Έντυπη Έκδοση

Τέχνες & Πολιτισμός

Σημείο συνάντησης

  • ΤΖΟΝ ΜΠΑΝΒΙΛ

    «Βρίσκω βαρετή την παρέα των συγγραφέων»

    Ερχεται σε περίπου ένα μήνα (13 Μαΐου) στην Ελλάδα, για να μιλήσει στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, καλεσμένος του Megaron Plus. Ενας από τους μεγαλύτερους συγγραφείς του κόσμου, ο τιμημένος με Μπούκερ Τζον Μπάνβιλ, με την ιρλανδέζικη ψυχή και την ποιητική γραφή που μετατρέπει ό,τι καταπιάνεται σε κομψοτέχνημα, σε μια συνέντευξη-ποταμό στην «Ε», μιλά για την ευρωπαϊκή και αμερικανική λογοτεχνία, τα Νόμπελ, τον Φίλιπ Ροθ, τον Πολάνσκι, την οικονομική κρίση, την Καθολική Εκκλησία, καθώς και για τις συζητήσεις του με τον συμπατριώτη του, τον Μπόνο των U2.

    «Είναι λάθος να περιμένουμε από έναν καλλιτέχνη να είναι το ίδιο καλός στη ζωή του όσο και στην τέχνη του», σημειώνει ο Τζον Μπάνβιλ, με αφορμή τις πρόσφατες περιπτώσεις αρνητικής δημοσιότητας των Κούντερα, Γκρας, Πολάνσκι, Καπισίνσκι «Είναι λάθος να περιμένουμε από έναν καλλιτέχνη να είναι το ίδιο καλός στη ζωή του όσο και στην τέχνη του», σημειώνει ο Τζον Μπάνβιλ, με αφορμή τις πρόσφατες περιπτώσεις αρνητικής δημοσιότητας των Κούντερα, Γκρας, Πολάνσκι, Καπισίνσκι Επίσης, ανατρέχει στις αναμνήσεις του από την Ελλάδα, το φως της αττικής γης και τον «οίνοπα πόντον» της Μυκόνου. Αναμνήσεις μακρινές, αφού η προηγούμενη επίσκεψή του στη χώρα μας ήταν πριν από 48 χρόνια, το 1962! Ενας μεγάλος στιλίστας της γραφής, εξομολογείται, μεταξύ άλλων, τις μικρές και μεγάλες χαρές της ζωής του, ενώ συχνά απαντά με ρήσεις συμπατριωτών μύθων-ομότεχνών του, όπως ο Γέιτς και ο Μπέκετ.

    Ποιο θα είναι το θέμα της διάλεξής σας στην Ελλάδα;

    «Θα μιλήσω για τον τρόπο με τον οποίο ένας συγγραφέας εφευρίσκει τους ήρωές του και την παράξενη διαδικασία με την οποία οι λέξεις δημιουργούν απολύτως πιστευτούς χαρακτήρες».

    Πώς αντιμετωπίζετε το θέμα των διαλέξεων; Ακολουθείτε αυστηρά κάποιο προκαθορισμένο πλάνο ή αυτοσχεδιάζετε, ανάλογα και με το κοινό που έχει έρθει να σας ακούσει;

    «Εξαρτάται κάθε φορά από τις περιστάσεις. Συνήθως προσκαλούμαι να διαβάσω κάτι από το έργο μου και στη συνέχεια ακολουθεί το στάδιο με τις ερωταπαντήσεις. Νομίζω ότι αυτός είναι ένας καλός τρόπος οργάνωσης, καθώς το συγκεκριμένο απόσπασμα που διαβάζω μου επιτρέπει να ανιχνεύσω την ταυτότητα του κοινού, ενώ επιτρέπει και στο κοινό να συνηθίσει τη φωνή μου και το στιλ της πρόζας μου. Η εν συνεχεία διαδικασία των ερωταπαντήσεων μπορεί να είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, τόσο για μένα όσο, ελπίζω, και για το κοινό. Από τις ερωτήσεις και τις παρατηρήσεις του κόσμου συχνά μαθαίνω πράγματα σχετικά με τη δουλειά μου τα οποία δεν ήξερα και αποκτώ στοιχεία οπτικής απέναντί της που διαφορετικά δεν θα είχα. Μια διάλεξη -προτιμώ τον όρο "συνομιλία"- μπορεί να μοιάζει εκφοβιστική, αλλά, από την άλλη, αυτή η πιο επίσημη διαδικασία παρακινεί κάποιον να συγκεντρώσει τις σκέψεις του και να διαμορφώσει μια ολοκληρωμένη εικόνα για το έργο του».

