Έντυπη Έκδοση

Τέχνες & Πολιτισμός

Βίοι και Πολιτείες

  • Γιούτε Κλάουσεν

    Τα σκίτσα που συγκλόνισαν τον κόσμο

    Δεν υπάρχει, ούτε ποτέ υπήρξε, καμία σχέση ανάμεσα σε κάποια υποτιθέμενη σύγκρουση των πολιτισμών και στα δανέζικα σκίτσα του Μωάμεθ, επιμένει η Γιούτε Κλάουσεν.

    Οι διαδηλώσεις, οι εμπρησμοί πρεσβειών, το μποϊκοτάζ δανέζικων προϊόντων, οι απειλές - ήταν όλα το αποτέλεσμα ενός καταστροφικού ντόμινο που ξεκίνησε με την ευκαιρία που είδαν κάποιοι να εκμεταλλευτούν πολιτικά την υπόθεση, τόσο στην Ευρώπη όσο και στη Μέση Ανατολή. Ακόμη χειρότερα, τα περίφημα σκίτσα αξιοποιήθηκαν στο έπακρο από εξτρεμιστικές οργανώσεις που επεδίωκαν να αποσταθεροποιήσουν τις κυβερνήσεις στο Πακιστάν, στη Λιβύη, στον Λίβανο και στη Νιγηρία. Η ιστορία γύρω από αυτά «Τα Καρτούν που Συγκλόνισαν τον Κόσμο», όπως τιτλοφορείται η μελέτη της Κλάουσεν, ξεκίνησε από ένα δημοσίευμα της εφημερίδας Jyllands Posten τον Σεπτέμβριο του 2005 και κορυφώθηκε με τις βίαιες διαδηλώσεις σε χώρες του μουσουλμανικού κόσμου, όπου 200 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους.

    «Η ιστορία αυτή δεν έχει τελειώσει», λέει η Κλάουσεν, που διδάσκει Πολιτικές Επιστήμες στο αμερικανικά πανεπιστήμια Brandeis και Harvard. Αυτό μάλιστα η Δανέζα ακαδημαϊκός το επιβεβαίωσε πρόσφατα από πρώτο χέρι: Λίγο πριν το βιβλίο της φύγει για τύπωμα, οι εκδόσεις Yale University Press τής ανακοίνωσαν ότι αφαίρεσαν τα σκίτσα του Μωάμεθ από τις σελίδες του! «Ηταν κάτι ολότελα απρόσμενο, έπαθα σοκ. Ζήτησαν, μου είπαν, τη γνώμη διάφορων ειδικών, οι οποίοι τους συμβούλεψαν να αποφύγουν περιττές προκλήσεις. Μεταξύ αυτών που ρωτήθηκαν ήταν και ο Τζον Νεγκροπόντε -επικεφαλής, άλλοτε, της Υπηρεσίας Εθνικής Ασφαλείας και πρέσβης των ΗΠΑ στα Ηνωμένα Εθνη επί Μπους. Οταν οι συντάκτες της φοιτητικής εφημερίδας του Yale τον ρώτησαν αν ανησυχούσε ότι μπορεί να ξεσπούσε βία στο Νιου Χέιβεν, ο Νεγκροπόντε είπε όχι, δεν ανησυχούσε για το Νιου Χέιβεν, αλλά μπορεί να υπήρχαν αντιδράσεις στην Καμπούλ. Και μόνο η ιδέα ενός έξαλλου πλήθους που κραδαίνει το βιβλίο μου στους δρόμους της Καμπούλ ακούγεται εξωφρενική».

    Είναι τουλάχιστον παράδοξο να μην μπορεί κανείς να δει τα διαβόητα σκίτσα, για τα οποία τόσος θόρυβος προκλήθηκε, στην πρώτη σοβαρή μελέτη γύρω από την υπόθεση. Είναι κρίμα γιατί η έρευνα της Κλάουσεν -η οποία πήρε εκτεταμένες συνεντεύξεις από όλους τους πρωταγωνιστές- φέρνει για πρώτη φορά στο φως το πλήρες και ακριβές χρονικό της υπόθεσης, καθιστά σαφή τη διάκριση ανάμεσα στις φήμες και στην πραγματικότητα και αποτελεί μια πολύτιμη συμβολή στη συζήτηση για τις σχέσεις της Δύσης με τον ισλαμικό κόσμο και τον σεβασμό στη διαφορετικότητα, μακριά τόσο από ξενόφοβα ή ρατσιστικά στερεότυπα όσο και από τα απλοϊκά συμπεράσματα της πολιτικής ορθότητας.

