Έντυπη Έκδοση

Μηχανισμοί εξουσίας και καλλιτέχνες

Χάινριχ Μπελ, «Οι απόψεις ενός κλόουν». **Σκηνοθεσία-Διασκευή: Αργύρης Ξάφης Εθνικό Θέατρο - Κτήριο Τσίλλερ Σκηνή «Νίκος Κούρκουλος»

Γόνος εύπορης οικογένειας, ο Χανς Σνιρ εγκαταλείπει τις ανέσεις και αφιερώνεται στο περιθωριακό επάγγελμά του, εκείνο του περιοδεύοντος κλόουν. Δίπλα του, η αγαπημένη του Μαρί. Ασυμβίβαστος, είρων, καυστικός κατά παντός είδους εξουσίας, νιώθει εκτεθειμένος όταν η Μαρί τον εγκαταλείπει και παντρεύεται άλλον. Ακυρώνει κάθε του επαγγελματική δραστηριότητα, αφοσιώνεται στην ανεύρεση της Μαρί ενώ η «αντικοινωνική» συμπεριφορά του εντείνεται στο έπακρον αρνούμενος κάθε είδους στήριξη.

Ο έντονα πολιτικοποιημένος Χάινριχ Μπελ (1917-1985) είναι ένας από τους σημαντικότερους Γερμανούς πεζογράφους, βραβευμένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1972. Οι «Απόψεις ενός κλόουν» (1963) είναι μια αδυσώπητη κριτική της τότε ταχέως οικονομικά αναπτυσσόμενης Γερμανίας που έμοιαζε να διαγράφει τη ναζιστική θηριωδία και να επιβραβεύει όψιμους δημοκράτες με ναζιστικό παρελθόν. Πίσω από το προσωπείο του κλόουν που όλοι γελούν μαζί του, ο Σνιρ εκφέρει καταιγιστική κριτική κατά του πολιτικού και θρησκευτικού κατεστημένου, αποδομώντας κάθε μορφής εξουσία.

Από την άλλη, έμμεσα παραπέμπει σε έναν συνειδητοποιημένο Βόιτσεκ που η απιστία της δικής του Μαρί τον οδηγεί σε έκρηξη κατά παντός υποκριτικού μηχανισμού. Ο Σνιρ δεν θα σκοτώσει τη Μαρί αλλά θα την αναμένει στον σταθμό των τρένων να γυρίσει από το γαμήλιο ταξίδι της.

Μπρεχτική ανάγνωση

Ο Αργύρης Ξάφης αναμετράται πολλαπλά με το ιδιότυπο αυτό κείμενο: ως μεταφραστής, ως διασκευαστής του σε θεατρική μορφή για πρώτη φορά παγκοσμίως και ως σκηνοθέτης. Επιλέγει σαφώς μια μπρεχτικής αναφοράς σκηνοθεσία με τη μουσική τού επί σκηνής παρόντος Κορνήλιου Σελαμσή να δημιουργεί ως επί το πλείστον αντί-μελωδικά τραγούδια λογικής Κουρτ Βάιλ που ερμήνευσαν αξιοπρόσεκτα οι ηθοποιοί παραπέμποντας εν μέρει σε γερμανικό καμπαρέ.

Η Ελλη Παπαγεωργακοπούλου κατασκευάζει μελετημένη σκηνική ακαταστασία με συνύπαρξη παράταιρων αντικειμένων να δημιουργούν πολλαπλούς εσωτερικούς ή εξωτερικούς χώρους. Τα κοστούμια της, σε συνδυασμό με το απαιτητικό μακιγιάζ της Εύης Ζαφειροπούλου, έντυσαν περίτεχνα τα πολλαπλά δραματικά πρόσωπα που ερμήνευσαν οι τέσσερις ηθοποιοί φωτισμένοι με εναλλαγές φωτεινού-σκοτεινού από τον Λευτέρη Παυλόπουλο.

