Έντυπη Έκδοση

Ιστορίες από την Κρήτη

Βεντέτα με τόπο και γη

Δημήτρης Α.

Ξυριτάκης

Λόγω τιμής, Ιστορίες κρητικής βεντέτας

εκδόσεις Μελάνι, σ. 187, ευρώ 14

Η λέξη «βεντέτα» προέρχεται από το ιταλικό ρήμα vendico, που μεταφράζεται ως «εκδικούμαι». Είναι το γνωστό εθιμικό δίκαιο της εκδίκησης για την ατίμωση που θεωρεί ο εκδικητής πως του έχει καταφέρει ο αδικητής και πρωταίτιος της έναρξης της βεντέτας. Αλλες ονομασίες του κοινωνικού αυτού φαινομένου της Κρήτης είναι τα «οικογενειακά» και ο «γδικιωμός». Την τελευταία λέξη τη συναντάμε στον Ερωτόκριτο του Βιντσέντζου Κορνάρου. Η αρχή της απονομής δικαιοσύνης με τον τρόπο της αυτοδικίας συναντάται, για την ευρύτερη τοποθεσία της Κρήτης, πρώτη φορά στο αρχαίο ιστορικό παρελθόν της περιοχής. Η αρχή της ανταπόδοσης, επιστροφής της πράξης θανάτωσης στον αρχικό θύτη ομότροπα με τις συνθήκες που απέκτεινε το θύμα, έχει τις ρίζες της στην ύβρι και τη νέμεσι. Στο κοινό αίθημα δικαίου των Κρητικών, η βεντέτα αποτελεί την ύψιστη μορφή δικαιοσύνης. Πάντα και μόνον όταν συντρέχουν λόγοι. Πολλές φορές τέτοια εγκλήματα υποδαυλίζονται από τη βαθιά πίστη πως ο Θεός συμβάλλει προς την κατεύθυνση της εξισορρόπησης των ανθρώπινων απωλειών όλων των εμπλεκομένων στη βεντέτα. Πέρα από την υπερβατική προσέγγιση του φαινομένου, στην Κρήτη εμφανίζεται, για πρώτη φορά στα χρονικά, η βεντέτα ως θεσπισμένος νόμος του κράτους. Ο συγγραφέας γράφει σχετικά με την τελευταία πρόταση περί της βεντέτας ως πολιτειακού νόμου: «Η βεντέτα είναι ένας εθιμικά θεσπισμένος τρόπος αυτοδικίας που δεν συμβιβάζεται μεν με το σύγχρονο τρόπο απονομής δικαιοσύνης ως αποκλειστικού προνομίου του κράτους, αλλά ωστόσο συναντά τη σχεδόν ανεπιφύλακτη αποδοχή της κοινωνίας στους ορεινούς, κτηνοτροφικούς οικισμούς των τριών δυτικότερων νομών της Κρήτης (Χανίων, Ρεθύμνης, Ηρακλείου), όπου ενδημεί ακόμη το φαινόμενο».

Η πρώτη περίπτωση βεντέτας που εξετάζει ο συγγραφέας είναι εκείνη του χωριού Βορίζια. Ο χώρος του γεγονότος του πρώτου φονικού ήταν σε ένα παραδοσιακό γλέντι προς τιμήν του Αγίου Φανουρίου. Η κατάσταση που επικρατούσε κάθε χρόνο σε αυτό το γλέντι μέχρι την έναρξη της ωμής βεντέτας ήταν άφθονο αλκοόλ, μουσική, μαντινάδες, φαγητό και μπαλοτιές. Υπό την επήρεια της μέθης τα πνεύματα ευφραίνονταν ή οξύνονταν. Η λογική κατέρρεε στην προέλαση της μάνητας και της ευωχίας. Η νοητική σύγχυση διαστρέβλωνε την παραμικρή λογομαχία σε αιτία προπηλακισμού. Οι διαφορές ανάμεσα στις οικογένειες στα Βορίζια γίνονταν αγεφύρωτο χάσμα, με άβυσσο το μίσος των ψυχών. Μέσα σ' ένα τέτοιο κλίμα κυκλοθυμικών νοητικών καταιγίδων διεπράχθη το πρώτο φονικό. Η τραγική αρχή της βεντέτας ολοκληρώθηκε στο τέλος απαριθμώντας έξι νεκρούς και δεκάδες τραυματίες. Το επεισόδιο θα μπορούσε να χαρακτηριστεί εμφύλια εμπόλεμη σύρραξη ανάμεσα σε δύο αντιμαχόμενες πλευρές. Εκτοτε στη γιορτή του Αγίου Φανουρίου οι κάτοικοι του χωριού Βορίζια προσέρχονται στον ομώνυμο παλαιοχριστιανικό ναό σαν μετανοητές και σαν βασανιζόμενοι από την ανεπούλωτη πληγή εκείνης της σφαγής. Αυτή τη μέρα του Αγίου Φανουρίου, στις 27 Αυγούστου, κάθε χρόνο οι λύρες πια δεν ακούγονται, οι μπαλοτιές με τις διάτορες «φωνές» τους δεν σκίζουν τον αέρα. Κανείς δεν μέλπει μαντινάδες, στερέψανε τα νάματα του κρητικού οίνου.