    Θεωρείτε ότι η εποχή μας είναι καλή εποχή για συγγραφείς;

    «Μου φαίνεται ότι καμία εποχή δεν είναι καλύτερη ή χειρότερη για ένα συγγραφέα. Υπάρχουν πάντοτε εκείνες οι συνεχείς ανησυχίες, οι οποίες είναι αιώνιες, εάν μπορούμε να χρησιμοποιούμε τον όρο "αιώνιος" για οτιδήποτε σχετικό με την ανθρώπινη εμπειρία. Παρότι υποθέτω οι -σε βαθμό παραζάλης- ταχύτατες τεχνολογικές καινοτομίες που προέκυψαν στην εποχή μας λογικά θα πρέπει να αποτελούν μια πρόκληση για τις παραδοσιακές φόρμες γραφής, όπως τη νουβέλα. Αλλά οι μυθιστοριογράφοι θα απορροφήσουν αυτές τις αλλαγές με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο απορρόφησαν και άλλες, προηγούμενες επαναστάσεις».

    Στη δική σας «Τριλογία των επαναστάσεων» (εκδ. Κέδρος) καταπιάνεστε με τις ζωές επιστημόνων: του Κοπέρνικου, του Νεύτωνα και του Κέπλερ. Στις μέρες μας, τι θα μπορούσε να χαρακτηριστεί επαναστατικό;

    «Η Φυσική παραμένει επαναστατική -ελπίζω να ζήσω αρκετά για να μάθω εάν θα ανακαλυφθεί η Θεωρία των Πάντων. Αλλά και τα όσα συμβαίνουν το τελευταίο διάστημα στο CERN είναι εξαιρετικά γοητευτικά».

    Υπήρξε κάποιο από τα βιβλία σας το οποίο ευχαριστηθήκατε περισσότερο γράφοντάς το;

    «Ευτυχώς είμαι αρκετά μεγάλος σε ηλικία ώστε να έχω ξεχάσει μέχρι σήμερα τα περισσότερα από τα βιβλία μου! Δεν έχω κάποια αγαπημένα μεταξύ αυτών, παρότι οπωσδήποτε το πραγματικά αγαπημένο μου είναι το επόμενό μου, εκείνο το οποίο ακόμη δεν έχω γράψει. Θεωρώ ότι η παρελθούσα δουλειά μου είναι γεμάτη καταστροφές και γι' αυτό μού προκαλεί αμηχανία η αναφορά σ' αυτήν. Και ο λόγος είναι απλός: δεν είναι αρκετά καλή -όχι αρκετά καλή για μένα- και δεν αντιπροσωπεύει τίποτε περισσότερο από ένα αρχείο αποτυχιών. Οπως είπε και ο Μπέκετ, "το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να συνεχίζουμε, να προετοιμαζόμαστε να αποτύχουμε ξανά, και να αποτυγχάνουμε καλύτερα..."».

    Γιατί υπογράφετε κάποια βιβλία σας με το ψευδώνυμο Μπέντζαμιν Μπλακ, αφού όλοι γνωρίζουν ότι ο Μπέντζαμιν Μπλακ είστε εσείς;

    «Οταν ξεκίνησα να γράφω αστυνομικά μυθιστορήματα, ή νουάρ ή νουβέλες μυστηρίου ή όπως αλλιώς θέλετε να ονομάσετε τα βιβλία του Μπέντζαμιν Μπλακ, ήμουν ανήσυχος ότι οι αναγνώστες θα φαντάζονταν ότι διέπραττα ένα περίτεχνο μεταμοντέρνο λογοτεχνικό αστείο και ότι αυτά τα βιβλία δεν ήταν όντως αυτό που φαίνονταν, μια προσπάθεια να γράψω κάπως στο στιλ συγγραφέων που θαυμάζω, όπως ο Σιμενόν, ο Σταρκ, ο Κέιν. Κι έτσι αποφάσισα ότι το πιο ισχυρό σήμα που θα μπορούσα να στείλω επ' αυτού ήταν να χρησιμοποιήσω ένα "ανοικτό" ψευδώνυμο, χωρίς να κρυφτώ πίσω από αυτό».

