Έντυπη Έκδοση

Μια νέα, επίκαιρη, ανάγνωση του Θουκυδίδη

Δημήτρης Ν. Λαμπρέλλης

Η ανακλαστική διαλεκτική του λόγου και της βίας στον Θουκυδίδη

Ινστιτούτο του Βιβλίου - Α. Καρδαμίτσα, Αθήνα, σ. 317

Ιστορικός και φιλόσοφος της Ιστορίας, ο Θουκυδίδης έγινε γνωστός στην εποχή μας και ως αφηγητής, με διαισθητικές γνώσεις των τεχνικών της αφήγησης. Μελετητές παγκοσμίως εξετάζουν τις Ιστορίες ως υπόδειγμα γραφής. Η σημαντική πραγματεία, Η ανακλαστική διαλεκτική του λόγου και της βίας στον Θουκυδίδη, του καθηγητή της Φιλοσοφίας και ποιητή Δημήτρη Λαμπρέλλη, προτείνει μια νέα ανάγνωση του έργου τού αρχαίου ιστορικού. Στην πιθανή απορία τού αναγνώστη «Γιατί ο Θουκυδίδης;» ο συγγραφέας απαντά: «Είναι ο πρώτος ιστορικός που κινείται στο πλαίσιο του θεωρητικού στοχασμού της εποχής του», ενώ αναρωτιέται κατά πόσον οι Ιστορίες επιβάλλουν επιπλέον και κυρίως μία ανάγνωση του γίγνεσθαι ως συνεχές στον χώρο και τον χρόνο, μέσα στην Ιστορία και συγχρόνως από την οπτική του αναγνώστη της Ιστορίας. Προηγούμενες ερμηνείες των Ιστοριών παρουσιάζουν τον Θουκυδίδη ως «συγγραφέα περί του είναι του γίγνεσθαι». Το ερώτημα που απασχολεί τον Λαμπρέλλη -ύστερα από ενδελεχή μελέτη και τη διαπίστωση ότι το έργο του Θουκυδίδη παρέχει «δύο πραγματικότητες, συνήθως μη διακριτές κειμενικά μεταξύ τους», την ιστορική και τη φιλοσοφική- είναι: «Πέρα από αυτόν τον Θουκυδίδη, έχει το κείμενό του τη δύναμη να προσφέρει τη δυνατότητα μιας άλλης ανάγνωσης του γίγνεσθαι ως μη αναγώγιμου στο είναι»; Ο συγγραφέας επιμένει στη λέξη «κείμενο», για να καταδείξει την ισχύ της διακειμενικότητας στην εξέταση του γίγνεσθαι και «την πρόσληψη του γίγνεσθαι ως συνεχούς».

Σε μια συστηματική μελέτη του θέματος, η ανάγνωση του γίγνεσθαι ταυτίζεται με το γίγνεσθαι-πόλεμος, που με τη σειρά του προσδιορίζεται από αναφορές του αρχαίου ιστορικού στη διαλεκτική του λόγου και της βίας. Οι Μήλιοι «ανελλιπώς προσλαμβάνουν τον λόγο ως βία», ενώ κάθε διαλεκτική ή και ψευδοδιαλεκτική ανάγεται σε «ανακλαστική διαλεκτική των κρυσταλλώσεων του λόγου και της βίας». Οπως μας πληροφορεί ο συγγραφέας, στόχος του δεν είναι να εξετάσει το θουκυδίδειο κείμενο ως αυτόνομο κατασκεύασμα, «αλλά ως ειδικό τρόπο αφήγησης του γίγνεσθαι σε εποχή πολέμου». Εξάλλου ο Θουκυδίδης έγραψε αποκλειστικά ιστορία πολέμου, και μάλιστα ενός συγκεκριμένου πολέμου, που είχε οδυνηρά παρεπόμενα για το μέλλον της πατρίδας του. Η θεωρία που υιοθετεί ως ερμηνευτικό σύστημα -χωρίς αναγκαστικά να τη συμμερίζεται- του επιτρέπει τη δυσοίωνη πρόβλεψη. Για τον λόγο αυτόν ο Λαμπρέλλης διακρίνει τη συνύπαρξη τριών υποκειμένων στο υπό εξέταση έργο: το ιστορικό, το θεωρητικό -ο ίδιος ο Θουκυδίδης-, το δυνητικό. Καταδεικνύει ότι μια πρώτη ανάγνωση οδηγεί στη σύλληψη του γίγνεσθαι του πολέμου, με κύριες αναφορές στον λόγο και τη βία. Μία δεύτερη ανάγνωση ωστόσο ανάγει την περιγραφή του γίγνεσθαι του πολέμου σε ανακλαστική διαλεκτική του λόγου και της βίας: το παρελθόν γεγονός βίας γεννά το παρόν γεγονός λόγου, το οποίο στη συνέχεια ανακλάται στο μελλοντικό γεγονός βίας. Αρα, η βία ως συνεχές προέρχεται από την ανακλαστική διαλεκτική «των κρυσταλλώσεων και όχι των αναπαραστάσεων, του λόγου και της βίας του γίγνεσθαι του πολέμου».