Μέσα από τη συναρπαστική εξιστόρηση της πρώτης αυτής βεντέτας, ανάμεσα σε πολλές άλλες που αφηγείται ο συγγραφέας, προκύπτουν κάποια συμπεράσματα για τις αρχές που διέπουν τη βεντέτα. Είναι γεγονός ότι τα θύματα της αιμοδιψούς βεντέτας δεν είναι απαραίτητο να εμπλέκονται με τρόπο άμεσο στον κύκλο των ανθρωποκτονιών. Είναι αρκετή μια συγγένεια ή μια γνωριμία με τις αντιμαχόμενες πλευρές για τη θυματοποίηση κάποιου στον κύκλο φόνων της βεντέτας. Ετσι, η βεντέτα μπορεί να ξεκινήσει ανάμεσα σε δύο οικογένειες και να επεκτείνει την προέλευση των θυμάτων της σε πολύ περισσότερες οικογένειες των δύο.

Ολες οι υποθέσεις βεντέτας καταλήγουν στα δικαστήρια. Το μίσος ανάμεσα στις οικογένειες των κατηγορουμένων κορώνει τον θυμό σε πιο εκδηλωτικές μορφές του. Ο θυμός εκφράζεται με κινήσεις αγανάκτησης και διαθέσεις λιντσαρίσματος πανταχόθεν. Το μίσος γίνεται εμφανές από τους αλαλαγμούς ετοιμοπόλεμων ανθρώπων. Αξιοσημείωτη είναι η σχετική ανοχή των δικαστών στην εκδίκαση των υποθέσεων βεντέτας. Συνήθως αναγνωρίζονται τα ελαφρυντικά που εκπορεύονται από τον αλλότριο κώδικα τιμής της βεντέτας.

Τα δικαστήρια είναι οι τόποι στους οποίους μπορεί να εμφανιστεί η εφαλτήρια αφορμή για την εκδήλωση βεντέτας. Ο κύκλος των ανθρωποκτονιών σε αυτές τις περιπτώσεις ξεκινάει με τους θιγόμενους ν' ασπάζονται τον ρόλο του θύτη και εκδικητή. Η βεντέτα που κυοφορείται στις κρητικές κοινότητες μπορεί να παραμείνει για αρκετό καιρό σε συναισθηματικό επίπεδο, σαν έχθρητα ανάμεσα σε αλληλομισούμενες ομάδες. Ο κύκλος του αίματος βρίσκει πεδίο πρόσφορο για την αρχή του, μέσα στα δικαστήρια, κατά την ανακοίνωση πολλές φορές της καταδικαστικής απόφασης του εισαγγελέα. Οι φόνοι μέσα στα δικαστήρια ή εκείνοι που διαπράττονται με αφορμή κάποια «άδικη» απόφαση του δικαστηρίου ισχυροποιούν τη διαπίστωση για τη θέση ισχύος της βεντέτας στη συλλογική συνείδηση των Κρητικών. Συνήθως υπάρχει μια ασυμφωνία ανάμεσα σε θύτη και θιγόμενο, τη νομιμοποιημένη δικαιοσύνη και το προσωπικό αίσθημα δικαίου του θιγόμενου και μετέπειτα θύτη.

