Έντυπη Έκδοση

Επειδή ο πολιτισμός καταγράφεται ακόμη

Δαμάζοντας τα κύματα των προκαταλήψεων

Πέπη Ρηγοπούλου-  Γιάγκος Ανδρεάδης

Ζητήματα Ιστορίας του Πολιτισμού

εκδόσεις Τόπος, σ. 592, ευρώ 45

Ηδη ο Καρλ Γιουνγκ στην εισαγωγή της ψυχολογίας του μιλά για τη μετάβαση από τις παλιές φιλοσοφικές σχολές σε σύγχρονες εμπειρικές θέσεις, μιλά δηλαδή για μια επιστήμη που αποκαλύπτει τις οφθαλμαπάτες ιδεολογιών και φιλοσοφικών συστημάτων. Λόγοι για το πολιτειακό, εργαλεία ανίχνευσης του υπαρξιακού - αποδομητικά κατά κανόνα της πολιτικής της Θεολογίας από τον διαφωτισμό και εντεύθεν που διαδίδονται και μεταδίδονται ως αντικειμενικές απόψεις, ενώ αντανακλούσαν και εξακολουθούν να αντανακλούν φάσεις και τάσεις του συλλογικού ασυνείδητου «περασμένες» από τα φίλτρα στοχαστών με προοικονομημένες ταξικές και άτακτες αντιλήψεις.

Η Πέπη Ρηγοπούλου και ο Γιάγκος Ανδρεάδης -καθηγητές και οι δύο στις σχολές ΜΜΕ και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και του Παντείου Πανεπιστημίου, αντίστοιχα- ξετυλίγουν τον μίτο της δικιάς τους αναθεώρησης πολιτισμικών στερεοτύπων διαθέτοντας ακριβώς αυτή την επιστημονική προπαρασκευή και επάρκεια αποδόμησης του ιδεολογικού κατάλοιπου παραδοσιακών και νεωτερικών δεισιδαιμονιών που κάθε άλλο παρά έχουν υποχωρήσει στις κοινωνικές ζυμώσεις και στον έντεχνο τρόπο διαμόρφωσης της πληροφόρησης, εντείνοντας μάλιστα και επιδιώκοντας την περαιτέρω πόλωση μέσα σε συνθήκες κατασκευασμένων οικονομικών κρίσεων που επιχειρούν να προλάβουν και να συσκοτίσουν τη βαθύτερη νομοτελειακή κρίση για την οποία η ανθρωπότητα προετοιμάζεται εδώ και αιώνες.

Οι δημοκρατικές πεποιθήσεις τους και η αξιοσημείωτη επάρκεια των συγγραφέων σε τεκμηριωμένες αναθεωρητικές των μεγάλων ιδεολογικών ρευμάτων γνώμες κάνουν το βιβλίο τους έναν πρώτης τάξεως παιδαγωγικό οδηγό σε θέματα πολιτισμού. Παιδαγωγικό τόσο για νέους -που έχουν μείνει στην Ελλάδα σήμερα εντελώς εκτεθειμένοι στην έλλειψη συγκρότησης της παιδείας ίνα ομογενοποιηθούν ως αναλώσιμες καταναλωτικές μάζες- όσο και για τους ενήλικες-«αυθεντίες» που διαμεσολαβούν ανάμεσα στην επιβουλή των δυνάμεων της αγοράς και τη βραδύνου αντιληπτικότητα του κοινωνικού σώματος. Σε αυτά λοιπόν τα δεδομένα κοινωνικού αυτισμού, μικρόνοιας, επιχειρούμενης συλλογικής λήθης και διαχείρισης των εύλογων ανασφαλειών όλων μας, έρχεται το μεγαλόψυχο πόνημα των συγγραφέων να αντισταθεί.

Εύκολα θα διαπιστώσει ο αναγνώστης ότι, ενώ δεν υστερούν τα κεφάλαια που αναφέρονται στην Ινδία, το Ισλάμ, την ευρωπαϊκή εξελικτική πορεία, είναι τα κεφάλαια για την Ελλάδα που αντανακλούν και πάλι με νηφάλιο ρίγος την πιο προσωπική έγνοια τους.

Και εδώ να σταθώ σχολιαστικά σε δύο σημεία. Πρώτον, σε αυτό που κρατά δέσμιο το συλλογικό φαντασιακό των νεοελλήνων σε μια αρχοντική δουλοπρέπεια, το στερεότυπο δηλαδή ότι όταν μιλάμε για πολιτισμό μιλάμε για την εμφάνιση και την αποπεράτωση του πολιτισμού στην αρχαία Ελλάδα και κατόπιν για μια διαρκή ιστορική φθίνουσα της οποίας οι ίδιοι οι νεοέλληνες είναι το πιο εύγλωττο παράδειγμα. Τεράστια πληγή που έγινε γάγγραινα και στέρησε στην πνευματική μας ανάπτυξη τη θέαση της Ιστορίας ως διαρκούς εξελικτικής διαδικασίας.

