Έντυπη Έκδοση

Δύο βιβλία δίπλα μας

Ελληνικοί κανόνες και εμπειρίες

Αντώνης Καρτσάκης

Μεταπολεμική κριτική και ποίηση.

Ζητήματα αισθητικής και ιδεολογίας

εκδόσεις Εστία, σ. 670, ευρώ 34,32

Απάνω στο τραπέζι είχανε στήσει/ ένα κεφάλι από πηλό/ τους τοίχους τούς είχανε στολίσει/ με λουλούδια/ απάνω στο κρεβάτι είχανε κόψει από χαρτί/ δυο σώματα ερωτικά/ στο πάτωμα τριγύριζαν φίδια/ και πεταλούδες/ ένας μεγάλος σκύλος φύλαγε/ στη γωνιά// Σπάγγοι διασχίζαν το δωμάτιο απ' όλες/ τις πλευρές/ δε θα 'ταν φρόνιμο κανείς/ να τους τραβήξει/ ένας από τους σπάγγους έσπρωχνε τα σώματα/ στον έρωτα// Η δυστυχία απ' έξω/ έγδερνε τις πόρτες. Νομίζω ότι το ποίημα του Μίλτου Σαχτούρη «Η Σκηνή» αποτυπώνει με τον πλέον εύληπτο τρόπο το υπαρξιακό κλίμα της μεταπολεμικής εμπειρίας της δεκαετίας του '50: αποξένωση, ψυχική και σωματική εξουθένωση, σολωμική πανερημιά! Ηταν τότε που «τα ποιήματα γράφονταν στο πίσω μέρος αγγελτηρίων θανάτου» και οι ποιητές διψούσαν για ένα Γαλάζιο του Κόσμου πριν από τον Κόσμο. Η Μητέρα πατρίδα δεν συγχωρούσε εύκολα τα παιδιά της. Οι εθνικόφρονες απολάμβαναν τη ζεστή της αγκαλιά. Οι συμμορίτες φυλακίζονταν και βαζανίζονταν. Η πολιτική πρόθεση ήταν ξεκάθαρη: Το «έθνος» κατά του «λαού».

Σύμφωνα με τον Αντώνη Καρτσάκη, «για τη στήριξη της επιχείρησης αυτής συγκροτήθηκε και συστηματοποιήθηκε ένας ιδεολογικός λόγος που αντλούσε από τα εθνικιστικά αποθέματα του παρελθόντος, κυρίως από τη μεταξική περίοδο». Προτάσει δε τη θέση πως η επίδραση της ιδεολογικής διαπάλης της μεταπολεμικής περιόδου 1945-1967 είναι πολύ σημαντική «για την κατανόηση και την ερμηνεία της λογοτεχνικής ιστορίας μας», επειδή η κριτική της περιόδου δήλωσε ευθαρσώς την ιδεολογική της πρόθεση και υπονόμευσε την ίδια την αυτονομία της. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη διαμόρφωση μιας συγκεκριμένης άποψης περί λογοτεχνίας, «που δεν επιδιώκει την έμφαση στη δομή ή στη λογοτεχνική υφή του κειμένου» και η οποία επηρέασε τα αισθητικά πρότυπα των αναγνωστών και τη λογοτεχνική εξέλιξη.

Τα ερωτήματα που απασχολούν τον Καρτσάκη και υποδεικνύουν τη μέθοδο εργασίας του είναι τα εξής: Πώς η πολιτική κατάσταση της Ελλάδας μετά τα Δεκεμβριανά (1944) έως τη δικτατορία (1967) επηρέασε την κριτική της εποχής; Κατά πόσο, και εάν, η επικαιρική βιβλιοκρισία είναι ενδεικτική των στιγμών και των διαθέσεων του παρελθόντος; Με ποιον τρόπο διαβάστηκαν τα νέα ποιητικά έργα και σε ποιο πλαίσιο αξιολογήθηκαν; Τέλος, πώς οι κοινωνικοί και ιδεολογικοί όροι της εποχής διαμόρφωσαν εντέλει τη φυσιογνωμία της ελληνικής λογοτεχνικής κριτικής; Η υπόθεση εργασίας του είναι ότι «το μεγαλύτερο μέρος της επικαιρικής κριτικής εμπλέκεται στην οξεία μεταπολεμική ιδεολογική πόλωση, η οποία περιγράφεται σχηματικά ως αντιπαράθεση δεξιού και αριστερού κριτικού λόγου». Για την τεκμηρίωση του θέματος εξετάζονται τα περιοδικά: Αγγλοελληνική Επιθεώρηση, Κοχλίας, Ελεύθερα Γράμματα, Νέα Εστία, Μορφές, Ελληνική Δημιουργία, Νέα Πορεία, Επιθεώρηση Τέχνης, Διαγώνιος, Κριτική, Εποχές, και τα έντυπα, Ο Αιώνας μας, Τα Νέα Ελληνικά, Καινούργια Εποχή, Η Εφημερίδα των ποιητών, Ενδοχώρα, Μαρτυρίες, Πάλι.