    Υπήρξε περίοδος της ζωή σας κατά την οποία δεν μπορούσατε να γράψετε ούτε μια γραμμή;

    «Γράφω μυθιστορήματα από τότε που ήμουν 12 ετών και ποτέ δεν σταμάτησα για κάποια μακρά περίοδο. Συνεπώς, όχι, ποτέ δεν υπέφερα από αυτό που είναι γνωστό ως "writer's block" -παρότι ασφαλώς συνάντησα δυσκολίες που έμοιαζαν αδύνατο να λυθούν και φαινόταν ότι θα μου ήταν αδύνατο να συνεχίσω. Αλλά, για να ανατρέξω και πάλι στον Μπέκετ, "κάποιος συνεχίζει και, με κάποιον τρόπο, οι δυσκολίες λύνονται από μόνες τους"».

    Είστε το ίδιος καλός όπως είστε στο γράψιμο και σε άλλες μορφές τέχνης, όπως η ζωγραφική, η γλυπτική, η μουσική ίσως;

    «Το μόνο που μπορώ να κάνω είναι να γράφω. Ως τινέιτζερ προσπάθησα να γίνω ζωγράφος, αλλά από τη στιγμή που ήμουν φρικτός στο σχέδιο και δεν διέθετα την παραμικρή αίσθηση του χρώματος -σημαντικά ντεζαβαντάζ και τα δύο, αν θες να γίνεις ζωγράφος...- αποφάσισα να επιστρέψω στη γραφή».

    Την αμερικανική λογοτεχνία τη σέβεστε ή τη θεωρείτε κατώτερη της ευρωπαϊκής; Επειδή προ περίπου ενός έτους προέκυψε σχετικό θέμα με δηλώσεις του γραμματέα της επιτροπής των Νόμπελ, οι οποίες και προκάλεσαν τις αντιδράσεις των Αμερικανών.

    «Η αμερικανική λογοτεχνία είναι μια πολύ δυνατή κατάσταση. Εμείς στην Ευρώπη -εάν μου επιτρέπεται να μιλώ για όλη την Ευρώπη!- ζηλεύουμε κάπως τους Αμερικανούς συναδέλφους μας. Πρώτον, εμείς, ή ίσως για να περιοριστώ στον εαυτό μου, εγώ, τους ζηλεύω για τη δύναμη και τη ζωντάνια των αμερικανικών αγγλικών τους, τα οποία μοιάζουν τα ελισαβετιανά αγγλικά του Σέξπιρ και των συγχρόνων του, με τόσες πολλές επιρροές από όλες τις πλευρές -Ιστορία, μετανάστευση, νέες τεχνολογίες, νέες μεθόδους εκπαίδευσης κ.λπ. Δεύτερον, οι Αμερικανοί συγγραφείς εξακολουθούν να διαθέτουν το μεγαλύτερο μυθοπλαστικό θέμα, δηλαδή την ίδρυση ενός έθνους, την αποστολή κτισίματος της Αμερικής, η οποία ξεκίνησε τον 18ο αιώνα και είναι μια διαδικασία που ακόμη συνεχίζεται».

    Ο Φίλιπ Ροθ αξίζει να πάρει το Νόμπελ Λογοτεχνίας ή όχι;

    «Δεν βλέπω κάποιο λόγο γιατί ο Φίλιπ Ροθ να μην πάρει το βραβείο Νόμπελ, αν και σε κάποιο βαθμό κατανοώ την επιθυμία για μια λογοτεχνία που πηγαίνει πέρα από τα καθημερινά της ζωής και απευθύνει ουσιαστικά ερωτήματα για τις αέναες ανθρώπινες ανησυχίες και ειδικότερα για το Είναι της ύπαρξης. Αλλά όλη η καλή λογοτεχνία, στην Ευρώπη, την Αμερική, την Ασία ή οπουδήποτε αλλού, αυτό ακριβώς δεν κάνει, εάν όντως είναι καλή;».

    Εχετε δυο-τρεις αγαπημένους χαρακτήρες βιβλίων όλων των εποχών;

    «Τον Λίοπολντ Μπλουμ από τον "Οδυσσέα" του Τζόις, τον Αντριαν Λέβερκουν του Τόμας Μαν και την Ιζαμπέλ Αρτσερ από το "Πορτρέτο μιας κυρίας" του Χένρι Τζέιμς».