    Γράφετε ότι οι αντιδράσεις της μουσουλμανικής κοινότητας στα σκίτσα της Jyllands-Posten δεν ήταν καθόλου αυθόρμητες.

    «Ακριβώς. Αρχικά οι αντιδράσεις προέρχονταν από δύο πηγές. Η μία είναι μια συμμαχία από μουσουλμάνους κληρικούς της Δανίας, οι οποίοι δρούσαν υπό την καθοδήγηση τεσσάρων ιμάμηδων. Δύο από από αυτούς βρίσκονταν ήδη από καιρό στα μαχαίρια με την εφημερίδα, ενώ τρεις από τους τέσσερις ήταν πολύ γνωστοί ισλαμιστές κληρικοί. Αρχικά, λοιπόν, είδαν σε αυτήν την ιστορία μια ευκαιρία να οργανώσουν τη μουσουλμανική μειονότητα και να χρίσουν τους εαυτούς τους ηγέτες της. Στο μεταξύ, ένας από τους ιμάμηδες ήταν ένας αληθινά εξτρεμιστής σουνίτης κληρικός, ο οποίος διατηρούσε δεσμούς με μία από τις ριζοσπαστικές σουνιτικές οργανώσεις του Λιβάνου. Ονομάζεται Ραέντ Χελάλ και σήμερα είναι πίσω στο Λίβανο. Εχει πλάκα, διότι απολύθηκε από το τζαμί, στο οποίο εργαζόταν. Τον απέλυσαν το 2006, γιατί είχε αρχίσει να χαρακτηρίζει τους σιίτες ως άπιστους».

    Πώς ενορχήστρωσαν οι τέσσερις ιμάμηδες τις αντιδράσεις των μουσουλμάνων, εντός και εκτός Δανίας;

    «Προκειμένου να ξυπνήσουν την οργή τους, φρόντισαν να σιγουρευτούν ότι θα μάθαιναν όλοι την προσβολή που θεωρούσαν ότι είχε γίνει εναντίον τους. Ετσι έστειλαν αντίγραφα από τα σκίτσα για να αναρτηθούν στους πίνακες ανακοινώσεων σε όλα τα τζαμιά της χώρας. Κάποια στιγμή, μάλιστα, έφτιαξαν ένα ντοσιέ το οποίο περιλάμβανε τα σκίτσα μαζί με ένα κείμενο, στα αραβικά, γραμμένο από τον Ραέντ Χελάλ. Ωστόσο, δεν αρκέστηκαν στα δώδεκα σκίτσα που είχαν δημοσιευτεί στην εφημερίδα - πρόσθεσαν και άλλα τρία, τα οποία είχαν κατεβάσει από το Ιντερνετ, λέγοντας ότι είχαν και αυτά δημοσιευτεί και ότι από το περιεχόμενό τους μπορεί κανείς να καταλάβει πώς αντιμετωπίζονται οι μουσουλμάνοι στη Δανία. Ηταν εικόνες σεξουαλικού περιεχομένου, αφάνταστα προσβλητικές. Ξέρετε, κατάφερα να εξασφαλίσω ένα αντίγραφο εκείνου του ντοσιέ μέσω ενός Δανού ιμάμη, και το έπαιρνα μαζί μου στις συναντήσεις που είχα με τους ανθρώπους που ενεπλάκησαν σε αυτήν την ιστορία σε διάφορες χώρες του κόσμου - ήθελα να μάθω, εάν γνώριζαν ότι εκείνα τα τρία σκίτσα που είχαν γλιστρήσει μέσα στο ντοσιέ στην πραγματικότητα δεν είχαν ποτέ τυπωθεί στην εφημερίδα. Λοιπόν, κανείς δεν το γνώριζε».

    Λίγες ημέρες μετά τη δημοσίευση, πάντως, μια ομάδα από διπλωμάτες από ισλαμικές χώρες διαμαρτυρήθηκαν στον τότε πρωθυπουργό, Αντερς Φογκ Ράσμουσεν.