Η Ιστορία είναι η ίδια η δοκιμασία του ανθρώπου να νοηματοδοτήσει τη χρονικότητα και να κατανοήσει τους τροπισμούς του ενσωματομένου σε αυτόν πνεύμα αποκωδικοποιώντας τις αλλεπάλληλες και αντιφατικές πληροφορίες που απορρέουν από τις εκδηλώσεις του.

Με αυτή την οπτική τόσο οι πατέρες όσο και ο Αυγουστίνος όσο και ο Γρηγόριος Παλαμάς είναι εξέλιξη σε σχέση με την αρχαιότητα. Και φυσικά ο Μακιαβέλι σε σχέση με τον Πλάτωνα, ο Μαρξ, ο Προυντόν και φυσικά ο Κίρκεγκορ σε σχέση με τον Χέγκελ. Ο Μπαλζάκ, ο Μουζίλ, ο Χούρσελ, ο Βιτγκενστάιν, ο Σοστακόβιτς και ο Σένμπεργκ , ο Κλέε και ο Πικάσο όλοι τους συνιστούν εξέλιξη σε σχέση με τους προκατόχους τους, ακόμα και ο Χίτλερ και ο Στάλιν όσο και αν αυτό δικαίως μας δυσανασχετεί - χωρίς όμως να φτάνουμε και στη ρίζα του, αλλά ακολουθώντας πλήθος πολιτικών και κοινωνιολογικών ερμηνειών προκειμένου να θίξουμε το μείζον θέμα κυριότητας του ανθρώπου πάνω στη συνείδησή του. Δεν συζητάμε αν οι ως παραδείγματα προαναφερθέντες είναι καλύτεροι ή χειρότεροι από προηγούμενους και μεταξύ τους, μια και το ίδιο το βιβλίο μάς στερεί την καταφυγή σε τέτοιες ανούσιες αξιολογήσεις, αλλά το ότι συνιστούν εξέλιξη, είναι δηλαδή επεισόδια μιας εξαντλητικής διερεύνησης για τις δυνατότητες και τις ιδιότητες (όχι πάντα φιλάνθρωπες) του πνεύματος.

Δεύτερο σχόλιο. Με βάση μια εντελώς σύγχρονη και εντελώς δυτική στην προέλευσή της παρόρμηση οι συγγραφείς προχωρούν στις διαφωτιστικές επιδιώξεις τους ισοβαθμίζοντας τον ευρωπαϊκό πολιτισμό με τους άλλους. Ομολογώ πως δεν πείθομαι με το σύνολο ρεύμα αυτής της πρόσφατης υποβάθμισης της ευρωπαϊκής προσφοράς στην καθολικότητα που επιχειρείται δίκην απρόσκοπτης επικοινωνίας των λαών. Πιστεύω ότι είναι ακριβώς πάνω στη βάση του φόβου του θανάτου( που και στο βιβλίο συνιστά μόνιμη εργαλειακή αναφορά για το πώς ο κάθε πολιτισμός εκδήλωσε την ιδιοσυγκρασία του), καθώς και της αλλοτρίωσης (έννοια που σχηματοποιήθηκε και αποκρυσταλλώθηκε σαν κεντρική μέσα στην εξέλιξη αποκλειστικά της ευρωπαϊκής παράδοσης ) που ο ευρωπαϊκός πολιτισμός διαφοροποιείται ριζικά.

Είναι κατά την αποψή μου ο Διόνυσος και ο Χριστός που συνθέτουν με τη μεταξύ τους φιλότητα και το νείκος τούς πόλους της διαχρονικής εξέγερσης του ευρωπαίου στοχαστή ενάντια στην αλλοτρίωση και τον Θάνατο. Είναι ο Χριστός και ο Διόνυσος που αναλαμβάνουν με την κάθοδό τους στην κολάσιμη αμαρτία, τη σαμσάρα των Ινδών, να επιταχύνουν τις αποκαλυψιακές διαδικασίες, προτείνοντας ο μεν Διόνυσος την απόλυτη αυτοανάλωση με ενεργητική και εκστατική συμμετοχή στο πέραν του καλού και του κακού πάθος (όπως μας τον αποκάλυψε ο Νίτσε), ο δε Χριστός τη συνειδητότητα μέσα στο πάθος και τη θεληματική βίωση του έσχατου πόνου με κέρδος την αντιστροφή του βιωματικού κύκλου.