    Τα τελευταία χρόνια γίνεται μια μεγάλη συζήτηση για το τέλος των εφημερίδων και των βιβλίων όπως, μέχρι τώρα, τα ξέραμε. Πώς φαντάζεστε εσείς έναν κόσμο χωρίς εφημερίδες, μόνο με ηλεκτρονικά μίντια; Και αντίστοιχα, πώς αντιλαμβάνεστε έναν κόσμο με e-books, χωρίς τα κλασικά βιβλία;

    «Εχω δουλέψει στις εφημερίδες τριάντα πέντε χρόνια, ως συντάκτης ύλης, και μετά ως λογοτεχνικός συντάκτης στους Irish Times. Πραγματικά, θα μου ήταν ιδιαίτερα δυσάρεστο να γίνω μάρτυρας του τέλους των εφημερίδων, αλλά το μέλλον δεν προοιωνίζεται καλό. Επίσης θα το αισθανόμουν σαν συμφορά εάν τα ηλεκτρονικά βιβλία επικρατούσαν των πραγματικών. Και ομολογουμένως θα ήταν εξαιρετικά επικίνδυνο εάν όλα τα αρχεία του πολιτισμού μας -γιατί αυτό είναι τα βιβλία- τα εμπιστευόμασταν στο κυβερνοδιάστημα. Οι βιβλιοθήκες και τα βιβλιοπωλεία πρέπει να προστατευθούν και να διαρκέσουν».

    Είναι γνωστό ότι έχετε κουβεντιάσει με τον συμπατριώτη σας Μπόνο των U2 για διάφορα θέματα. Οι απόψεις για τον Μπόνο είναι διχασμένες. Κάποιοι τον θαυμάζουν για το ανθρωπιστικό του έργο, άλλοι τον θεωρούν υποκριτή, ότι το κάνει για «εφέ». Εσείς τι λέτε;

    «Εχω συζητήσει με τον Μπόνο σε κοινωνικές εκδηλώσεις -έχουμε κοινούς γνωστούς- και θεωρώ ότι διαθέτει υψηλή νοημοσύνη και βαθιά ειλικρίνεια, και σίγουρα δεν είναι υποκριτής. Φαντάζομαι ότι οι πιέσεις που ασκούνται σε έναν άνθρωπο τόσο διάσημο όσο αυτός πρέπει να είναι τρομερές και υποψιάζομαι ότι είναι λίγο μπερδεμένος από τις κολακείες που αποσπά από τόσον πολύ κόσμο. Αλλά, σε αντίθεση με πολλούς στη δουλειά του, διαθέτει επίγνωση της τεράστιας ευθύνης που η φήμη εναποθέτει σ' αυτόν και προσπαθεί να χρησιμοποιήσει την όποια επιρροή διαθέτει σοφά και για το κοινό καλό».

    Αυτή την περίοδο προβάλλεται στους κινηματογράφους η ταινία του Πολάνσκι «The ghost writer» (Ο αόρατος συγγραφέας). Εχετε υπάρξει ποτέ συγγραφέας-φάντασμα, γράφοντας για κάποιον άλλο;

    «Οχι, δεν έχω υπάρξει ποτέ, αλλά είμαι ανοικτός σε κάθε καλή προσφορά!».

    Πρόσφατα ο Πολάνσκι είχε ένα θέμα με ένα παλιό σκάνδαλο, ενώ συγγραφείς όπως ο Γκρας, ο Κούντερα και ο Καπισίνσκι δέχθηκαν σκληρή κριτική σε σχέση με τη ζωή και το έργο τους, με αφορμή κάποιες αποκαλύψεις. Ποιο είναι το δικό σας σχόλιο;

    «Οτι είναι μεγάλο λάθος να περιμένουμε από έναν καλλιτέχνη να είναι στη ζωή του τόσο καλός όσο είναι και στην τέχνη του».

    Φοιτήσατε σε χριστιανικά σχολεία. Ποια η σχέση σας με τη θρησκεία σήμερα;

    «Νομίζω ότι η θρησκεία είναι, ή θα μπορούσε να αποτελεί, ένα είδος δημώδους ποιήσεως. Εγώ δεν πιστεύω σ' αυτήν, αλλά δεν θα ήθελα να τη δω να πεθαίνει -και σίγουρα η Καθολική Εκκλησία τη συγκεκριμένη περίοδο κάνει ό,τι μπορεί για να αυτοκτονήσει...».

    Τι θεωρείτε αμάρτημα;

    «Το να στερείς από ένα άλλο ανθρώπινο ον την ελευθερία του».

    Υπάρχει κάτι στο οποίο πιστεύετε πέραν πάσης αμφιβολίας;

    «"Μόνον οι λέξεις είναι σίγουρα καλές" είπε ο Γέιτς κι εγώ θα συμφωνήσω μαζί του».

