Έντυπη Έκδοση

Σκαραβαίοι σε κλειστά χέρια

Εντγκαρ Αλλαν Πόε

Ο χρυσός σκαραβαίος

μτφρ.: Π. Ακριβός

επιμέλεια: Αλέξανδρος Μωραΐτης

εκδόσεις Ερατώ, σ. 155, ευρώ 12,60

Ο Εντγκαρ Αλλαν Πόε με τον «Χρυσό σκαραβαίο» ανατέμνει και ορίζει το φανταστικό. Δεν αφήνει περιθώριο για ενστάσεις. Για προσθέσεις. Για νέες αλλαγές. Η έννοια της φαντασίας πραγματώνεται απόλυτα σ' αυτό το αριστούργημα του Αμερικανού δημιουργού. Ο πρόωρα χαμένος λογοτέχνης, βρίσκει τον καταλύτη για να εκτοξεύσει τη φαινομενικά απλή ιστορία του. Ποιος είναι αυτός; Η αμφισβήτηση, η αμφιβολία. Φανταστικό δεν είναι αυτό που πλάθουμε. Φανταστικό είναι αυτό που ορίζουμε. Ακόμη και το αληθινό μπορεί να ιδωθεί ως μη αληθινό. Οσο και αν φαίνεται απίστευτο, ο Πόε, όπως πολύ σωστά επισημαίνεται από τον Αλέξανδρο Μωραΐτη (έχει επιμεληθεί την παρούσα έκδοση), στην εισαγωγή, ανακαλύπτει τη διαλεκτική της επιθυμίας πριν τον Σίγκμουντ Φρόιντ!

Η επιθυμία είναι το πιο ισχυρό κίνητρο για να χάσει την αλήθεια της η πραγματικότητα. Γίνεται εύπλαστη και διαρκώς μεταλλασσόμενη. Για κάθε ευδιάκριτη κατάσταση, υπάρχει και η αντανάκλασή της. Η παραίσθηση. Ο επιμελητής του βιβλίου το σημειώνει και το δικαίωμα του δίνεται από τον Πόε. Τα έργα του δεν ήταν ποτέ μονοδιάστατα. Ετσι γίνεται και στον «Χρυσό σκαραβαίο». Διήγημα μυστηρίου που υπερβαίνει τα συνηθισμένα λογοτεχνικά όρια και αγγίζει τα επιστημονικά, μια και εκμεταλλεύεται άριστα πτυχές της ψυχανάλυσης. Τα αλλεπάλληλα ερωτηματικά που γεννιούνται από την ιστορία, είναι μικρές τομές στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση. Ο Πόε εφαρμόζει (χωρίς να το ξέρει) μέρος της θεωρίας του Φρόιντ. «Ο χρυσός σκαραβαίος» δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 1843, 13 χρόνια πριν τη γέννηση του αυστριακού επιστήμονα.