Ο συγγραφέας προχωράει το εξαιρετικά ενδιαφέρον του βιβλίο βαδίζοντας πάνω σε πολύ γνωστές ιστορίες βεντέτας. Ιστορίες ιστορημένες και διεξοδικά ανεπτυγμένες στα Μέσα Μαζικής Ενήμερωσης της εκάστοτε εποχής. Η δεύτερη περίπτωση αυτοδικίας που εξετάζει ο Δημήτρης Ξυριτάκης είναι η υπόθεση «Βενιεράκη». Εδώ, αναδεικνύεται ακόμη περίσσοτερο το ηφαίστειο που εκρήγνυται μέσα και έξω από τις δικαστικές αίθουσες. Ο Παπαδόσηφος σκότωσε τον Βενιεράκη, ο οποίος αρχικά είχε δολοφονήσει τον γιο του Παπαδόσηφου. Ο απαρηγόρητος πατέρας έκρυψε το όπλο του στα άγρια γένια του, παρεισέδυσε στη δικαστική αίθουσα και πλήγωσε θανάσιμα τον Βενιεράκη. Τέτοιες δίκες γίνονται πάντοτε με την ισχυρή παρουσία της αστυνομίας. Ο αριθμός των αστυνομικών φαντάζει αφύσικα μεγάλος. Είναι ανάλογος του μεγάλου θυμού και του φυσικού αναβρασμού που επικρατεί ανάμεσα στους Κρητικούς αντίδικους. Το δικαστήριο αντιμετώπισε με εξαιρετική επιείκεια τον εκδικητή απαρηγόρητο πατέρα Μανόλη Παπαδόσηφο. Μοιάζει να υπάρχει κάποιου τύπου αναγνώριση του διαφορετικού συλλογικού δικαίου των Κρητικών. Είναι σαν αυτή η πολιτεία (της Κρήτης) να έχει κάποιους άλλους δίκαιους νόμους που πρέπει να συνυπολογίζονται στις ετυμηγορίες των δικαστών.

Η τρίτη ιστορία που εξυφαίνει ο συγγραφέας με συναρπαστικό τρόπο και πλήθος ιστορικών στοιχείων είναι η περίπτωση του Παρασκευά Πρεκεζέ. Ο ομοφυλόφιλος άντρας Ηλίας Καπερώνης δολοφόνησε τον γιο τού Παρασκευά Πρεκεζέ, Παναγιώτη, γιατί ο τελευταίος δεν ενέδωσε στις σεξουαλικές ορέξεις του Καπερώνη. Ο πατέρας του δολοφονηθέντος πλήγωσε θανάσιμα τον δολοφόνο του γιου του. Το περιστατικό έλαβε χώρα στη Μάνη. Στην ευρύτερη περιοχή της Μάνης απαντάται φαινόμενο αντίστοιχο προς αυτό της κρητικής βεντέτας. Οι δύο πολιτείες βρίσκονται σε στενή επαφή και τα κοινά που παρουσιάζουν στους τοπικούς πολιτισμούς τους είναι πολλά.

Καθώς προχωράει το εξαιρετικά ενδιαφέρον αυτό βιβλίο, ο συγγραφέας ανατέμνει τις ιστορίες του πιο βαθιά και τις αναλύει στις κοινωνικές και πολιτισμικές συνιστώσες τους. Το Πρωτοδικείο του Ηρακλείου χτίστηκε το 1833 για να στεγαστεί η ένοπλη Τουρκική φρουρά της πόλης. Το κτήριο τότε ονομαζόταν «κισλάς», που στα ελληνικά μεταφράζεται στρατώνας. Μετά την απελευθέρωση της Κρήτης από τους Τούρκους κατακτητές το 1898, η κρητική πολιτεία χρησιμοποίησε τον στρατώνα για δικαστικό μέγαρο. Στη μετακατοχική περίοδο και για όσο καιρό ήταν αναγκαίο, αυτό το δικαστήριο χρησιμοποιήθηκε για τις δίκες των δωσιλόγων. Δίκες που διεξάγονταν σε εξαιρετικά φορτισμένη ατμόσφαιρα. Η προσέλευση των ακροατών ήταν μεγάλη. Ανάμεσά τους υπήρχαν συγγενείς των θυμάτων που είχαν σκοτωθεί εξαιτίας προδοτικών και δολοφονικών πράξεων των κατηγορουμένων. Οι δωσίλογοι ήταν κατεξοχήν πρόσωπα που συνεργάζονταν με τους Γερμανούς κατακτητές. Συνήθως οι Κρητικοί εκδικούνταν τους δωσίλογους συμπατριώτες τους, εν συνεχεία οι συγγενείς όσων είχαν αυτομολήσει στη γερμανική εξουσία χρησιμοποιούσαν τις σχέσεις τους με τους Γερμανούς και σχεδίαζαν την αντεκδίκηση. Ο πρωταγωνιστικός ρόλος των Γερμανών έκανε τα αντίποινα απέναντι στους Κρητικούς πατριώτες να παίρνουν διαστάσεις μαζικής σφαγής.

