Έντυπη Έκδοση

Ανασύνθεση της παιδικής μνήμης

Εργο του Χρήστου Κάλφα. Αίθουσα Τέχνης Αθηνών Εργο του Χρήστου Κάλφα. Αίθουσα Τέχνης Αθηνών Τζίνα Πολίτη

Επιστροφή

Τρία διηγήματα

εκδόσεις Αγρα, σ. 60, ευρώ 9

Το τι ακριβώς συγκρατούμε από την παιδική ηλικία δεν είναι ζήτημα εκλογής αλλά ένα επίμαχο επιστημονικά ζητούμενο. Συγκρατούμε άραγε παραστάσεις, κουβέντες, ορισμένους ανθρώπους, κάποια συναισθήματα ή μήπως σπαράγματα όλων αυτών; Κατά μια άποψη, ό,τι και από τη μετέπειτα ζωή μας. Μόνο που οι μνήμες του ενήλικου βίου είναι λογικά διευθετημένες και χρονολογικά ταξινομημένες, ενώ τα αναμνηστικά υπολείμματα από την παιδική ηλικία δείχνουν ως ατάκτως εριμμένα. Οσο για την καταγραφή στη μνήμη συγκεκριμένων συναισθημάτων, που θα πρέπει να στάθηκαν τόσο έντονα ή τόσο συχνά επαναλαμβανόμενα ώστε να εντυπωθούν, αυτά εκλαμβάνονται, με τη χρονική απομάκρυνση, ως ενστικτώδη ή εξ αντανακλάσεως από το περιβάλλον. Κι αυτό, γιατί παραμένουν ρευστά, συνδεόμενα χαλαρά ή και καθόλου με σαφώς ορισμένα πρόσωπα και ξεχωριστά συμβάντα. Η επαναφορά τους οφείλεται σε τυχαία ερεθίσματα ή συντελείται με την πείσμονα διαδικασία της συνειρμικής ανάκλησης, που υιοθετεί η ψυχανάλυση, τόσο στην αμιγή εκδοχή της όσο και στην ανορθόδοξη της αυτοανάλυσης, την οποία συχνά εφαρμόζουν και οι συγγραφείς, όχι μόνο χάριν παιδιάς ή νοσταλγίας, αλλά και εμπροθέτως. Η ιδιάζουσα περίοδος της παιδικής ηλικίας συνιστά προνομιούχο θεματικό χώρο για το στήσιμο ενός πεζογραφήματος, όπως το αφήγημα του Σάκη Τότλη «Το άγραφο χαρτί», που είχαμε παρουσιάσει πρόσφατα (4/12/2010) ή τα διηγήματα της Τζίνας Πολίτη, που εκδόθηκαν σε βιβλίο εφέτος την άνοιξη και καταχωρίστηκαν ως το πρώτο αμιγώς λογοτεχνικό της έργο.

Στα πεζογραφήματα των παιδικών χρόνων, το καθοριστικό στοιχείο της μορφής τους είναι η διελκυστίνδα, η οποία στήνεται ανάμεσα στον ενήλικο αφηγητή και το παιδί που ήταν κάποτε. Η Πολίτη, χάρη στην παρατεταμένη κατάδυση εντός της λογοτεχνίας, κατέχει τα μυστικά της σύνθεσης και όπως αποδεικνύεται, γνωρίζει πλέον και το πώς να τα εφαρμόζει. Πλάθει έναν αφηγητή διακριτικό, αλλά συνεχώς ορατό στο βάθος των ανιστορούμενων, όπως ο ψυχαναλυτής που αποσύρεται πίσω από την ψυχαναλυτική κλίνη. Πρόκειται για έναν διαμεσολαβητή που τύποις λανθάνει, αλλά παίζει καθοριστικό ρόλο στο ξετύλιγμα του λόγου και την ανασύνθεση της συλλογιστικής του παιδιού, καθώς εκείνο περνάει από τη νηπιακή στην παιδική ηλικία. Αυτή η πρώτη συλλογή της Πολίτη αποτελείται από τρία διηγήματα. Τα δύο είχαν δημοσιευτεί στο γύρισμα της τελευταίας δεκαετίας του περασμένου αιώνα. Σύμφωνα με πρόσφατη εξομολογητική συνέντευξή της, το παιδικό της όνειρο ήταν να γίνει συγγραφέας, έπαθε όμως «writer's block», όχι σε κάποια μεταγενέστερη φάση, όπως συχνά συμβαίνει στους συγγραφείς, αλλά πριν ακόμη ξεκινήσει και έτσι κατέληξε μεταλλωρύχος στα ξένα «χρυσωρυχεία του λόγου». Οπως φαίνεται, ο θάνατος της μητέρας της έφερε ένα προσωρινό ξεμπλοκάρισμα. Εξ αυτού προέκυψαν τα δύο πρώτα διηγήματα. Ενα δεύτερο, μάλλον πρόσφατο ξεμπλοκάρισμα, έφερε το τρίτο διήγημα. Εχοντας διαθέσιμο εκδότη, προέκυψε το βιβλίο της «επιστροφής» στα χρόνια των «soft rounded cheeks», κατά την έκφραση της αγγλίδας ποιήτριας Κριστίνας Τζωρτζίνας Ροσέτι, της οποίας το ποίημα «Ηχώ», γραμμένο πριν από ενάμιση και πλέον αιώνα, προτάσσεται στο βιβλίο. Κι αυτό, όχι μόνον ως έναυσμα, αλλά και ως υπόμνηση ότι μέσω των παιδιών μπορούν να γράφουν θαυμάσια συμβολικά λογοτεχνήματα, όπως τα ποιήματα της Ροσέτι για παιδιά.