Αυτό που τρομάζει σε μια ανάγνωση του Θουκυδίδη, φιλοσοφική και συνάμα ενταγμένη στην επικρατούσα φιλοσοφική θεώρηση της εποχής του, όπως αναδεικνύεται στην υπό εξέταση πραγματεία, είναι η πιθανή επίδραση του δικού μας λόγου στη βία του μέλλοντος. Ο λόγος γεννά τη βία. Εδώ ο πόλεμος δεν είναι θέαμα, όπως στον Jean Baudrillard, αλλά λόγος και λογική, άρα ουσία. Γι' αυτό ο Λαμπρέλλης, στο φιλοσοφικό σύμπαν που χτίζει για να μελετήσει τον Θουκυδίδη, απορρίπτει την αναπαράσταση και την αντικαθιστά με την κρυστάλλωση. «Το υποκείμενο δεν κινδυνεύει ποτέ σωματικά από την αναπαράσταση», γράφει εύστοχα. Η αναπαράσταση είναι εικόνα, περιορίζεται σε «επιφάνεια της κρυστάλλωσης». Η «απελευθέρωση του υποκειμένου από την αναπαράσταση» επιτυγχάνεται με μια νέα σημασιολόγηση του θεωρείν, το οποίο τελικώς ανάγεται σε οράν. Η δύναμη της συναισθηματικής όρασης, καίρια έννοια στο φιλοσοφικό οικοδόμημα του Λαμπρέλλη, θα μεταμορφώσει το βλέμμα τού υποκειμένου και θα το καταστήσει ικανό «να προσλαμβάνει το συγκεκριμένο», ενώ η «οπτική νόηση», άλλη καίρια έννοια, συνδέει την όραση και τη φαντασία με τη νόηση και επαναφέρει τη δύναμη του θεωρείν στην πρωταρχική συνθετότητά της.

Ο συγγραφέας θέτει εμφατικώς τα ερωτήματα: Τι είναι ανακλαστική διαλεκτική του λόγου και της βίας; Υπάρχει όντως η συγκεκριμένη διαλεκτική στο έργο του Θουκυδίδη, και μάλιστα με τη μορφή συγκρότησης του γίγνεσθαι του πολέμου ως συνεχές; Πώς κρυσταλλώνονται εν τέλει οι όψεις και τα αποτελέσματά της; Και κυρίως: Η κίνηση από το συγκεκριμένο στο καθολικό είναι διαλεκτική ή μήπως ψευδοδιαλεκτική κίνηση, αν το συγκεκριμένο δεν είναι άλλο παρά θραύσματα της κρυστάλλωσης; Αν αποδεχθούμε ότι η συλλογική βία διασπάται σε θραύσματα, τότε ο όρος «θρυμματισμός της κρυστάλλωσης» θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε πλήρως και να αποδεχτούμε την ιδέα ότι η ατομική βία είναι θραύσμα της καθολικής βίας.

