο δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην προσωπικότητα του Γεωργίου Δημητράκου, ενός ΕΑΜίτη αντιστασιακού, σπουδασμένου στη Γερμανία, που εργάστηκε στη Γερμανική Σχολή στην Ελλάδα και συνέβαλε στη δημιουργία της αντιστασιακής οργάνωσης γερμανών σοσιαλδημοκρατών του στρατού της Βέρμαχτ στην Ελλάδα (βλ. υποκεφάλαια Γ. Δημητράκος, Αντιστασιακός, Ανθρωπιστής, Ευρωπαίος σελ. 179-282 και Η σοσιαλδημοκρατική αντίσταση στην κατεχόμενη Ελλάδα, σελ. 283-334).

Ο Ρίχτερ ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την ανάπτυξη και διατήρηση καλών και υγιών σχέσεων μεταξύ Ελλάδας και Γερμανίας και κάποια όχι καλή συμπεριφορά προς τον παλιό διευθυντή της Γερμανικής Σχολής Γ. Δημητράκο από κάποιους γερμανούς συναδέλφους του έδειξε ότι διατάρασσε το μεταπολεμικό καλό κλίμα που είχε δημιουργηθεί.

«Παρά την επανασυμφιλίωση -γράφει ο Ρίχτερ- που πραγματοποιήθηκε κατά τη δεκαετία του '50, οι εμπειρίες από την εποχή της Κατοχής είχαν αφήσει στην ελληνική πλευρά τραύματα... Απερίσκεπτες γερμανικές ενέργειες μπορούν να ενεργοποιήσουν ξανά αντανακλαστικά τα οποία κανείς δεν φαντάζεται ότι υπάρχουν ακόμα και τα οποία αποδεικνύουν ότι οι πληγές του Β' Παγκοσμίου Πολέμου μόνον επιφανειακά έχουν κλείσει» (σ. 179).

Ο συγγραφέας ασχολείται επιλεκτικά με κάποια σημαντικά θέματα που συνδέονται κυρίως με την Ελλάδα κατά την περίοδο του τελευταίου μεγάλου πολέμου. Αξιοπρόσεκτη είναι η ανάλυση του Ρίχτερ και η διατυπωμένη άποψή του ότι η επικρατούσα θέση, πως η αντίσταση της Ελλάδας και της Γιουγκοσλαβίας στον Αξονα καθυστέρησε αποφασιστικά τη γερμανική εισβολή στην ΕΣΣΔ, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα (σσ. 67-112).

Από τις σελίδες του βιβλίου δεν λείπει και μια ενδιαφέρουσα έκθεση της βρετανικής πολεμικής αεροπορίας (RAF) για τις επιχειρήσεις της εναντίον του ΕΛΑΣ στη διάρκεια των Δεκεμβριανών. Ο Ρίχτερ προσεγγίζει ακόμα τη δράση του ΚΚΕ κατά την περίοδο 1944-1947, όπως και τις παλαιότερες σχέσεις του με την Κομμουνιστική Διεθνή.

Το ενδιαφέρον αυτό βιβλίο τελειώνει με ένα αφιέρωμα στη μνήμη της Μάριον Σαράφη.

Ομως θα πρέπει να επισημανθούν αρκετά λάθη στη μετάφραση του βιβλίου, είτε και λανθασμένες φραστικές διατυπώσεις, όπως π.χ. στη σ. 381 («το ελληνικό ΚΚΕ»). Πρόκειται για έναν πλεονασμό που ακούμε συχνά στην Ελλάδα. Η σωστή διατύπωση είναι: το ελληνικό Κ.Κ. ή το ΚΚΕ (Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας).

Οσο καλά και αν γνωρίζουμε μια γλώσσα, όταν μεταφράζουμε ένα ιστορικό ή πολιτικό βιβλίο πρέπει να έχουμε στοιχειώδεις πολιτικές και ιστορικές γνώσεις περί του θέματος που πραγματευόμαστε, διαφορετικά θα κάνουμε λάθη, αναπόφευκτα. Για παράδειγμα, στο σχετικό υποκεφάλαιο (σ. 391-419) ο Βρετανός υπουργός Ηντεν αναφέρεται επανειλημμένα ως Εντεν. Αν αφήσουμε κατά μέρος τα επί μέρους λάθη, το βιβλίο παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον αναγνώστη που ασχολείται με τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο.

