Έντυπη Έκδοση

Το φρένο της Ιστορίας

Το ζάπινγκ στην τηλεόραση, στο δωμάτιο ενός ξενοδοχείου στο Σίρακιους της Νέας Υόρκης, την άνοιξη του 2009, στάθηκε αποκαλυπτικό για τον Σλαβόι Ζίζεκ.

Ο σλοβένος φιλόσοφος παρακολουθούσε ένα ντοκιμαντέρ για τον Πιτ Σίγκερ, τον παλαίμαχο αριστερό τραγουδιστή της κάντρι και πότε πότε, σε άλλο κανάλι, παρακολουθούσε έναν άλλο κάντρι βετεράνο που έπαιζε μπροστά στο κοινό του ακροδεξιού κόμματος «Tea Party». Το «βραχυκύκλωμα» που έπαθε, όπως το αποκαλεί, του επιβεβαίωσε την οδυνηρή διαπίστωση ότι και στις δύο περιπτώσεις ήταν διάχυτη «μια λαϊκιστική αμφισβητησιακή κριτική» κατά των άπληστων πλούσιων και του κράτους που τους στηρίζει. Με άλλα λόγια, η νέα ριζοσπαστική δεξιά, που τώρα πια φαίνεται να απλώνεται σε όλη την Ευρώπη, θυμίζει παραδόξως -και στον λόγο και στις τακτικές της- την παλιά ριζοσπαστική αριστερά.

Με αφετηρία αυτή τη διαπίστωση, ο Σλαβόι Ζίζεκ στο νέο του βιβλίο «Πρώτα σαν τραγωδία και μετά σαν φάρσα» (εκδόσεις Scripta, μετάφραση Νεκτάριος Καλαϊντζής) γράφει για την επικαιρότητα του κομμουνισμού σε μια εποχή όπου η οικονομική ύφεση κυριαρχεί σε όλο τον πλανήτη. Ο τίτλος είναι φυσικά «δανεισμένος» από την πασίγνωστη προσθήκη του Μαρξ στην εγελιανή ιδέα της ιστορικής επανάληψης, ότι δηλαδή «τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα και πρόσωπα παρουσιάζονται δύο φορές, την πρώτη σαν τραγωδία και τη δεύτερη σαν φάρσα». Γι' αυτό και ο στόχος του εδώ δεν είναι ούτε η σκληροπυρηνική δεξιά που κερδίζει έδαφος, ούτε η «ιδεολογία» του καπιταλισμού που έχει διαποτίσει τον κοινωνικό ιστό, με τις αυταπάτες περι κοινωνίας της επιλογής, αλλά η τωρινή αριστερά. Αυτή η αριστερά που «αποσύρθηκε σε μια ιδιώτευση» και παλινδρομεί ανάμεσα στην οικολογία, τα δικαιώματα των μειονοτήτων και κάθε επιμέρους ζήτημα, χωρίς να φαίνεται ικανή να «επιβάλει και να προαγάγει το όραμα της».

Ετσι, με τα διδάγματα από τους Ιακωβίνους της Γαλλικής Επανάστασης και από τους μπολσεβίκους του Λένιν, είναι καιρός να αναλάβει η αριστερά το καθήκον «της δημιουργίας μιας νέας τάξης ενάντια στην παγκόσμια καπιταλιστική αταξία». Και αυτό θα γίνει μόνο με «αυστηρή εξισωτική δικαιοσύνη, σωφρονιστική τρομοκρατία, πολιτικό βολονταρισμό και εμπιστοσύνη στον λαό». Στο κάτω κάτω, όπως συμπληρώνει με σαρκασμό στην κριτική του για το βιβλίο, ο βρετανός φιλόσοφος Τζον Γκρέι, σφοδρός πολέμιος κάθε ολοκληρωτισμού, «στον πραγματικό κόσμο καμία κομμουνιστική επανάσταση δεν στηρίχτηκε στην πειθώ του λόγου της».

