Έντυπη Έκδοση

...καινώ τρόπω δε, πεσών νικάς, γενναίε...

Συλλογικό έργο:  Αντζελα Δημητρακάκη, Γιάννης Καισαρίδης, Ηλίας Μαγκλίνης, Μαρία Μήτσορα, Νίκος Παναγιωτόπουλος, Μάιρα Παπαθανασοπούλου, Θωμάς Σκάσσης, Βαγγέλης Χατζηγιαννίδης

Το βιβλίο της προδοσίας

εκδόσεις Πατάκη, σ. 252, ευρώ 13,06

Μια πρόσκληση από τον εκδοτικό οίκο Πατάκη σε οκτώ Ελληνες συγγραφείς να γράψουν κείμενα για μια καινούργια σειρά, της οποίας ο κάθε συλλογικός τόμος θα ανελίσσεται γύρω από ένα συγκεκριμένο θέμα. Το εναρκτήριο λάκτισμα δίνεται με την Προδοσία. Στο εξώφυλλο, φιλοτεχνημένη από τον Αλέξη Βερούκα, έχει την τιμητική της μια πανέμορφη κουτσουπιά, το δέντρο που εισάκουσε την έκκληση του Ιούδα: όταν όλα τα άλλα αποτραβούσαν τα κλαδιά τους, εκείνη χαμήλωσε τα δικά της για να συνδράμει τον αποδιοπομπαίο. Σε αντάλλαγμα για τη συμπόνια της, το όμορφο άρωμά της αντικαταστάθηκε έκτοτε με δυσωδία...

Τα διαπιστευτήρια που καταθέτουν οι οκτώ καλύπτουν μεγάλη γκάμα, θεματικά και υφολογικά: από την ένθερμη αυτοβιογράφηση της Μαρίας Μήτσορα (Οσες μάσκες έχει ο χρόνος), μέχρι την εύθυμα noir επιστολογραφία ...μυστηρίου της Μάιρας Παπαθανασοπούλου (Scripta manent...), από τις αναμνήσεις στρατοπέδου κατά την πτώση της χούντας του Θωμά Σκάσση (Θερινή Διαβίωση) μέχρι τον αστικό μύθο της Αντζελας Δημητρακάκη (Ο Μυστικός Δείπνος των Αθηνών), με τις βαθύτατα κριτικές προεκτάσεις του. Η προδοσία μπορεί να επιτελεστεί από έναν πρωτότοκο προς τον δευτερότοκο αδελφό (Ηλίας Μαγκλίνης, ΓιώργοςΧ2), από μια επιστήθια φίλη (Βαγγέλης Χατζηγιαννίδης, Η δική της ευκαιρία), από το πρωτοπαλίκαρο προς τον αρχηγό του στη διάρκεια του ελληνικού Εμφυλίου (Γιάννης Καισαρίδης, Ο Χιονάνθρωπος). Ο λυρικός τόνος του τελευταίου αποδίδει πετυχημένα τον παλμό του διλήμματος ανθρώπων που πρόδωσαν αλλήλους, αφού είχαν πρώτα προδοθεί από την εποχή τους.

Στο Sic Transit, τέλος, του Νίκου Παναγιωτόπουλου, εκείνο που προδίδει δεν είναι άλλο από το σώμα, καθώς ο κεντρικός χαρακτήρας, ένας σεναριογράφος, έχει μόλις διαγνωσθεί με μια μη αναστρέψιμη νευρολογική πάθηση. Αυτή η διάγνωση ενέχει μία άκρως αποκαλυπτική λειτουργία. Ενώ το εξωτερικό σκηνικό της ιστορίας είναι ένα ερωτικό γαϊτανάκι, το κεντρικό της ερώτημα αφορά το διακύβευμα της γραφής εν όψει του θανάτου. Ή, όπως το θέτει ο ήρωας στους φοιτητές του: Το ζήτημα δεν είναι πώς θα πεις την ιστορία σου. Το ζήτημα είναι γιατί θες να την πεις! Τι θες να πεις μ' αυτήν την ιστορία; Και φρόντισε αυτό που θα πεις να είναι σημαντικό με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Αλλιώς γιατί να κάτσει να σ' ακούσει κάποιος; Πείσε με ότι η ιστορία σου αξίζει τον κόπο! Πείσε με ότι αξίζει τον κόπο να την ακούσω, ακόμα κι αν ήταν το τελευταίο πράγμα που θα άκουγα στη ζωή ετούτη... Μια ιστορία, λοιπόν, που και ο ίδιος ο θάνατος θα κοντοστεκόταν, ενδεχομένως, για να την ακούσει... Ή, αν όχι αυτό, μια ιστορία στο τέλος της οποίας ο αναγνώστης, σε καμία περίπτωση, δεν θα σκεφτεί «Ε, και;»