Η ιστορία αφορά την ανεύρεση ενός πειρατικού θησαυρού. Η απόκτηση πλούτου πάντα υπάρχει στο ασυνείδητο των μη προνομιούχων. Οταν είσαι ήδη πλούσιος και ξαφνικά βρίσκεσαι στην ένδεια, η επιθυμία για πλούτο περνάει και στο συνειδητό. Και είναι έντονη. Ο Γουλιέλμος Λεγκράν ενσαρκώνει αυτόν τον ρόλο. Βρίσκεται απομονωμένος σε ένα μικρό νησί. Μαζί του ο Δίας, παλιός δούλος και υπηρέτης του Λεγκράν. Κοντά στους δύο, ο Αφηγητής, φίλος του τελευταίου. Πριν τον σκαραβαίο όμως, το σκηνικό. Η τοποθεσία έχει σημασία. Ο Λεγκράν ζει σε φτωχικό περιβάλλον με μηδαμινή βλάστηση. Του θυμίζει την άσχημη κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει. Το ίδιο κάνει και ο Δίας. Η παρουσία του δίπλα στον Λεγκράν σημείωνει την αριστοκρατική καταγωγή που έχει χάσει. Η εύρεση του σκαραβαίου είναι το ξεκίνημα για το πέρασμα και στο πεδίο (πέρα από το λογοτεχνικό) της ψυχανάλυσης. Μοναδικός ο Πόε. Από τη στιγμή που βρίσκεται, πλανάται το απλό ερώτημα: «Τι είναι αλήθεια ο σκαραβαίος;». Ετσι απλά ξεδιπλώνεται η διαλεκτική της επιθυμίας κατά Πόε. Ο Λεγκράν έχει έναν στόχο. Την ανάκτηση της περιουσίας του. Είναι παγιδευμένος ανάμεσα στο αληθινό και το ψεύτικό. Το λογικό και το παράλογο. Γι' αυτό και ψυχικά ασθενεί. Οταν σχεδιάζει τον σκαραβαίο στον Αφηγητή, δεν καταλαβαίνει ότι έχει φτιάξει μια νεκροκεφαλή, μέρος ενός χάρτη θησαυρού. Ο Δίας πιστεύει από την αρχή πως το ζουζούνι (όπως το αποκαλεί) είναι χρυσός. Μόνον ο αφηγητής βλέπει τα πράγματα όπως είναι. Οι τρεις χαρακτήρες συνθέτουν τον ανθρώπινο εαυτό. Ο Λεγκράν είναι το Εγώ μια και είναι μπερδεμένος. Ο Δίας είναι το Εκείνο, το ανώριμο κομμάτι και ο Αφηγητής το Υπερεγώ, το ρασιοναλιστικό μέρος. Ο Πόε, λοιπόν, καταφέρνει να προηγηθεί του Φρόιντ, αφού το Εγώ, το Εκείνο και το Υπερεγώ, εντοπίζονται στη θεωρία του αυστριακού γιατρού. Είναι τα τρία στοιχεία της δομής της ανθρώπινης προσωπικότητας. Απίστευτο, αλλά αληθινό. Συνεπώς, δεν έχουμε να κάνουμε με τρία διαφορετικά πρόσωπα, αλλά με ένα! Ο σκαραβαίος, ωστόσο, εδράζεται και στις τρεις υποστάσεις του ανθρώπινου χαρακτήρα. Πραγματικά, δεν είναι χρυσός. Εντομο είναι. Εν τούτοις, το χρώμα και το μέγεθος του τον κάνουν ξεχωριστό. Ο Λεγκράν εκθειάζει στον Αφηγητή τη στιλπνότητα του σκαραβαίου που εύκολα παρασύρει τη βασανισμένη ματιά, το ταλαιπωρημένο μυαλό. Μοιάζει με χρυσό και μεταφορικά είναι χρυσός. Πώς; Γίνεται η αιτία να ανακαλυφθεί αμύθητος πειρατικός θησαυρός. Παράλληλα, επιδρά καταλυτικά στους πρωταγωνιστές, δηλαδή στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Τους παρασύρει και τα τρία στοιχεία γίνονται ένα, ακολουθούν έναν δρόμο. Αυτόν της επιθυμίας. Ακόμη και ο συγκροτημένος νοητικά Αφηγητής, ρίχνεται με πάθος στο κυνήγι του θησαυρού.

Η επιλογή του σκαραβαίου δεν πρέπει να είναι τυχαία. Ο σκαραβαίος στην αρχαία Αίγυπτο συμβόλιζε την ανάσταση ή την εκ νέου γέννηση. Ως σύμβολο είχε εξέχουσα θέση στη θρησκεία των Αιγυπτίων. Ο συμβολισμός στο διήγημα, ξεκάθαρος. Το έντομο οδηγεί τον Λεγκράν στην αναγέννησή του, καθώς ικανοποιεί τελικά την επιθυμία του. Ο Πόε, βέβαια, προσφέρει και το κατάλληλο φόντο. Το πειρατικό τοπίο ιδανικό στο κυνήγι εκπλήρωσης επιθυμιών. Αποκορύφωμα η αποκρυπτογράφηση του χάρτη που οδηγεί στην υλική ευδαιμονία. Ο συγγραφέας παρέδωσε μια εξαίρετη περιπέτεια μυστηρίου με έντονο συμβολισμό. Ο Πόε εξομοιώνει την αλήθεια με την ψευδαίσθηση.