Η Πολίτη δανείζεται την επίκληση που απευθύνει η Ροσέτι στη νύμφη των πηγών και των δασών Ηχώ, για να κάνει να ηχήσουν εκ νέου εκείνες οι αλλοτινές προσταγές των μεγάλων. Μακράν της αυτοβιογραφικής αναμόχλευσης, ποικίλλει στα δύο πρώτα διηγήματα το φύλο του παιδιού, το οποίο φαίνεται και να καθορίζει τις ανακαλούμενες σκηνές. Και ορθά, αφού, τουλάχιστον στα παλαιότερα χρόνια, οι χώροι μέσα στους οποίους κινιόνταν κορίτσια και αγόρια παρέμεναν διαφορετικοί. Του κοριτσιού ήταν το σπίτι και του αγοριού οι εξωτερικοί χώροι, όπως η αγορά ή ένας δημόσιος κήπος. Ακόμη όμως και όταν το αγόρι βρισκόταν μέσα στο σπίτι, δεν έπαιζε τις κούκλες αλλά τα στρατιωτάκια και κατά ελληνική παραλλαγή, σε παλαιότερες εποχές, τον φουστανελά. Ετσι, το διήγημα με ηρωίδα το κορίτσι τιτλοφορείται «Επιστροφή στη Σάλα» και εκείνο του αγοριού, «Η Στοά», όπου νοείται η Στοά κάποιας αγοράς.

Στο πρώτο διήγημα, το σπίτι χωρίζεται στον προσωπικό χώρο του παιδιού, που είναι η κάμαρά του, και τη Σάλα, όπου συντελείται η κοινωνικοποίησή του. Η μνήμη διαχωρίζει σαφώς τους δύο χώρους μέσω των διαστάσεων των δωματίων. Τα υποκοριστικά που επιστρατεύονται για την περιγραφή της κάμαρας, αντανακλούν το εγώ του παιδιού, που συνειδητοποιείται ως ανήμπορο, εμπρός στους μεγάλους, οι οποίοι και ορίζουν τον κόσμο του. Μέσα από τις απαγορεύσεις και τις βεβαιότητες που εκείνοι δημιουργούν στο παιδί, το μυούν και στο λεκτικό σύμπαν. Κι εδώ, όμως, υπάρχει διαφορά στα δύο φύλα. Και στα δύο διηγήματα περιγράφεται η πρώτη επαφή με τα γράμματα και τις λέξεις. Στο αγόρι έρχεται ως προέκταση των παιχνιδιών, που παίζει μόνο του ή με τους μεγάλους. Στο κορίτσι, οι στίχοι κάποιων τραγουδιών αναμειγνύονται με τα παραμύθια, προσφέροντας τα υλικά για το πλάσιμο ενός φαντασιακού κόσμου, ο οποίος λειτουργεί ως ασφαλές καταφύγιο. Αυτή η διαφοροποίηση αντανακλά εν μέρει την αλλοτινή πραγματικότητα. Περισσότερο, όμως, θα πρέπει να οφείλεται σε συγγραφική μονομέρεια. Μικρότερης έκτασης το δεύτερο διήγημα, υστερεί σε πλάγιες αναφορές και συνδηλώσεις, απλοποιώντας τις ευαισθησίες ενός αγοριού. Ή, μάλλον, ακριβέστερα, τις αποδίδει μέσα από την οπτική ενός εξωτερικού παρατηρητή.