Από την άλλη, εάν αληθεύει ότι όλα έχουν ήδη ειπωθεί, το ζήτημα του «πώς» αποκτά καθοριστική σημασία. Ως προς αυτό, οι πολύ διαφορετικοί τρόποι δόμησης των οκτώ διηγημάτων είναι ενδεικτικοί: η Δημητρακάκη συναρμόζει το υλικό της ως μια ανθρωπολογική διατριβή σε εξέλιξη, από συνεντεύξεις και μαρτυρίες, τόσο γραπτές όσο και προφορικές, δημοσιογράφων, αυτοπτών μαρτύρων κ.λπ. Ο Καισαρίδης εγκιβωτίζει εκκλησιαστικά εδάφια στην ιστορία μιας δημόσιας εκτέλεσης, με τρόπο απολύτως οργανικό. Ο Μαγκλίνης ανατέμνει ένα οικογενειακό τρίγωνο (πατέρας, δύο ετεροθαλείς γιοι) παρουσιάζοντας τις ψηφίδες ενός παραμορφωτικού καθρέφτη. Η Παπαθανασοπούλου συνθέτει μια ανοικτή επιστολή στις εφημερίδες ως δισέγγονη του Ιρλανδού Αρθουρ Κόναν Ντόιλ, της οποίας η ζωή κινδυνεύει άμεσα σε συνάρτηση με αυτή τη γενεαλογία...

Φυσικά, δεν λειτουργούν όλα αυτά τα ευρήματα εξίσου αποτελεσματικά. Ανάμεσα στα αξιομνημόνευτα εκείνα στα οποία δεν μετανιώνουμε που αφιερώσαμε από τον θνητό μας χρόνο, είναι οι Μάσκες τής Μήτσορα. Εδώ, η διηγηματική φόρμα λειτουργεί υποδειγματικά ως η κοίτη μέσα στην οποία συγχωνεύονται τα διαμάντια και οι στάχτες της μνήμης (που τόσο αγαπά η συγγραφέας), για να μας ξεβράσει στην αναπόφευκτη, και εσαεί προσωπική, αποκάλυψη: Με τα μπράτσα σταυρωμένα πάνω σε μια σειρά κάγκελα με περιμένει η προδοσία του χρόνου. Με την πρώτη ματιά -νομίζω πως και σ' εκείνον το ίδιο πρέπει να συμβαίνει- καθώς τα βλέμματά μας διασταυρώνονται, αντιλαμβανόμαστε πως τώρα πια είμαστε άλλοι. Ο χρόνος είναι προδοτικός, ναι, κάποιοι το γνωρίζουμε, όμως κανείς δεν μπορεί να μεταδώσει αυτή την εμπειρία σε κανέναν άλλο. Βαθιά αυθεντική εδώ, παρ' όλα αυτά, η επίκληση της Μήτσορα του χαμένου.

Αντιστικτικά, η εντύπωση που αποκομίζουμε από τη συμμετοχή της Αντζελας Δημητρακάκη συνάδει με ένα πρόσφατο σχόλιο γνωστού μυθιστοριογράφου για ένα από τα διηγήματά του: «Κατά τη γνώμη μου, είναι μυθιστόρημα, με μυθιστορηματικό εύρος και θεματικό πλούτο. Απλώς έχει λιγότερες λέξεις».

Στο διήγημα της Δημητρακάκη, μια παρέα εφήβων στήνουν κατά τη διάρκεια του Πάσχα στον λόφο του Λυκαβηττού μια τελετουργική αναπαράσταση του Μυστικού Δείπνου. Η τελετή, της οποίας οι μετέχοντες είναι οι μόνοι αυτόπτες μάρτυρες, επιστεγάζεται από τη μόνιμη εξαφάνιση του κορυφαίου της ομάδας, του αλβανικής καταγωγής Λέκα. Ιχνη αίματος δίνουν λαβές στον κίτρινο Τύπο να οργιάσει με ρατσιστικά άρθρα περί ανθρωποφαγίας, όλοι οι έφηβοι τίθενται υπό ψυχιατρική παρακολούθηση, ωστόσο η υπόθεση δεν εξιχνιάζεται ποτέ. Δέκα χρόνια αργότερα, μια ανθρωπολόγος που ερευνά αστικούς μύθους της Αθήνας, αναλαμβάνει να ξαναχτενίσει τις παράταιρες εκδοχές, με αποτελέσματα το λιγότερο αποσδόκητα.