Ωριμη όσο ποτέ και με θαυμάσιες εναλλαγές στα πρόσωπα που ερμήνευσε, με πρωτεύον τη Μαρί, η Δέσποινα Κούρτη. Στέρεη η παρουσία του Γιώργου Γάλλου στα επίσης πολλά πρόσωπα, με υποκριτική αδιαμφισβήτητου κύρους. Θαυμάσια φωνή, εξαίρετη πλαστικότητα στην κίνηση ο Θανάσης Λέκκας σε διάφορους επίσης ρόλους. Ο Δημήτρης Παπανικολάου, ως Σνιρ, κράτησε σθεναρά τον κεντρικό ρόλο αλλά επέλεξε μια μάλλον κλαψιάρικη εκδοχή εκφοράς λόγου με μονότονα τελειώματα των φράσεων που ήχησαν κουραστικά λόγω απουσίας εναλλαγών ανεξαρτήτως δραματικής κατάστασης που αντιμετώπιζε το πρόσωπο. Μια υποκριτική ποικιλία μοιάζει αναγκαία: ο κλόουν κλαίει και γελάει ταυτόχρονα, είναι σοβαρά ανατρεπτικός και αστεία δηκτικός αλλά όταν θίγεται σε ατομικό επίπεδο είναι άνθρωπος. Δεν είδα αυτές τις διαβαθμίσεις στην ερμηνεία του.

Μια παράσταση υψηλών απαιτήσεων, πολυδουλεμένη, με σκηνοθετική άποψη που δείχνει τις ικανότητες του νέου, ως σκηνοθέτη, γνωστού ταλαντούχου ηθοποιού Αργύρη Ξάφη.

Χουάν Μαγιόρκα, «Γράμματα αγάπης στον Στάλιν»

**Σκηνοθεσία: Δημήτρης Μυλωνάς Εταιρεία Θεάτρου «Εν δράσει» Studio Μαυρομιχάλη

Ο πολυβραβευμένος Ισπανός συγγραφέας Χουάν Μαγιόρκα έχει φέτος την αθηναϊκή τιμητική του αφού τα «Γράμματα αγάπης στον Στάλιν» είναι το τρίτο έργο του που ανεβαίνει στη σκηνή (μετά τη «Χελώνα του Δαρβίνου» και το «Himmelweg»), πάντα χάρη στην επιτυχημένη μεταφράστρια ισπανόφωνου θεάτρου Μαρία Χατζηεμμανουήλ.

Και το έργο αυτό τέμνει τη σχέση μίσους και αμοιβαίας ανάγκης αποδοχής μεταξύ καλλιτέχνη και εξουσίας, εδώ μεταξύ του διάσημου αλλά απαγορευμένου από μια στιγμή κι έπειτα Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ και του κατεξοχήν εκπροσώπου καταπιεστικών μηχανισμών της Σοβιετικής Ενωσης Στάλιν.

Οταν ο πρώτος πέφτει σε δυσμένεια, διεκδικεί το δικαίωμα στην ελευθερία έκφρασης γράφοντας γράμματα στον Στάλιν ζητώντας του να του επιτρέψει, τελικά, την έξοδο από τη χώρα. Σταθερός συμπαραστάτης του η γυναίκα του, η οποία επιχειρεί λογικούς τρόπους επίτευξης του στόχου. Ομως ο Μπουλγκάκοφ περιέρχεται σύντομα σε οριακή κατάσταση μετά από ένα υποτιθέμενο τηλεφώνημα που λαμβάνει από τον ίδιο τον Στάλιν. Σημείο εκκίνησης για τον συγγραφέα να περιπέσει σε κατάσταση ονειροφαντασίας κατά την οποία συνδιαλέγεται διαρκώς με τον Στάλιν είτε μέσω επιστολών είτε, αργότερα, μέσω της αιφνίδιας παρουσίας του στο σπίτι του. Ο κύβος ερρίφθη: οι απονενοημένες προσπάθειες της Μπουλγκάκοβα για διέξοδο πέφτουν στο κενό, ο Στάλιν κατακλύζει τη ζωή του άντρα της σε βαθμό που αυτός την αποκλείει σταδιακά από τη ζωή του.