Δημήτρης Ψαρράς

Το κρυφό χέρι του Καρατζαφέρη

Η τηλεοπτική αναγέννηση

της ελληνικής Ακροδεξιάς

εκδόσεις Αλεξάνδρεια, σ. 294, ευρώ 19

Η σύγχρονη αστική πολιτική λειτουργεί μόνο με επικοινωνιακούς όρους. Ο «διάλογος» με το εκλογικό σώμα γίνεται, κυρίως, μέσω του τηλεοπτικού φακού. Η εικόνα παραμένει πανίσχυρη και το καλύτερο μέσο χειραγώγησης του κοινού που καλείται να ψηφίσει. Τα ελληνικά κόμματα ζουν για τα λεγόμενα «ψηφαλάκια» και έχουν μελετήσει πολύ καλά την αμερικανική (σ.σ αυτή είναι η προέλευση της) μέθοδο προσέλκυσης ψηφοφόρων. Ενα λαμπερό χαμόγελο, ένα γυαλιστερό κουστούμι και μια επίπλαστη ευγένεια, αρκούν για να παγιδεύσουν τον ανυποψίαστο πολίτη. Το κόμμα του ΛΑΟΣ αποδεικνύεται ο πιο συχνός εκφραστής αυτής της μεθόδου. Οχι τυχαία, αφού με τη βοήθεια του παραμορφωτικού γυαλιού εισήλθε στη Βουλή. Ο Δημήτρης Ψαρράς στο βιβλίο του έρχεται να αποκαλύψει το πραγματικό πρόσωπο του κόμματος του Γιώργου Καρατζαφέρη. Με ενδελεχή, μεθοδικό και απόλυτα τεκμηριωμένο τρόπο, ξεδιαλύνει το θολό τοπίο.

Στην εισαγωγή του κάνει λόγο για «το μόρφωμα του ΛΑΟΣ ως φαινομένου που, ενώ απασχόλησε ιδιαίτερα την κοινή γνώμη και τους πολιτικούς αναλυτές επί μία σχεδόν δεκαετία, κατά βάθος παραμένει ακόμα άγνωστο». Ο χαρακτηρισμός «φαινόμενο» δεν είναι υπερβολικός. Αν κλείσουμε την τηλεόραση και καθήσουμε να σκεφτούμε, θα διαπιστώσουμε ότι τα ακροδεξιά ανακλαστικά είχαν ατονήσει μετά την πτώση της δικτατορίας. Ο συγγραφέας εξετάζει πώς ο αρχηγός του ΛΑΟΣ Γιώργος Καρατζαφέρης κάλυψε το κενό. Η στόχευση στα ΜΜΕ και η χρησιμοποίηση διαφημιστικών κανόνων (επαγγελματικός χώρος του Καρατζαφέρη) ήταν και είναι το άρμα μάχης για το ΛΑΟΣ. Ο Ψαρράς αναδεικνύει τον καιροσκοπισμό και τον οπορτουνιστικό χαρακτήρα του κόμματος. Επισημαίνει εύστοχα την πολιτική του «Δούρειου Ιππου» που ακολουθεί πιστά. Το άλογο για τον Γιώργο Καρατζαφέρη και τα στελέχη του είναι η τηλεόραση. Εκεί βρίσκει εστία για τα δυο πρόσωπα που παρουσιάζει. Στα κανάλια πανελλαδικής εμβέλειας αναπτύσσει τις απόψεις που θέλει να ακούσει η πλειοψηφία. Στον δικό του δίαυλο (ΤΗΛΕΑΣΤΥ) μιλάει τη γλώσσα που θέλουν να ακούσουν οι οπαδοί του. Η ασθενής μνήμη του κοινού και η λαϊκίστικη ρητορεία, φέρνουν αποτέλεσμα. Φυσικά είναι σημαντική και η αποδοχή και η ζεστασιά με την οποία περιβάλλουν το ΛΑΟΣ οι τηλεδημοσιογράφοι.

Ο έμπειρος ρεπόρτερ-ερευνητής Δημήτρης Ψαρράς, περιγράφει με σαφήνεια και επιχειρήματα αυτή την πονηρή και αποτελεσματική όπως αποδεικνύεται τακτική. Βασισμένος σ' ένα πλούσιο αρχείο κειμένων και εκπομπών, πιάνει το νήμα της αναγέννησης της ελληνικής Ακροδεξιάς από την αρχή. Βήμα βήμα, αποκαθηλώνει και ξεσκεπάζει το δήθεν συμπορευόμενο με τη Δημοκρατία, Ακροδεξιό ΛΑΟΣ. Αναδεικνύει το κρυφό περιεχόμενο της πολιτικής ατζέντας του «φαινομένου Καρατζαφέρη».

Elizabeth Strout

Ο κόσμος της κυρίας Ολιβ

μτφρ.: Βίκυ Δέμου

εκδόσεις Αγκυρα, σ. 421, ευρώ 20,10

Η Elizabeth Strout κουβαλά πλούσιο βιογραφικό. Εγινε γνωστή με το βιβλίο «Abide with me» και το «Amy and Isabelle». Κέρδισε την αποδοχή κριτικών και κοινού και με το «Ο κόσμος της κυρίας Ολιβ» απέσπασε το Βραβείο Πούλιτζερ, το 2008.