Γιάννης Πριόβολος

Μόνιμοι αξιωματικοί στον ΕΛΑΣ, Οικειοθελώς ή εξ ανάγκης

εκδόσεις Αλφειός, Χ.Χ., σ. 700

Ο συγγραφέας (ταξίαρχος ε.α.) ασχολείται, με βάση έγγραφες μαρτυρικές καταθέσεις και μαρτυρίες, μ' έναν αριθμό μόνιμων αξιωματικών του ελληνικού στρατού που στη διάρκεια της Κατοχής υπηρέτησαν στον ΕΛΑΣ, κυρίως στην Πελοπόννησο, αλλά και κάποιοι στη Στερεά, και τις δυσάρεστες περιπέτειες που έζησαν στη συνέχεια από το επίσημο κράτος.

Πρόκειται για ένα ενδιαφέρον βιβλίο καθώς μέσα από τις γραμές των γραπτών και προφορικών μαρτυριών αναδεικνύονται διάφορες πτυχές μιας δύσκολης εποχής.

Τόνυ Κλιφ

1879-1917, Προς τον Οκτώβρη, Τρότσκι,

εκδόσεις Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο

Ο συγγραφέας Τόνυ Κλιφ (1917-2000) υπήρξε ιδρυτικό μέλος του Εργατικού Σοσιαλιστικού Κόμματος (Τροτσκιστικού) της Βρετανίας. Ο Κλιφ είναι συγγραφέας αρκετών βιβλίων και, ως σημαντικότερο έργο του από τους συντρόφους του θεωρήθηκε ο «Κρατικός Καπιταλισμός στη Ρωσία». Εχει ασχοληθεί μεταξύ άλλων με τις βιογραφίες του Λένιν και της Ρόζας Λούξεμπουργκ. Το παρόν βιβλίο που εξετάζουμε αποτελεί το πρώτο μέρος της βιογραφίας του Λέοντα Νταβίντοβιτς Μπρονστάιν (Τρότσκι) που, συμπτωματικά, τη μέρα που έκλεινε τα τριάντα οχτώ του χρόνια καθοδηγούσε την μπολσεβικική Οκτωβριανή Επανάσταση στην Πετρούπολη.

Ο ίδιος ο Στάλιν, που εξελίχτηκε αργότερα σε θανάσιμο αντίπαλο του Τρότσκι, θα γράψει για εκείνον στην «Πράβδα» το Νοέμβριο του 1918: «Ολο το έργο της πρακτικής οργάνωσης της εξέγερσης του Οκτώβρη προχώρησε κάτω από την ηγεσία του προέδρου του σοβιέτ της Πετρούπολης, του Τρότσκι. Μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι το γρήγορο πέρασμα της φρουράς στο πλευρό του σοβιέτ (...) το κόμμα την οφείλει κύρια και πάνω απ' όλα στον σύντροφο Τρότσκι» (σ. 354).

Αν και ο συγγραφέας διάκειται λίαν ευμενώς προς τον Τρότσκι, στο έργο του προσπαθεί να διατηρήσει στο μέτρο του δυνατού μια αντικειμενικότητα, που τον οδηγεί και σε κριτικές σκέψεις.

Οπως είναι γνωστό, ο Τρότσκι είχε μια κριτική στάση απέναντι στον Λένιν και τους μπολσεβίκους και προσχώρησε στο μπολσεβίκικο κόμμα τις παραμονές της Οκτωβριανής Επανάστασης. Αλλοτε συμφωνούσε με τους μενσεβίκους, άλλοτε έκανε κριτική και προς τις δύο τάσεις του ρωσικού σοσιαλδημοκρατικού κόμματος.