    «Ναι, ήταν η δεύτερη πηγή αντιδράσεων. Μίλησα με κάποιους από τους διπλωμάτες και διευκρίνισαν ότι η επιστολή τους δεν αναφερόταν αποκλειστικά στα σκίτσα. Η ενόχλησή τους αφορούσε έναν βουλευτή του Λαϊκού Κόμματος της Δανίας που είχε πει ότι οι μουσουλμάνοι είναι καρκίνωμα που πρέπει να αφαιρεθεί από το σώμα της κοινωνίας, αλλά κι έναν ραδιοφωνικό σταθμό που έκανε ρατσιστικά σχόλια. Τόσο ο βουλευτής, όσο και ο ραδιοφωνικός σταθμός αντιμετώπισαν κυρώσεις. Πάντως, ποτέ δεν απαίτησαν να καταδικάσει ο Ράσμουσεν την απόφαση της εφημερίδας να δημοσιεύσει τα σκίτσα, όπως γράφτηκε. Αυτό ήταν η ερμηνεία του ίδιου του Ράσμουσεν. Ωστόσο, του ζήτησαν να φροντίσει να εφαρμοστεί ο νόμος - με άλλα λόγια ζητούσαν την παρέμβαση εισαγγελέα».

    Στην υπόθεση αναμείχθηκε η αιγυπτιακή κυβέρνηση. Για ποιους λόγους;

    «Οταν ρώτησα στέλεχη του υπουργείου Εξωτερικών της Αιγύπτου τι θέση είχαν πάρει στο θέμα, δεν δίστασαν να παραδεχτούν ότι είχαν πλήρη γνώση των διπλωματικών κινήσεων, από την πρώτη στιγμή - η Μόνα Ατιά, που ήταν τότε πρέσβης της Αιγύπτου στη Δανία, είχε συνυπογράψει την επιστολή προς τον Ράσμουσεν. Εκείνο που έχει μεγάλο ενδιαφέρον και το οποίο στην αρχή με μπέρδευε ήταν ότι κάθε φορά που ρωτούσα κάποιον για το θέμα, το πρώτο πράγμα που μου έλεγε ήταν "και ποιος νοιάζεται για τους Δανούς;" και συνέχιζαν, "...αλλά οι Αμερικάνοι πρέπει να καταλάβουν...". Κάποια στιγμή ήταν πια ξεκάθαρο ότι για την αιγυπτιακή κυβέρνηση το πρόβλημα δεν ήταν η Jyllands Posten. Εκείνο που στην πραγματικότητα επιδίωκαν ήταν να καταγγείλουν τον Δανό πρωθυπουργό για ασέβεια προς τα ανθρώπινα δικαιώματα».

    Γιατί; Η Δανία είναι από τις χώρες που έχουν πολύ καλές επιδόσεις, όσον αφορά τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

    «Αυτό είναι αλήθεια, αλλά η κυβέρνηση του Ράσμουσεν είχε υπερβάλει με τον διδακτικό της τόνο, αφού εκμεταλλευόταν την παραμικρή ευκαιρία για να επισημάνει τις διακρίσεις κατά των γυναικών από τους μουσουλμάνους. Επίσης, ο Ράσμουσεν είχε πραγματοποιήσει επίσημη επίσκεψη στο Ισραήλ και στη Δυτική Οχθη -τον Απρίλιο του 2005, νομίζω- και εκεί, μέσα στη Ραμάλα, επέπληξε τους Παλαιστινίους, λέγοντας ότι δεν σέβονται τα δικαιώματα των Ισραηλινών. Στη συνέχεια, ήταν προγραμματισμένο να μεταβεί στο Κάιρο, αλλά ύστερα από αυτό η επίσκεψη ματαιώθηκε. Επίσης, η αιγυπτιακή κυβέρνηση εκμεταλλεύθηκε την ιστορία για εσωτερικά πολιτικά οφέλη. Τον Νοέμβριο του 2005 επρόκειτο να γίνουν στη χώρα βουλευτικές εκλογές, εν όψει των οποίων δεχόταν ισχυρές πιέσεις από τις ΗΠΑ και την ΕΕ να διευρύνει τις ελευθερίες της κοινωνίας των πολιτών, πράγμα που απέφευγε».

    Η τουρκική κυβέρνηση είχε επίσης εκφράσει την έντονη δυσαρέσκειά της. Είχε κάποια ατζέντα;

    «Η Αγκυρα θεωρούσε ότι επιπλήττοντας τους μουσουλμάνους, η Δανία επιδίωκε να διασφαλίσει ότι η Τουρκία δεν θα γίνει δεκτή στην Ευρώπη. Επίσης οι Δανοί επέτρεπαν για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα στο ΡΚΚ να επιχειρεί με έδρα την Κοπεγχάγη. Από την οπτική γωνία της Τουρκίας, λοιπόν, η Δανία έκανε κήρυγμα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, την ίδια στιγμή που τα καταπατούσε. Οσο για τις βίαιες κινητοποιήσεις, έγιναν κυρίως σε χώρες, όπου υπήρχε ήδη πολιτική αναταραχή και οι διάφορες εξτρεμιστικές ομάδες έσπευσαν να εκμεταλλευτούν την υπόθεση, για να προωθήσουν καθεμιά τη δική της ατζέντα. Αυτό συνέβη στη Λιβύη, την Αλγερία και το Πακιστάν».