Απόρροια της εξέτασης του κριτικού λόγου των περιοδικών αυτών είναι ότι ο κριτικός λόγος γίνεται ο κατεξοχής χώρος διαπλοκής του λογοτεχνικού πνεύματος με την ιστορία. Η κριτική σχολιάζει τις νέες ποιητικές τάσεις και είτε προβάλλει είτε απορρίπτει τη συνέχεια του μεσοπολεμικού μοντερνισμού. Ταξινομεί δε τη μεταπολεμική ποίηση σε: α. «μεταϋπερρεαλιστική» ή «νεοϋπερρεαλιστική» ποίηση β. ποίηση της «ουσίας» ή «υπαρξιακή» ποίηση, και γ. «κοινωνική» ή «πολιτική» ποίηση. Από την άλλη, αυτοδιχοτομείται ανάμεσα σε «αστική» και «προοδευτική» κριτική, που με τη σειρά της μεταπλάθεται σε διάκριση των κριτικών «με κριτήριο την πρόσληψη της νεωτερικής γραφής». Καθώς όμως για τους «προοδευτικούς» ο μοντερνισμός «αποβαίνει η λυδία λίθος για την ανίχνευση της κοσμοθεωρίας και της κριτικής συμπεριφοράς τους», ο κριτικός τους λόγος, παρά τον ιδεολογικό του προσανατολισμό, φαίνεται περισσότερο ιστορικά αναγκαίος από τον αντίστοιχο «αστικό». Ο Καρτσάκης καταλήγει στο συμπέρασμα ότι μόνο «μέσα από επίμοχθες και πολύχρονες διαδικασίες» η πορεία της κριτικής οδηγείται «στην έμφαση στη μορφική δομή των έργων, σε μια εμφανώς μοντερνιστική, δηλαδή, τακτική».

Χίλαρυ Πάτναμ

Το νόημα και οι αισθήσεις

μτφρ.: Κώστας Παγωνδιώτης

εισ.: Κώστας Παγωνδιώτης, Στέλιος Βιρβιδάκης

εκδόσεις Εκκρεμές, σ. 250, ευρώ 16,80

Ο αγγλικός τίτλος των διαλέξεων είναι Sense, Nonsense, and the Senses. Επειδή η απόδοση του τίτλου στα ελληνικά, Νόημα, ανοησία και οι αισθήσεις, είναι ατυχής, προτιμήθηκε από τους έλληνες συντελεστές της έκδοσης ο απλούστερος και πιο εύστοχος τίτλος Το νόημα και οι αισθήσεις. Το βιβλίο περιέχει τρεις διαλέξεις του σημαντικού αναλυτικού φιλοσόφου στο Πανεπιστήμιο Χάρβαντ για τον ρεαλισμό, σε αντιπαράθεση προς απόψεις που ο ίδιος κόμιζε για το ίδιο θέμα σε προηγούμενες φάσεις του έργου του. Κατά μία έννοια, το βιβλίο έχει τον χαρακτήρα της φιλοσοφικής αυτοβιογραφίας, και για όποιον ενδιαφέρεται για τη σκέψη του αμερικανού στοχαστή, είναι μια θαυμάσια εισαγωγή σε αυτήν, αφού η φιλοσοφική πορεία του Πάτναμ (Putnam) είναι ένα ταξίδι από τον μεταφυσικό ρεαλισμό στον φυσικό ρεαλισμό, με ενδιάμεσο σταθμό τον εσωτερικό ρεαλισμό.