    Σε αυτή τη συγκεκριμένη περίοδο της ζωής σας τι σας δίνει χαρά και τι σας θλίβει;

    «Η τέχνη πάντα μου δίνει χαρά, η τέχνη την οποία διαβάζω, κοιτάζω, ακούω και, περιστασιακά, φτιάχνω. Θλίβομαι από πολλά πράγματα, αλλά ειδικότερα από την οικονομική και ηθική κατάσταση της μικρής χώρας στην οποία γεννήθηκα -αν και νομίζω ότι και εσείς στην Ελλάδα κάτι γνωρίζετε για το συγκεκριμένο θέμα αυτή την περίοδο».

    Οποτε βγαίνετε έξω, κάνετε παρέα με ανθρώπους από τον χώρο της λογοτεχνίας (συγγραφείς, εκδότες) ή προτιμάτε άλλους που δεν έχουν σχέση με το αντικείμενό σας;

    «Βρίσκω τους συγγραφείς εξαιρετικά βαρετούς ανθρώπους. Εκείνο για το οποίο συζητάμε συνέχεια είναι τα λεφτά και πόσο κακοί άνθρωποι είναι οι εκδότες. Συνεπώς, αποφεύγω την παρέα τους και είμαι βέβαιος ότι κι εκείνοι αποφεύγουν τη δική μου».

    Ταξιδέψατε σε όλον τον κόσμο και επισκεφθήκατε πολλές πόλεις. Πώς και γράψατε βιβλίο για μόνο μία από αυτές, την Πράγα (εκδ. Μεταίχμιο);

    «Εγραψα για την Πράγα επειδή δεσμεύτηκα σχετικά. Είχα την πρόθεση να γράψω για το Τορίνο, αλλά ο εκδότης μου προτίμησε να μου αναθέσει την Πράγα! Η αλήθεια είναι ότι δεν έχω κάποια αγαπημένη πόλη και μοιάζει να ερωτεύομαι οποιαδήποτε και αν επισκεφθώ. Αν και η Λούτσα στην Τοσκάνη είναι πραγματικά αξιαγάπητη. Επίσης ανυπομονώ να ξαναεπισκεφθώ την Αθήνα τον Μάιο -έχω να έρθω από το 1962!».

    Μια όμορφη ανάμνηση από αυτή την πρώτη επίσκεψή σας στην Ελλάδα;

    «Το φως πάνω από την Ακρόπολη -μια σχετικά μπανάλ ανάμνηση, υποθέτω, αλλά για ένα νέο που ερχόταν από τον γκρίζο Βορρά στο αρχαίο φως της Ελλάδας ήταν μια αποκάλυψη και ταυτόχρονα μια απελευθέρωση».

    Κάποιος Ελληνας που ξεχωρίζετε;

    «Ο Σεφέρης είναι σπουδαίος ποιητής, νομίζω. Αλλά εάν σκεφτεί κάποιος τους τόσους αιώνες ελληνικής τέχνης και φιλοσοφίας, πώς -αναρωτιέμαι- θα μπορούσε να επιλέξει ένα μόνο πρόσωπο ανάμεσα σε τόσους γίγαντες;»

    Και η πιο ισχυρή εικόνα της χώρας μας που φέρετε μέσα σας;

    «Εκείνη μιας μικρής, έρημης παραλίας της Μυκόνου, όπου έφτασα ένα μελόχρωμο λυκόφως έχοντας προηγουμένως περπατήσει τέσσερα ή πέντε χιλιόμετρα στη βραχώδη ραχοκοκαλιά του νησιού. Η θέα του βραδινού φωτός πάνω στον ομηρικό "οίνοπα πόντον" (wine-dark sea) ήταν κάτι που με άλλαξε για πάντα...». *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Θέατρο
Αναδυόμενη μνήμη και ιστορία
Ο Βόγλης δίνει ώθηση στην Πάτρα
Αφηγήσεις για μια κλειστοφοβική ζωή
Αρχαιολογία
Αναγνωρίστηκε το «χέρι» 9 ανώνυμων γραφέων
Οδυσσέα, γύρισε στο μουσείο
Διεθνείς έκθεση βιβλίου
Κινέζοι, λόρδος και μια Σικελιανού
Βιβλίο
«Με λογόκριναν για να μη θίξουν την Ακροδεξιά»
Κριτική κινηματογράφου
Στο μικροσκόπιο η απιστία και τα θρησκευτικά θαύματα
Τηλεόραση
«Ανοιγμα» στους Αραβες
Το ταξίδι συνεχίζεται...
Νέες σειρές