    Την περίοδο που οι τέσσερις ιμάμηδες περιέφεραν το ντοσιέ τους στη Μέση Ανατολή, κανείς δεν είχε ανησυχήσει που κάποιοι, όπως ο Ραέντ Χελάλ, ήταν εξτρεμιστές;

    «Είναι καταπληκτικό, αλλά οι διπλωμάτες που έστειλαν τις επιστολές είχαν πλήρη άγνοια γύρω από τις πεποιθήσεις των ιμάμηδων. Είναι χαζό, αλλά έτσι έγινε. Νόμιζαν ότι είχαν να κάνουν με συνηθισμένους κληρικούς, γι' αυτό, άλλωστε, τους κάλεσαν στο Κάιρο τον Δεκέμβριο του 2005. Ενας από τους ιμάμηδες δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στην πρόσκληση. Γιατί; Γιατί είχε βρεθεί στη Δανία ως πολιτικός πρόσφυγας από την Αίγυπτο! Θα περίμενε κανείς ότι αυτό τουλάχιστον θα το γνώριζαν, σωστά; Ναι, είναι αστείο. Ο Ραέντ Χελάλ, πάντως, πήγε στο Κάιρο με το ντοσιέ του. Τα παραποιημένα στοιχεία του έφτασαν μέχρι τον Οργανισμό της Ισλαμικής Διάσκεψης. Στο αιγυπτιακό υπουργείο Εξωτερικών δεν είχαν ιδέα για τις ριζοσπαστικές θέσεις του Χελάλ. "Εγιναν και λάθη", μου απάντησαν όταν έθιξα το θέμα. Οι Αιγύπτιοι ήθελαν διακαώς να φτάσει στα Ηνωμένα Εθνη και να καταγραφεί ότι η Δανία -δηλαδή η Δύση- είναι ένοχη για καταπάτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων».

    Λέτε ότι σε αυτήν την προσπάθεια εντάσσεται και το ψήφισμα του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, που καταδικάζει τη δυσφήμηση των θρησκειών, θεωρώντας την καταπάτηση της ανθρώπινης ελευθερίας και αξιοπρέπειας;

    «Πρόκειται για μια παλιά πρόταση, πρώτη φορά είχε πέσει στο τραπέζι το 1999, αλλά μετά την ιστορία με τα σκίτσα βρήκαν την ευκαιρία να την επαναφέρουν. Το Πακιστάν, εκ μέρους του Οργανισμού της Ισλαμικής Διάσκεψης, ασκεί πιέσεις υπέρ του ψηφίσματος στον ΟΗΕ. Τα ευρωπαϊκά κράτη και οι ΗΠΑ το καταδικάζουν βεβαίως σε υψηλούς τόνους, αλλά δυστυχώς τα περισσότερα κράτη στη Γενική Συνέλευση στηρίζουν την απόφαση. Πρόκειται για πολύ ηλίθιο ψήφισμα και πολύ σοβαρό πλήγμα στην ελευθερία της έκφρασης και στην ελευθερία του Τύπου».

    Μιλήσατε με πολλούς εκπροσώπους των μουσουλμανικών κοινοτήτων στην Ευρώπη. Πώς αισθάνονται για την υπόθεση;