Ο συγγραφέας, μερικές φορές, στην κριτική του Τρότσκι προς τον Λένιν για την επανάσταση του 1905 τάσσεται με τον δεύτερο, γράφοντας π.χ. «Ο Τρότσκι έκρινε λάθος τον Λένιν» (σ. 169) κ.ά.

Ο Κλιφ παραδέχεται ότι αυτή η αργοπορημένη προσχώρηση του Τρότσκι στους μπολσεβίκους επηρέασε αργότερα δυσμενώς προς εκείνον την έκβαση της διαπάλης του με τον Στάλιν για την ηγεσία του κόμματος.

Ο Κλιφ δίνει έμφαση στη θεωρία του Τρότσκι για τη «διαρκή επανάσταση», που όμως «δεν είχε κανέναν απολύτως αντίκτυπο στο σοσιαλιστικό κίνημα της Ρωσίας» γιατί οι μενσεβίκοι την απέρριψαν, ενώ οι μπολσεβίκοι «δεν ήταν πρόθυμοι να δώσουν την παραμικρή προσοχή στις ιδέες ενός υπερασπιστή του μενσεβικισμού» (σσ. 155-175).

Ισως οι μπολσεβίκοι δεν έδωσαν καμία έμφαση στη θεωρία περί «διαρκούς επανάστασης» γιατί «η παγκόσμια επανάσταση» που πρέσβευαν λίγο διέφερε ή ήταν σχεδόν ταυτόσημη με τη θεωρία του Τρότσκι.

«Το νικηφόρο προλεταριάτο» στη Ρωσία θα έπρεπε «να επιδιώξει συνειδητά τη μετατροπή της ρωσικής επανάστασης σε πρόλογο της παγκόσμιας σοσιαλιστικής επανάστασης», έγραψε ο Τρότσκι.

Ο Τρότσκι έβλεπε σαν αναπόφευκτο γεγονός τη σύγκρουση της αγροτιάς με το προλεταριάτο καθώς «η σοσιαλιστική δικτατορία» θα προχωρούσε στην κολεκτιβοποίηση. Η παγκόσμια επανάσταση θα βοηθούσε σ' αυτή την επίλυση της διαφοράς αγροτών και προλεταριάτου. Αντίθετα ο Λένιν μιλούσε για μια συμμαχία εργατών - αγροτών που άλλωστε εξέφραζε το σφυροδρέπανο. Ο Στάλιν ακολούθησε τη γενική γραμμή του Λένιν αλλά στην πράξη προχώρησε στην αναγκαστική κολεκτιβοποίηση, γεγονός που τον έφερε σε αντίθεση με την αγροτιά.

Διαβάζοντας το ενδιαφέρον βιβλίο του Κλιφ δεν μπορούμε παρά να κάνουμε κάποιες υποθέσεις. Αν ο Τρότσκι είχε αναλάβει την ηγεσία της ΕΣΣΔ τα πράγματα μήπως θα προχωρούσαν διαφορετικά; Οι θέσεις του περί «σοσιαλιστικής δικτατορίας» μας δείχνουν ότι ίσως σε λεπτομέρειες να υπήρχαν διαφορές με τον Στάλιν, αλλά επί της ουσίας το καθεστώς θα ήταν το ίδιο. Από τους δύο (Τρότσκι, Στάλιν) πιο μαρξιστής και μετριοπαθής ήταν ο Λένιν που εφάρμοσε τη ΝΕΠ και έδωσε ανάσα ζωής στο νέο κοινωνικό καθεστώς κάνοντας «τη συγκεκριμένη ανάλυση της συγκεκριμένης κατάστασης».

Ο συγγραφέας μάς γυρίζει σε μια εποχή της Επανάστασης που είχε μια παγκόσμια δυναμική, η οποία αναμφίβολα επηρέασε και τις ελληνικές εξελίξεις και το όραμά της, παρ' όλες τις αποτυχίες, απογοητεύσεις και καταρρεύσεις, εξακολουθεί να υπάρχει έστω και σε μικρότερο βαθμό.