Η διάκριση δεν οφείλεται μόνο στην καλή μυθιστορηματική γραφή. Ούτε σε κάτι εξωπραγματικό. Το κυρίαρχο στοιχείο του έργου είναι η διεισδυτικότητά του στην ανθρώπινη ψυχή. Μέσα από τα μάτια ενός κεντρικού χαρακτήρα· της Ολιβ. Η συγγραφέας την έπλασε με τέτοιο τρόπο ώστε να βρίσκεται παντού. Να έχει πρωταγωνιστικό ρόλο και όταν δεν μπαίνει σε πρώτο πλάνο. Ολα τη συνοδεύουν και ας φαίνεται ελάχιστα σε κάποια κεφάλαια του βιβλίου. Η Strout την κάνει δεινό παρατηρητή καθημερινών προβλημάτων, τα οποία απαιτούν μεγάλη προσπάθεια για να αποκαλυφθούν.

Η συγγραφέας οικοδομεί πάνω στη φράση «τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται». Αυτή η φιλοσοφική-εμπειρική αποτίμηση είναι πεδίο δράσης για την Ολιβ Κίτεριτζ. Συνταξιούχος δασκάλα, κλαίει και οδύρεται για τις αλλαγές στην ιδιαίτερη πατρίδα της, τη μικρή πόλη του Μέιν. Εχει σημασία ότι δεν ζει σε μεγαλούπολη. Στις μικρές κοινωνίες υπάρχει μια ιδιότυπη τυραννία. Οι κανόνες και τα «πρέπει» είναι πιο ισχυρά από κάθε απόπειρα παρέκκλισης. Ιδιαίτερα των αυθόρμητων παρεκκλίσεων. Η Ολιβ αδυνατεί να διακρίνει τις μικρές ή μεγαλύτερες αλλαγές με τις οποίες ο χρόνος σημαδεύει τους ανθρώπους που ζουν πλάι της. Μια πιανίστα του τοπικού μπαρ, που τη στοιχειώνει το φάντασμα ενός παλιού έρωτα, έναν παλιό μαθητή της αποφασισμένο να βάλει τέλος στη ζωή του, ακόμη και τον ίδιο της τον γιο, μεσήλικα πια, που τυραννιέται από τις εκρήξεις υπερευαισθησίας της και τον άντρα της, τον Χένρι, που αντιμετωπίζει την πολύχρονη συμβίωσή τους σαν ευχή και κατάρα μαζί.

Η Strout όμως απελευθερώνει την ηρωίδα της. Ξεπερνά τα δικά της προβλήματα, αφού τοποθετείται απέναντι από τους συντοπίτες της. Κατανοεί τον εαυτό της μέσα από τα δικά τους μάτια. «Ο κόσμος της κυρίας Ολιβ» τραβά τη μαύρη κουρτίνα που ρίχνουμε όλοι απέναντι στους καλά κρυμμένους δαίμονές μας. Οπως έγραψε και το «Entertainment Weekly», το βιβλίο της Elizabeth Strout «δίνει στον αναγνώστη μια δυνατή γροθιά στο στομάχι».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ισχυρή μαρτυρία
Ο Αυστριακός από τα Πηλιοχώρια
Ενώ τα αγόρια διαβάζουν τα νέα του Αγίου Ορους, τα κορίτσια λιάζουν τις γάμπες τους
Ξεφυλλίζοντας ημερολόγια και άλμπουμ αναμνήσεων
...καινώ τρόπω δε, πεσών νικάς, γενναίε...
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ισχυρή μαρτυρία
Ο Αυστριακός από τα Πηλιοχώρια
Ενώ τα αγόρια διαβάζουν τα νέα του Αγίου Ορους, τα κορίτσια λιάζουν τις γάμπες τους
Ξεφυλλίζοντας ημερολόγια και άλμπουμ αναμνήσεων
Σκαραβαίοι σε κλειστά χέρια
...καινώ τρόπω δε, πεσών νικάς, γενναίε...
Τρίτη ανάγνωση
Ο «Ηλίθιος»
Από τις 4:00 στις 6:00
Το σφύριγμα στο τραγούδι
Το πρότυπο του ροκ σταρ
Άλλες ειδήσεις
Ακτινολόγοι καραδοκούν στις κάμερες
Ο ευγενής καθ' έξιν άνθρωπος
Ενα δυσοίωνο όραμα
Εκδηλώσεις
Βιβλία από τους πάγκους των βιβλιοπωλείων
Τα πιο φοβερά χαστούκια είναι εκείνα που νομίζεις πως δεν έχεις δεχθεί