    «Εκείνο που διευκρινίζουν οι μετριοπαθείς Ευρωπαίοι μουσουλμάνοι είναι ότι ουδέποτε ήταν πρόβλημα η απεικόνιση του προφήτη Μωάμεθ. Τα σκίτσα τούς ενόχλησαν γιατί αναπαρήγαγαν ρατσιστικά στερεότυπα που ταυτίζουν το Ισλάμ με την τρομοκρατία. Μάλιστα, εγώ ενημέρωνα για την πρόθεσή μου να συμπεριλάβω τα σκίτσα στο βιβλίο και κανείς από τους μουσουλμάνους συνομιλητές μου δεν σκέφτηκε ότι αυτό θα ήταν πρόβλημα. Επίσης ουδέποτε έγινα δέκτης απειλών. Διαπίστωσα ότι μεταξύ των μουσουλμάνων της Ευρώπης υπάρχει η αίσθηση ότι έχουν πέσει θύματα παρεξήγησης και πιστεύουν ότι οι εξτρεμιστές κατάφεραν να έχουν την τελευταία λέξη σε αυτήν την υπόθεση. Απόδειξη ότι ακόμη κι εφημερίδες αναπαράγουν ένα μεγάλο λάθος, το οποίο διαδίδουν μόνο τα ριζοσπαστικά στοιχεία - ότι το Ισλάμ απαγορεύει την απεικόνιση του Μωάμεθ. Πρώτον δεν είναι έτσι, δεύτερον ακόμη κι αν ήταν έτσι, η απαγόρευση δεν θα μπορούσε παρά να αφορά αποκλειστικά τους πιστούς. Στο μεταξύ, όμως, υπήρξε μία θετική συνέπεια από όλη αυτήν την ιστορία, γιατί έχει αυξηθεί κατά πολύ ο αριθμός των μουσουλμάνων της Ευρώπης που απωθούν τις απόπειρες του Οργανισμού Ισλαμικής Διάσκεψης να αναμειγνύεται στις υποθέσεις τους. Ενα πολύ τρανταχτό παράδειγμα ήταν η περίπτωση του ελβετικού δημοψηφίσματος για τους μιναρέδες. Η Οργάνωση των Μουσουλμάνων της Ελβετίας απαίτησε από τον ΟΙΔ να μην ανακατευτεί. Αυτή η κίνηση έχει τεράστια σημασία». *

    Info:

    Jytte Klausen, The Cartoons That Shook The World, Yale University Press

    Δεν αρκεί να καταργηθούν οι νόμοι περί βλασφημίας

    «Το πρόβλημα είναι ότι στη Δανία υπάρχει νόμος περί βλασφημίας και έχει χρησιμοποιηθεί στο παρελθόν από Χριστιανούς.

    Και πιστεύω ότι όταν ένας νόμος υπάρχει, ισχύει για όλους τους πολίτες. Θα προτιμούσα, όμως, να μην έχουμε νόμους περί βλασφημίας. Ωστόσο, και αυτή ακόμη η απουσία νόμων περί βλασφημίας, δεν εγγυάται την ελευθερία του λόγου. Η ελευθερία της έκφρασης έχει μάλλον να κάνει με κανόνες δεοντολογίας και με ένα ήθος που καλλιεργείται. Πριν από λίγο καιρό έκανα μια ομιλία σε μια επιτροπή του βρετανικού Κοινοβουλίου, όταν κάποιος από τους βουλευτές σηκώθηκε και είπε ότι ένας φίλος του, τον οποίο δεν ήθελε να ονομάσει, λογοκρίθηκε από τον πρύτανη της Νομικής Σχολής του πανεπιστημίου, στο οποίο διδάσκει - ο φίλος του είχε σκοπό να δείξει στους φοιτητές του τα σκίτσα, στο πλαίσιο ενός μαθήματος και τους το είχε ανακοινώσει προκαταβολικά. Ορισμένοι φοιτητές διαμαρτυρήθηκαν στον ιμάμη της περιοχής, ο οποίος διαμαρτυρήθηκε στη διοίκηση του πανεπιστημίου, που απαγόρευσε στον καθηγητή να δείξει τα σκίτσα. Είχα μια παρόμοια εμπειρία όταν έδειξα τα σκίτσα στους φοιτητές μου. Υπήρξαν κάποιοι -οι οποίοι δεν ήταν μουσουλμάνοι- που διαμαρτυρήθηκαν και μου είπαν ότι δεν μπορώ να το κάνω. Είναι εκπληκτικό σε ποιο βαθμό κάποιοι έχουν πειστεί ότι ένα σκίτσο ισοδυναμεί με προτροπή σε χρήση βίας. Είναι φοβερό να επικρατεί τέτοια σύχυση στο μυαλό των ανθρώπων».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Αναδρομική Αμπράμοβιτς
Δυόμισι μήνες κλεισμένη σε μουσείο
Θέατρο
Ατομική ελευθερία ή επανάσταση; Ιδού η απορία
Κριτική θεάτρου
Το ανάθεμα της μνήμης
Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια στο έλεος του νόμου
Μπαλέτο
«Ρωμαίος και Ιουλιέτα» με αύρα πριγκιπική
Συνέντευξη: Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος
Ευριπίδης, ο σύγχρονός μας
Συνέντευξη: Ιωάννης Τουράτσογλου
Υπουργοί Πολιτισμού πέρασαν σαν να μην υπήρξαν
Φωτογραφία
Η νύφη και ο γαμπρός το'σκασαν