Στη σελίδα 191 του βιβλίου οι συγγραφείς συναντιούνται με τον κόμπο αυτόν που δένει όλη τη Δύση και καταγράφουν:«Η θρησκεία του Ιησού αν και αναφερόταν στους ουρανούς, υπαγόρευε σε αυτήν την επίγεια ζωή την παραίτηση από τον πλούτο και την εξουσία, τη μετατροπή του κηρύγματος της αγάπης σε καθημερινή πράξη και τη μη βία...» Κατόπιν συμπεραίνουν ότι ο Χριστός απέτυχε στο μεγαλειώδες αυτό στοίχημα, μια και η προϋπόθεση για να το κερδίσει ήταν η ριζική μεταμόρφωση της ανθρωπότητας.

Και αναρωτιέμαι: Υπάρχουν ακόμα αμφιβολίες για το μέλλον της κρίσης της ιδεολογίας; Και αν όχι, δεν είναι ακριβώς η κρίση αυτή που αφήνει ένα τεράστιο κενό το οποίο μόνο η ελεύθερη δέσμευση του ανθρώπου για ένα σχέδιο σωτηρίας του πλανήτη και της ανθρωπότητας μπορεί να καλύψει; Και αν η σωτηρία επιτευχθεί εν τέλει σε βάρος κάθε ιδεολογικής προσκόλλησης, δεν θα είναι αυτό ακόμα ένα βήμα στη θεοτική πορεία του ανθρώπου, εφόσον η διέλευση της διαφαινόμενης νομοτελειακής κρίσης θα απαιτήσει, όπως όλα δείχνουν, την υπεράνθρωπη προσπάθεια; Και σεβόμενος την ελεύθερη βούληση που ο Χριστός -και όχι ο Διόνυσος- αποκορυφώνει, κλείνω με την ερώτηση το διαλεκτικό μου σχόλιο.

Επιβεβαιώνω ανεπιφύλακτα όμως ότι σε μια εποχή που οι περισσότεροι διατρανώνουν ιδέες για να επιδείξουν τους φόβους τους, ο Γ. Ανδρεάδης και η Πέπη Ρηγοπούλου αποκαθιστούν με δέος και επιστημοσύνη αλήθειες. Επιπλέον στην εποχή που οι λογής φαρισαίοι στηλιτεύουν με στυλ ήθη και φαινόμενα στα παντογνωστικά τους δοκίμια παγιδεύοντας τον εθελοντή αναγνώστη σε έναν λαβύρινθο που στο κέντρο του βρυχάται μια αναγνωστοβόρα αλήθεια, η οποία έχει ανάγκη την κεφαλή του επί πίνακι προκειμένου να πρυτανεύσει η εγωτική τους αυθεντία, ο Ανδρεάδης και η Ρηγοπούλου επιστρέφουν, μέσω της βατής καθομιλουμένης που χρησιμοποιούν, στην «κοινή» ελληνιστική γλώσσα, τη γλώσσα της αγάπης. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ο Κύριος Γκάτσος
Το καλλιτεχνικό έργο ως απόηχος της Ιστορίας
Τσακισμένα όνειρα
Στο τέλος μένει μόνον η αλήθεια
Ασκήσεις επί χόρτου πάντα
Κριτικές σκέψεις για τέσσερα βιβλία
Γράφοντας στίχους με έκθετη πτώση
Ο γοητευμένος και γητευτής της γραφής
Τυχαία αγγίγματα, αμήχανες κινήσεις
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Το πάθος βοηθά τη μουσική έμπνευση
Ενας θρύλος της μουσικής κάντρι
Αφανής αναγνώστης
Κυνηγώντας το λάθος
Η τρίτη ανάγνωση
Η φιλοσοφία του Αντι Γουόρχολ
Καλύτερα γίνεται
Το σύνδρομο της ψηλής παπαρούνας
Κριτική βιβλίου
Ο Κύριος Γκάτσος
Το καλλιτεχνικό έργο ως απόηχος της Ιστορίας
Τσακισμένα όνειρα
Στο τέλος μένει μόνον η αλήθεια
Ασκήσεις επί χόρτου πάντα
Κριτικές σκέψεις για τέσσερα βιβλία
Γράφοντας στίχους με έκθετη πτώση
Ο γοητευμένος και γητευτής της γραφής
Τυχαία αγγίγματα, αμήχανες κινήσεις
Δαμάζοντας τα κύματα των προκαταλήψεων
Άλλες ειδήσεις
Μου μοιάζετε όλοι ίδιοι*