Ο τόπος και ο χρόνος των διηγημάτων μένουν σχεδόν αόριστοι. Προσδιορίζεται, ωστόσο, ο τόπος ως αστικός, δείχνοντας, λ.χ., με το δημόσιο κήπο που προσομοιάζει με τον άλλοτε ποτέ Βασιλικό, προς την Αθήνα, ενώ τα άσματα στο πρώτο διήγημα φέρνουν μια ρομαντική πνοή, που σηματοδοτεί τη δεκαετία του '30. Ετσι κι αλλιώς, όμως, ο χρόνος της νηπιακής ηλικίας είναι «ακίνητος στρογγυλός» κι έτσι τον αντιλαμβάνεται το κορίτσι στο τρίτο διήγημα, όταν έχει αρκούντως μεγαλώσει ώστε να πηγαίνει πια στο Δημοτικό. Είναι η εποχή που ο χρόνος αρχίζει και για εκείνο να ρέει. Εξ ου και ο τίτλος του διηγήματος «Ο Δρόμος», που δεν είναι στατικός όπως των δύο προηγούμενων. Σε αυτό το διήγημα, οι χρονικές συντεταγμένες είναι σαφείς. Η αφήγηση ανοίγει με την άνοδο του Μεταξά και κλείνει με την κήρυξη του Πολέμου. Τώρα το παιδί στριμώχνεται ανάμεσα σε δύο εξουσιαστικούς λόγους, που, εξ αιτίας των έκρυθμων συνθηκών, εμφανίζονται αντιμαχόμενοι, ενώ συνήθως αποβαίνουν συμμαχικοί: του σχολείου και της αντιμεταξικής οικογένειας. Οι λέξεις δεν έχουν ακόμη αποκτήσει όλο τους το βάρος, ωστόσο, ορισμένες από αυτές, όπως πόλεμος και αντίσταση, αισθητοποιούνται πριν ακόμη γίνουν απολύτως κατανοητές.

Οσοι καταπιάνονται με τα παιδικά χρόνια, πολιορκούν την πρώτη επαφή με τον έρωτα και τον θάνατο. Αυτό δεν σημαίνει άλλο από το ξύπνημα της λίμπιντο και τον φόβο του θανάτου. Εύστοχα η Πολίτη ψηλαφεί τον φόβο μέσα από ένα νοερό παιχνίδι, που παίζει το παιδί με τον εαυτό του, εκείνο της εναλλαγής μεταξύ παρουσίας και απουσίας ενός αγαπημένου προσώπου. Οσο για τις ερωτικές ορμές, ξεμπερδεύει κάπως στερεότυπα στην περίπτωση του αγοριού. Αρκούν η αγκαλιά της μαμάς και η επαφή με «τα μεμέ της». Αντιθέτως, στην περίπτωση του κοριτσιού πλέκει ένα χαριέστατο παιδικό ειδύλλιο, που λειτουργεί ως συνδετικός ιστός στα διηγήματα. Υπαίτιος για τα πρώτα ερωτικά ερεθίσματα της μικρής είναι ένας νεαρός θείος, γλεντζές και δημοκράτης, που κυνηγιέται επί μεταξικής δικτατορίας και χάνεται στο αλβανικό μέτωπο.

Μέρος της σαγήνης του πρώτου διηγήματος οφείλεται στον τρόπο που ο ενήλικος αφηγητής πλουτίζει τη διήγηση, διοχετεύοντας μεταγενέστερες συγκινήσεις από τις πρώτες αναγνώσεις, αλλά και τα πρώτα μουσικά ακούσματα. Κάπως έτσι, στις φαντασιώσεις της μικρής, δένει ένας ερωτικός στίχος του Γκουίντο Καβαλκάντι με το γνωστό άσμα του Γιάννη Βέλλα «Ενα μπουκέτο μενεξέδες». Σε όλο το διήγημα υπάρχει ένας διάχυτος ρομαντισμός, στον οποίο προς το τέλος δίνεται αισθησιακή διάσταση. Αν ποτέ καταρτίζαμε μια συλλογή διηγημάτων εμπειρίκειας πνοής, θα το ανθολογούσαμε μαζί με το πρόσφατο διήγημα της Μαρίας Κουγιουμτζή "Ο εραστής της λαίδης Τσάτερλυ"».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Αντί σημαίας, ένα ανθρώπινο τομάρι...
Αλλόκοτες ιστορίες
Ο άντρας της διπλανής πόρτας
Βεντέτα με τόπο και γη
Η τέχνη ως ιερή μαρτυρία
Ελληνικοί κανόνες και εμπειρίες
Εικονοκλαστική ευφορία
Γνωριμία με την Μάτση Χατζηλαζάρου
Το αίνιγμα Le Corbusier
Ενα βιβλίο με σκληρή επιστημονική φαντασία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Αντιφάσεις και συναιρέσεις
Το ταξίδι στο άγνωστο από τον Μπέκετ
Λέξεις που διαβρώνουν
Νεοέλληνες και Νεοευρωπαίοι
Σπασμός
Τζόναθαν Φράνζεν: η ανατομία ενός συγγραφέα σταρ
Μελαγχολία
Κριτική βιβλίου
Ανασύνθεση της παιδικής μνήμης
Αντί σημαίας, ένα ανθρώπινο τομάρι...
Αλλόκοτες ιστορίες
Ο άντρας της διπλανής πόρτας
Βεντέτα με τόπο και γη
Η τέχνη ως ιερή μαρτυρία
Ελληνικοί κανόνες και εμπειρίες
Εικονοκλαστική ευφορία
Γνωριμία με την Μάτση Χατζηλαζάρου
Το αίνιγμα Le Corbusier
Ενα βιβλίο με σκληρή επιστημονική φαντασία
Από τις 4:00 στις 6:00
Αποκρυφισμός και μουσική
Ενα χαρισματικό κορίτσι