Σταύρος Αβδούλος,

Νίκος Ζαχαριάδης. Μύθος και πραγματικότητα

εκδόσεις Παρασκήνιο

Ο δικηγόρος και συγγραφέας Σταύρος Αβδούλος στο νέο βιβλίο του επιχειρεί να σκιαγραφήσει την προσωπικότητα του παλιού αρχηγού του ΚΚΕ Νίκου Ζαχαριάδη. Εχουν προηγηθεί τα βιβλία του «Γιατί χάθηκε η νίκη» (Προσκήνιο) και «Το Φαινόμενο Μακρόνησος» (Ελληνικά Γράμματα). Ο συγγραφέας, μέλος του ΕΑΜ και του ΚΚΕ από το 1942, βρέθηκε στη δίνη των γεγονότων της Αντίστασης και του Εμφυλίου και εξορίστηκε στη Μακρόνησο και τον Αϊ-Στράτη. Σήμερα ο Σταύρος Αβδούλος, που γεννήθηκε στη Λακωνία το 1917, είναι διευθυντής του περιοδικού «ΕΑΜ-Αντίσταση» που εκδίδει ο Πανελλήνιος Σύνδεσμος ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης που πρόσκειται στον ΣΥΝ. Πρόκειται για ένα βιβλίο που ασκεί οξεία κριτική στον παλιό αρχηγό του ΚΚΕ, τον οποίο τον θεωρεί κύριο υπεύθυνο για την ήττα του αριστερού κινήματος στα τέλη της δεκαετίας του '40.

Ο συγγραφέας νιώθει οργισμένος και με συναισθηματική φόρτιση επικρίνει τον Ζαχαριάδη, τον οποίο χαρακτηρίζει «εγωπαθή», «μεγαλομανή και αυταρχικό ηγέτη του ΚΚΕ, που πίστευε ότι είναι αλάθητος», «σκληρό στη συμπεριφορά του και πολλές φορές απάνθρωπο κατά των συντρόφων του» (σ. 269).

Η κριτική προς τον Ζαχαριάδη είχε αρχίσει από τη δεκαετία του '50, αν και ο ίδιος και οι φίλοι του ανταπαντούσαν στις κατηγορίες. Περίπου εξήντα χρόνια αργότερα, ο Αβδούλος συγκεντρώνει το σύνολο της κριτικής αυτής προσθέτοντας τη δική του κριτική ματιά πάνω σε λόγους και ομιλίες του Ζαχαριάδη και επανέρχεται προσπαθώντας να εκφράσει τη δική του άποψη μέσα στον διάλογο που έχει εδώ και καιρό αρχίσει για το χθες, το σήμερα και το αύριο της Αριστεράς. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ο Κύριος Γκάτσος
Το καλλιτεχνικό έργο ως απόηχος της Ιστορίας
Τσακισμένα όνειρα
Στο τέλος μένει μόνον η αλήθεια
Ασκήσεις επί χόρτου πάντα
Γράφοντας στίχους με έκθετη πτώση
Ο γοητευμένος και γητευτής της γραφής
Τυχαία αγγίγματα, αμήχανες κινήσεις
Δαμάζοντας τα κύματα των προκαταλήψεων
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Το πάθος βοηθά τη μουσική έμπνευση
Ενας θρύλος της μουσικής κάντρι
Αφανής αναγνώστης
Κυνηγώντας το λάθος
Η τρίτη ανάγνωση
Η φιλοσοφία του Αντι Γουόρχολ
Καλύτερα γίνεται
Το σύνδρομο της ψηλής παπαρούνας
Κριτική βιβλίου
Ο Κύριος Γκάτσος
Το καλλιτεχνικό έργο ως απόηχος της Ιστορίας
Τσακισμένα όνειρα
Στο τέλος μένει μόνον η αλήθεια
Ασκήσεις επί χόρτου πάντα
Κριτικές σκέψεις για τέσσερα βιβλία
Γράφοντας στίχους με έκθετη πτώση
Ο γοητευμένος και γητευτής της γραφής
Τυχαία αγγίγματα, αμήχανες κινήσεις
Δαμάζοντας τα κύματα των προκαταλήψεων
Άλλες ειδήσεις
Μου μοιάζετε όλοι ίδιοι*