Στις περισσότερες περιπτώσεις κάποιος που συμμετέχει σε κάποια μετακατοχική βεντέτα εναντίον των δωσιλόγων δεν κινείται αποκλειστικά με βάση το προσωπικό του αίθημα δικαίου. Συνήθως είναι το ψυχικό του άλγος που τον υποκινεί στις συγκεκριμένες πρακτικές της βεντέτας. Στον πόνο του πατριώτη Κρητικού συνωθούνται οι μυριόστομες φωνές των συντρόφων του για συλλογική δικαίωση. Στην ουσία πρόκειται για νομικά δικαιολογημένες αυτοδικίες. Η αλύτρωτη μνήμη των θυμάτων των δωσιλόγων λυτρώνεται είτε μέσα στα δικαστήρια είτε έξω απ' αυτά.

Επειτα απ' αυτό το μεγάλο κεφάλαιο του βιβλίου για τη βεντέτα και τους δωσίλογους, ο συγγραφέας επιστρέφει σε περιστατικά αναφανδόν προσωπικής αυτοδικίας. Μια βεντέτα μπορεί να ξεκινήσει σαν θρυαλλίδα, να επεκταθεί σαν πύρινη λαίλαπα και να καταλήξει κυριολεκτικά σε μίσος ανάμεσα σε ολόκληρες κοινότητες. Μίσος που ερχόμενο από το παρελθόν, μένει ζωντανό μέσα στο παρόν, με τη δυναμική να συναντήσει και το μέλλον. Πολλές φορές ο θιγόμενος και δράστης του κύκλου αίματος της βεντέτας σκοτώνει τον δολοφόνο, τον οποίο θέλει να εκδικηθεί, με τον ίδιο αριθμό σφαιρών που ο δολοφόνος σκότωσε τον συγγενή του εκδικητή. Τόσο ο Παπαδόσηφος όσο και ο Ανδρέας Σουλτάτος σκότωσαν τους φονιάδες των γιων τους με τον ίδιο αριθμό σφαιρών που χρησιμοποίησαν για τις ανθρωποκτονίες τους οι φονιάδες. Αυτοί οι πατεράδες, όπως και τόσοι οργανωτές βεντέτας, έκαναν τα εγκλήματα τους σε κοινή θέα. Το προσωπικό τους αίσθημα δικαίου, η ανάγκη τους για τη λύτρωση της ψυχής τους και για την εξόφληση του χρέους τους απέναντι στον αγαπημένο αποθανόντα τούς οπλίζει την ψυχή τους με το θάρρος της υπέρβασης του νόμου. Γνωρίζουν για την καταδίκη τους μέχρι και τη θανάτωσή τους. Η ανακούφιση του ψυχικού τους άλγους είναι εκείνη που πρωτεύει.

Πολλές βεντέτες που ξεκινάνε από τους θιγόμενους, γίνονται με την τακτική της ενέδρας. Οι εκδικητές έχουν όσο χρόνο θέλουν για να μάθουν τους δρόμους διέλευσης των αδικητών ή τις διευθύνσεις των κατοικιών τους. Σε ορισμένες εξαιρετικές περιπτώσεις βεντέτας έχουν εμπλακεί, είτε ως θύματα είτε ως φερόμενοι θύτες, πολιτικοί ή πρόσωπα ευρείας αποδοχής. Τέτοια ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος , ο Ιωνας Δραγούμης και ο αδίκως στιγματισμένος ως θύτης Πάτρικ Λη Φέρμορ. Ο τελευταίος εξ αυτών εκτοπίστηκε στη Μάνη για να ζήσει και να διαφύγει τον κίνδυνο δολοφονίας του. Οταν τα πνεύματα καταλάγιασαν και οι εχθροί του ασπάστηκαν την αλήθεια, τότε μονάχα μπόρεσε να ξαναγυρίσει στα κρητικά λημέρια του.