Οσοι ακολουθήσουν τα δαιδαλώδη μονοπάτια αυτής της αφηγηματικής εξίσωσης, θα οδηγηθούν σ' ένα διαπολιτισμικό χάσμα. Ενδιαμέσως, παρέχονται παντοιότροπες νύξεις επάνω στη διαλεκτική του ατόμου και της συλλογικότητας. Για παράδειγμα, συμψηφίζοντας την κριτική οξυδέρκεια ενός από τους μάρτυρες με χαοτική πληθωρικότητα ενός άλλου, η Α.Δ. αντιπαραθέτει τη σύμπλευση της αναλυτικής με τη μυθική σκέψη. Και οι δύο αυτές μαζί συντελούν στο «να αναδειχθεί η πράξη της προδοσίας σε μοχλό κίνησης του ιστορικού γίγνεσθαι», φράση όπου, βεβαίως, συμπυκνώνεται η τελεολογία του Μυστικού Δείπνου. Οσο συναρπαστική και αν είναι η γέφυρα που κτίζεται ανάμεσα στο ατομικό και στο συλλογικό φαντασιακό, η συγγραφέας δεν επιτρέπει σε αυτόν της τον στόχο να επισκιάσει τις κριτικές προθέσεις της. Μια αφήγηση, ας ξαναειπωθεί, μυθιστορηματικών αξιώσεων, έστω και αν η γλώσσα δεν αίρεται πάντα στο ύψος της σύλληψης.

Στον αντίποδα αυτών των κειμένων τοποθετούμε το επίπεδο, άπνοο, Η δική της ευκαιρία του Β. Χατζηγιαννίδη, όπου τίποτα δεν δείχνει να συμβαίνει σε επίπεδο σύλληψης, ύφους ή διακυβεύματος. Παρομοίως με το, ΓιώργοςΧ2, του Η. Μαγκλίνη: ατμόσφαιρα τηλεοπτικής διαστρέβλωσης για την κοινωνία και τις σχέσεις, σχηματικοί χαρακτήρες και αγκυλωμένοι διάλογοι, μια δισδιάσταστη ερωτική σκηνή χωρίς ψήγμα αληθοφάνειας... Η μία πραγματικά ερεθιστική ερώτηση που αρθρώνεται -«Ερωτεύεται κανείς το πρόσωπο ή το σώμα;»- καταποντίζεται από τις επιστρώσεις του βεβιασμένου στυλιζαρίσματος.

Ας επιστρέψουμε, λοιπόν, στο συνολικό διακύβευμα μιας ανθολογίας διηγημάτων. Διαβάζοντας μια συλλογή από έναν μόνο συγγραφέα, τον Ρέιμοντ Κάρβερ φέρ' ειπείν, ο αναγνώστης εξοικειώνεται βαθμιαία με τους τροπισμούς του, τη σχεδόν τραχιά ελλειπτικότητα, τη μετατόπιση του κέντρου βάρους σε μια «ασήμαντη» περιγραφή, τον γλυκόπικρο μετεωρισμό που ενισχύεται με κάθε αφήγημα. Κατακτά κανείς, στο τέλος του βιβλίου, μια αίσθηση οικειότητας με το ύφος του συγκεκριμένου συγγραφέα.

Ενας συλλογικός τόμος, από την άλλη, μοιάζει λίγο με μενού σε ξένη γλώσσα. Δεν είσαι σίγουρος τι ακριβώς να περιμένεις και θεωρείς τον εαυτό σου τυχερό αν μπορέσεις και να ικανοποιήσεις την πείνα σου και να απολαύσεις τα εδέσματα. Πρόκειται για ένα στοίχημα στο οποίο έχουν σαφώς καλύτερες πιθανότητες όσοι αγαπούν την περιπέτεια... *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ισχυρή μαρτυρία
Ο Αυστριακός από τα Πηλιοχώρια
Ενώ τα αγόρια διαβάζουν τα νέα του Αγίου Ορους, τα κορίτσια λιάζουν τις γάμπες τους
Ξεφυλλίζοντας ημερολόγια και άλμπουμ αναμνήσεων
Σκαραβαίοι σε κλειστά χέρια
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ισχυρή μαρτυρία
Ο Αυστριακός από τα Πηλιοχώρια
Ενώ τα αγόρια διαβάζουν τα νέα του Αγίου Ορους, τα κορίτσια λιάζουν τις γάμπες τους
Ξεφυλλίζοντας ημερολόγια και άλμπουμ αναμνήσεων
Σκαραβαίοι σε κλειστά χέρια
...καινώ τρόπω δε, πεσών νικάς, γενναίε...
Τρίτη ανάγνωση
Ο «Ηλίθιος»
Από τις 4:00 στις 6:00
Το σφύριγμα στο τραγούδι
Το πρότυπο του ροκ σταρ
Άλλες ειδήσεις
Ακτινολόγοι καραδοκούν στις κάμερες
Ο ευγενής καθ' έξιν άνθρωπος
Ενα δυσοίωνο όραμα
Εκδηλώσεις
Βιβλία από τους πάγκους των βιβλιοπωλείων
Τα πιο φοβερά χαστούκια είναι εκείνα που νομίζεις πως δεν έχεις δεχθεί