Βαθιά ειρωνεία, αφορμή να γελοιοποιηθεί το καταπιεστικό σύστημα, τραγελαφικές καταστάσεις που ανάγουν τον Μπουλγκάκοφ σε έναν απεγνωσμένο κλόουν που καυτηριάζει, ενώ παρασύρεται στην παγίδα ανάγκης αναγνώρισης της τέχνης του από την κλοουνίστικη εξουσία.

Ρεσιτάλ ερμηνείας

Ο νεαρός σκηνοθέτης Δημήτρης Μυλωνάς στήνει μια εντατικών ρυθμών παράσταση στο υποτυπώδες αλλά γεμάτο βιβλία σκηνικό του Κωνσταντίνου Ζαμάνη με φωτισμούς της Μελίνας Μάσχα που συμβολικά λούζουν κυρίως τον χώρο της φαντασίωσης αλλά κρατούν υποφωτισμένη την πραγματικότητα με συνοδεία ηχητικές παρεμβάσεις του Λάμπρου Πηγούνη.

Την ένταση της σκηνοθεσίας υπηρετεί καθοριστικά στον ρόλο του Μπουλγκάκοφ ένας εκπληκτικός ηθοποιός, ο Μελέτης Ηλίας. Γνωστός από τη θητεία του ως εξαίρετου ηθοποιού του Θεάτρου Αττις και συνεργαζόμενος έκτοτε με διαφορετικούς σκηνοθέτες, είναι ίσως η πρώτη φορά που ξεδιπλώνει τις άπειρες πτυχές ενός πολύμορφου ταλέντου με γερό υπόβαθρο. Με πλήρη έλεγχο των τονισμών, της έντασης, των τονικοτήτων του λόγου, έχοντας απόλυτη συνείδηση του σκηνικού χώρου, ποικιλία εκφραστικότητας χωρίς υπερβολές, μετατροπή του προσώπου σε μάσκα και αρμόζουσα χρήση του μόνο με δυο πινελιές βαψίματος, σώμα που δονείται, αεικίνητο αλλά πάντα εύγλωττο σε σημασίες, ο Ηλίας μοιάζει να υπολογίζει καθ' όλη τη διάρκεια της παράστασης την παραμικρή κίνηση των δακτύλων, τη μικρότερη σύσπαση του προσώπου του. Μια σπάνια ερμηνευτική δύναμη που εγκλωβίζει το βλέμμα του θεατή.

Δίπλα του, η καλή Αννα Ελεφάντη κινείται στην αρχή σε υψηλούς τόνους έως σταδιακά να βρει τον ρυθμό της. Ο Στάθης Σταμουλακάτος διαγράφει επιτυχώς σωματικά και εκφραστικά την παιγνιώδη παρουσία του φασματικού Στάλιν αλλά συχνά ταχυλογεί σβήνοντας τις καταλήξεις των λέξεων ή φράσεων.

Μια αξιόλογη παράσταση που αποζημιώνει τον θεατή της.

* Ο Δ. Τσατσούλης είναι καθηγητής Σημειωτικής του Θεάτρου και Θεωρίας της Επιτέλεσης στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών.

Τα σχόλια έχουν κλείσει για αυτό το άρθρο

Κανένα σχόλιο

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας 0

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική θεάτρου
Θέατρο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Ντοκιμαντέρ
Θηλυκός Νονός η Μέρκελ;
ΚΜΣΤ
Ο φιλότεχνος κ. Μπαρόζο
Οπερα
Εφυγε ένας αντικομφορμιστής και καινοτόμος
Εργα Τέχνης
Ο Δαβίδ πέταξε τη σφεντόνα και πήρε αυτόματο
Θέατρο
Μηχανισμοί εξουσίας και καλλιτέχνες
Συνεντεύξεις
«Τώρα είναι η ώρα να επιστραφούν τα οφειλόμενα»
TV & Media
«Μουρμούρα» και το 2015
Μόνο Γερμανοί φωτογράφισαν τον πρόεδρό τους
Προσφυγή στο ΣτΕ για το ανταποδοτικό τέλος
Παράταση για τις ενστάσεις
Εκτός ΣΚΑΪ η Δρούζα
«Λάμψη» και «Οδύσσεια»
Ιστορικά κτίσματα
Σώστε τη Δημοτική Αγορά Χαλκίδας