Αλλά ο Ζίζεκ δεν πτοείται από τις κριτικές. Από την εποχή που εμφανίστηκε στο προσκήνιο έχει δεχτεί εκατοντάδες επιθέσεις για την εμμονή του να συνδυάζει τον Λένιν με τον Λακάν. Εχει βαφτιστεί από τους «New York Times» ως «ο Ελβις της πολιτιστικής θεωρίας», επειδή λατρεύει τις προκλήσεις και είναι πάντα το κόκκινο πανί για τους αριστερούς «ρεφορμιστές», όπως τους αποκαλεί, που συνεχίζουν να διακατέχονται από τις ψευδαισθήσεις του πολιτικού φιλελευθερισμού και ζητάνε την κρατική στήριξη στις κατώτερες τάξεις. «Συχνά με διακατέχει η παρανοϊκή ιδέα ότι η κρίση του 2008 κατασκευάστηκε επίτηδες, ώστε να φανεί ότι η αριστερά στην πραγματικότητα δεν έχει καμία εναλλακτική λύση» σημειώνει ο Σλοβένος. «Το μόνο που έχει να προτείνει είναι έναν καπιταλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο, για να παραφράσω το σύνθημα περί σοσιαλισμού τη δεκαετία του 1980».

Η συλλογιστική του Ζίζεκ είναι απλή. Στο πιο ισχυρό κράτος στον πλανήτη, στις ΗΠΑ, διαλύθηκαν όλες οι αυταπάτες του φιλελευθερου καπιταλισμού πρώτα με την 11η Σεπτεμβρίου και μετά με την κατάρρευση της χρηματοπιστωτικής αγοράς. «Δεν πιστεύουμε πια στη δημοκρατία», λέει στις συνεντεύξεις του. «Αλλά προσποιούμαστε ότι λειτουργεί. Κάποιοι από μας θυμόμαστε τις παλιές καλές μέρες όπου το δημόσιο πρόσωπο της εξουσίας ήταν αξιοσέβαστο και αξιόπιστο. Ενώ τώρα έχει καταλήξει να είναι εντελώς αναξιόπιστο και αισχρό. Οπως ο Μπερλουσκόνι που αποδεικνύει ότι ζούμε σε τόσο κυνικούς καιρούς, ώστε διασκεδάζουμε με όσα κάνει παρά εξοργιζόμαστε».

Το «Πρώτα σαν τραγωδία και μετά σαν φάρσα» γράφτηκε μετά την κρίση του 2008. Ο Ζίζεκ συμφωνεί με τη Ναόμι Κλάιν και τη διάσημη έρευνά της στο «Δόγμα του σοκ» ότι αυτό το σύστημα δημιουργεί τεχνητές κρίσεις για να αντλήσει περισσότερο κέρδος και να δημιουργήσει νέες αγορές. Εκεί όμως που η καναδή δημοσιογράφος δεν προτείνει λύσεις παρά μόνο τον αγώνα, ο Ζίζεκ επιμένει ότι ο κομμουνισμός με τον τρόπο που τον θεωρητικοποίησε ο Μαρξ και τον έκανε πράξη ο Λένιν είναι η λύση. Αλλιώς αυτό που έρχεται είναι ο καπιταλισμός ασιατικού τύπου, όπως τον ονομάζει, περιγράφοντας την κατάσταση στην Κίνα, όπου οι εργαζόμενοι δεν έχουν δικαιώματα, ο σχεδιασμός της οικονομίας γίνεται από τους γραφειοκράτες και ο πλούτος ανήκει σε μια κομματική ελίτ. «Είμαι αισιόδοξος», καταλήγει ο Ζίζεκ, «αλλά όχι με τον τρόπο των παλιών μαρξιστών που πιστεύουν ακόμα ότι η ιστορία θα τους δικαιώσει. Αντίθετα, προτιμώ να μνηνονεύω τον Βάλτερ Μπένγιαμιν, που έλεγε ότι ο ρόλος του στοχαστή σήμερα δεν είναι να ανέβει στο τρένο της ιστορίας, αλλά να τραβήξει το φρένο».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Βιβλίο
Δύο Νόμπελ, πολλές παρεξηγήσεις
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη: Αντόνιο Ταμπούκι
«Πατρίδα είναι η γλώσσα μου»
Απο την Προβηγκία ώς τους Αβορίγινες
Ο Μπερλουσκόνι διέφθειρε την Ιταλία
Κινηματογράφος
Λουλούδι στ'αγκάθια
Όλοι για τις Κάνες
Τουρκία: το σινεμά έβγαλε το φέσι
Θανάσης Βέγγος
Η αντίσταση της αξιοπρέπειας
Ο Θανάσης στη χώρα της συγκίνησης
Μουσική
Η προσγειωμένη σταρ
Το ροκ κάνει πολιτική
Φωτογραφία
Τα 60's μέσα από τα μάτια της
Θέατρο
Ο χρόνος, ο θεατής και το θέαμα
Αυλαία παρά την κρίση
Έκθεση
Περηφάνια και προκαταλήψεις
Βιβλίο
Το φρένο της Ιστορίας
Δύο Νόμπελ, πολλές παρεξηγήσεις