Ο Δημήτρης Ξυριτάκης συνεχίζει τις ιστορίες κρητικής βεντέτας βάζοντας τη γραφίδα του όλο και πιο βαθιά στην ουσία του παράξενου αυτού κώδικα τιμής. Τα συμπεράσματα του είναι πολλά και μερικές φορές γοητευτικά: σε περίπτωση που ένας εκδικητής συμπεριφέρεται αψυχολόγητα και το σχέδιο εκδίκησής του είναι επιπόλαιο και υπερβολικό, ο κοινωνικός του περίγυρος δεν είναι αρρωγός του. Οι βεντέτες δεν κορώνουν ανάμεσα σε διαφορετικές οικογένειες απαραίτητα. Πολλές φορές «ευδοκιμούν» στις συγγενείς ψυχές της ίδιας οικογένειας. Κάποιες βεντέτες αποφεύγουν τον κύκλο της προσωπικής αντιδικίας και ανεβαίνουν σε ανώτερες κλίμακες συμβολισμών. Η αποφυγή της αιματοχυσίας σε αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι εφικτή. Ο αδικητής και ο εκδικητής μεταπίπτουν σε ανθρώπους που συμβολίζουν για την κοινή γνώμη έναν μεγάλο «αδικητή» και κατ' αναλογία έναν μεγάλο «εκδικητή». Τους ρόλους αυτούς αναλαμβάνουν πρόσωπα που εκπροσωπούν μια ιδέα. Μπορούμε, π.χ., να αναφέρουμε κάποιους πολιτικούς οραματιστές της παλαιότερης Ελλάδας. Για τους σημερινούς πολιτικούς θα ήταν μεγάλη τιμή να μπλεχτούν σε μια βεντέτα. Τιμή που με τίποτα δεν αξίζουν. Το βιβλίο κλείνει με την αναφορά ορισμένων συνιστωσών της εξιδανικευμένης βεντέτας. Από τον κύκλο του αίματός της απουσιάζουν τα παιδιά, οι γυναίκες, οι ανάπηροι και οι ψυχικά ασθενείς. Ανεπίτρεπτη είναι και η θανάτωση με δηλητήριο. Τελικά, υπάρχουν πολλές ομοιότητες ανάμεσα στον κρητικό κώδικα τιμής και στην ιπποσύνη, όπως αυτή αναπτύσσεται στο έπος του Σερ Τόμας Μάλορι για τον βασιλιά Αρθούρο (εκδόσεις Gutenberg).

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ανασύνθεση της παιδικής μνήμης
Αντί σημαίας, ένα ανθρώπινο τομάρι...
Αλλόκοτες ιστορίες
Ο άντρας της διπλανής πόρτας
Η τέχνη ως ιερή μαρτυρία
Ελληνικοί κανόνες και εμπειρίες
Εικονοκλαστική ευφορία
Γνωριμία με την Μάτση Χατζηλαζάρου
Το αίνιγμα Le Corbusier
Ενα βιβλίο με σκληρή επιστημονική φαντασία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Αντιφάσεις και συναιρέσεις
Το ταξίδι στο άγνωστο από τον Μπέκετ
Λέξεις που διαβρώνουν
Νεοέλληνες και Νεοευρωπαίοι
Σπασμός
Τζόναθαν Φράνζεν: η ανατομία ενός συγγραφέα σταρ
Μελαγχολία
Κριτική βιβλίου
Ανασύνθεση της παιδικής μνήμης
Αντί σημαίας, ένα ανθρώπινο τομάρι...
Αλλόκοτες ιστορίες
Ο άντρας της διπλανής πόρτας
Βεντέτα με τόπο και γη
Η τέχνη ως ιερή μαρτυρία
Ελληνικοί κανόνες και εμπειρίες
Εικονοκλαστική ευφορία
Γνωριμία με την Μάτση Χατζηλαζάρου
Το αίνιγμα Le Corbusier
Ενα βιβλίο με σκληρή επιστημονική φαντασία
Από τις 4:00 στις 6:00
Αποκρυφισμός και μουσική
Ενα χαρισματικό κορίτσι