Ο φιλόσοφος μας δηλώνει ότι εμπνέεται τον φυσικό ρεαλισμό από το έργο των James, Husserl, Austin και του ύστερου Witgenstein (σ.39), ενώ ισχυρίζεται ότι ο βασικός στόχος του είναι να επιτύχει μια καλλιεργημένη αφέλεια - δηλαδή να επιστρέψει στην οπτική του κοινού νου δίχως τις μεταφυσικές δεσμεύσεις του Αριστοτέλη. Θεωρεί δε ότι μια τέτοια επιστροφή είναι αναγκαία, γιατί η παράδοση του Λόγου πάνω στο θέμα αυτό φαίνεται να έχει περιέλθει σε αδιέξοδο, αφού οι δυνατές επιλογές, του μεταφυσικού ρεαλισμού και του «ανεύθυνου» σχετικισμού, είναι προβληματικές από τη ρίζα τους. Η πρώτη μάς καλεί να νοήσουμε τον κόσμο (γλώσσα και νους) από τη σκοπιά του Θεού. Η δεύτερη οδηγεί στην «απώλεια» του κόσμου γιατί δεν καταφέρνει να εξηγήσει το γεγογός ότι οι γνωσιακοί μας ισχυρισμοί αναφέρονται σε μία ανεξάρτητη πραγματικότητα. Τέλος, οι φιλόσοφοι είναι παγιδευμένοι σε μια μάταιη παλινδρόμηση ανάμεσα σε αυτές τις δύο προβληματικές, που μόνο κατά τα φαινόμενα δείχνουν ότι υπάρχει μια αντινομία του ρεαλισμού· με άλλα λόγια, ένα δίλημμα ανάμεσα στις δύο θέσεις. Στην πραγματικότητα όμως αυτή η αντινομία δεν υπάρχει. Βασικός στόχος του Πάτναμ είναι να καταδείξει τον τρόπο υπέρβασής της.

Κοινό σημείο των δύο θέσεων, λέει ο Πάτναμ, είναι ότι διερευνούν εξίσου τη σχέση της γλώσσας και της σκέψης με τον κόσμο, δίχως πρώτα να θεματοποιούν το ερώτημα «Πώς η αντίληψη αγκιστρώνεται στον κόσμο;». Σύμφωνα με τον φιλόσοφο, αυτό συμβαίνει διότι η διασαφήνιση της σχέσης της αντίληψης με τον κόσμο θεωρείται κάτι που έχει ήδη πραγματωθεί και είναι δεδομένο τόσο για τον μεταφυσικό ρεαλισμό όσο και για τον σχετικισμό από τις απαρχές της νεότερης φιλοσοφίας (Καρτέσιος): Τα άμεσα αντικείμενα της αντίληψης είναι νοητικά, τουτέστιν, η αντίληψη (και η πρόσβασή μας στον κόσμο) είναι μόνον έμμεση και επιτελείται μέσω κάποιων εντυπώσεων. Ως αποτέλεσμα εδράζεται σε μια διεπιφάνεια (interface) μεταξύ νου και κόσμου. Αυτή η διεπιφάνεια απαρτίζεται από «ιδέες», «νοητικά είδωλα», «νοητικές αναπαραστάσεις», «αισθητηριακά δεδομένα», «εμπειρίες», «αισθητά» κ.λπ. Ο Πάτναμ ωστόσο θεωρεί ότι αυτή η καρτεσιανή εικόνα είναι εξηγητικά περιττή και ακατανόητη, και με τον τρόπο αυτό ανοίγει τον δρόμο για τον φυσικό ρεαλισμό, επιδιώκοντας να φέρει τη φιλοσοφία και πάλι κοντά στην καθημερινή εμπειρία.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ανασύνθεση της παιδικής μνήμης
Αντί σημαίας, ένα ανθρώπινο τομάρι...
Αλλόκοτες ιστορίες
Ο άντρας της διπλανής πόρτας
Βεντέτα με τόπο και γη
Η τέχνη ως ιερή μαρτυρία
Εικονοκλαστική ευφορία
Γνωριμία με την Μάτση Χατζηλαζάρου
Το αίνιγμα Le Corbusier
Ενα βιβλίο με σκληρή επιστημονική φαντασία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Αντιφάσεις και συναιρέσεις
Το ταξίδι στο άγνωστο από τον Μπέκετ
Λέξεις που διαβρώνουν
Νεοέλληνες και Νεοευρωπαίοι
Σπασμός
Τζόναθαν Φράνζεν: η ανατομία ενός συγγραφέα σταρ
Μελαγχολία
Κριτική βιβλίου
Ανασύνθεση της παιδικής μνήμης
Αντί σημαίας, ένα ανθρώπινο τομάρι...
Αλλόκοτες ιστορίες
Ο άντρας της διπλανής πόρτας
Βεντέτα με τόπο και γη
Η τέχνη ως ιερή μαρτυρία
Ελληνικοί κανόνες και εμπειρίες
Εικονοκλαστική ευφορία
Γνωριμία με την Μάτση Χατζηλαζάρου
Το αίνιγμα Le Corbusier
Ενα βιβλίο με σκληρή επιστημονική φαντασία
Από τις 4:00 στις 6:00
Αποκρυφισμός και μουσική
Ενα χαρισματικό κορίτσι