Το νέο βιβλίο του Λαμπρέλλη εντυπωσιάζει με τη συγκροτημένη σκέψη, το βάθος και την πρωτοτυπία του και μας προκαλεί να επανεξετάσουμε με σθένος την ειλικρίνεια των προθέσεών μας και την αγνότητα της κοσμοθεωρίας μας. Μέσα στο πλαίσιο των Ιστοριών, η ηθική είναι η άμυνα των αδυνάτων, ενώ το πεπρωμένο των δυνατών είναι η βία. Παράδειγμα οι Μήλιοι που δεν απέκτησαν ποτέ δύναμη και άρα δεν θα διαπιστώσει ποτέ ο αναγνώστης τού Θουκυδίδη αν θα δρούσαν με γνώμονα την ηθική τους, «ηθική των αδυνάτων», ή θα ήταν ακριβώς όπως «οι δυνατοί Αθηναίοι». Την εποχή του Θουκυδίδη οι σοφιστές, εφαρμόζοντας στην ανθρώπινη συμπεριφορά τη θεωρία για το αμετάβλητο της φύσης των Ιώνων φυσικών του προηγούμενου αιώνα, ανέτρεπαν τον τρόπο θέασης της εξουσίας και αμφισβητούσαν τη δύναμη της ηθικής. Το φυσικό δίκαιο είναι, ορθώς, ισχυρότερο του ανθρώπινου δικαίου, πρέσβευε, λ.χ. ο Καλλικλής. Αυτός ο πολέμιος της ηθικής, που έμεινε στην Ιστορία της φιλοσοφίας αποκλειστικά ως ο αντίπαλος του Σωκράτη στον Γοργία, ποιος από μας δεν αντιλαμβάνεται ότι προέβλεψε τις αρχές που διέπουν τη σημερινή παγκόσμια οικονομία;

Ο Δημήτρης Λαμπρέλλης έχει εκδώσει πλήθος φιλοσοφικά συγγράμματα με θέμα την αρχαία ελληνική και τη σύγχρονη ευρωπαϊκή φιλοσοφία. Το βιβλίο του για τον Θουκυδίδη είναι το απόσταγμα της πρωτοπόρας και σύνθετης φιλοσοφικής σκέψης του. Καθώς είναι καθηγητής της Φιλοσοφίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, η νέα του μελέτη δείχνει το επίπεδο του στοχασμού που (μπορεί να) υπάρχει στα πανεπιστήμιά μας, μέσα στο αμφιθέατρο και κατ' επέκταση στην ελληνική κοινωνία, αρκεί όλες οι επιλογές μας -σε όλες τις θέσεις, σε όλα τα επίπεδα- να γίνονται αποκλειστικά με αξιοκρατικά κριτήρια. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Λογοτεχνία
Η γυναίκα με τα μαύρα
Αφιέρωμα στον ποιητή Γιάννη Βαρβέρη
Παλιοί λογαριασμοί
Ο Δημήτρης Μητρόπουλος και το Ωδείο Αθηνών
Δύο ατμοσφαιρικές ιστορίες μυστηρίου και αυτογνωσίας
Πάνος Κουτρουμπούσης, ο μυθογράφος
Το άκαρπο ειδίκευμα
Ο υιός του Χρήστου και της Μερόπης Αρχοντώνη
Θωπεύοντας τη φαινομενολογική σκέψη στον 21ο αιώνα
Η ώρα του παιδιού
Ο μύθος της υπόγειας σπηλιάς
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Πείνα για διάκριση στο τραγούδι, οδηγεί σε έμπνευση
Η λαμπερή πλευρά της μουσικής
Εικαστικά
Μαντάμ Χίτλερ
Κινηματογράφος
Η λογοτεχνία στα 35 m.m.
Λογοτεχνία
Η γυναίκα με τα μαύρα
Αφιέρωμα στον ποιητή Γιάννη Βαρβέρη
Μια νέα, επίκαιρη, ανάγνωση του Θουκυδίδη
Παλιοί λογαριασμοί
Ο Δημήτρης Μητρόπουλος και το Ωδείο Αθηνών
Δύο ατμοσφαιρικές ιστορίες μυστηρίου και αυτογνωσίας
Πάνος Κουτρουμπούσης, ο μυθογράφος
Το άκαρπο ειδίκευμα
Ο υιός του Χρήστου και της Μερόπης Αρχοντώνη
Θωπεύοντας τη φαινομενολογική σκέψη στον 21ο αιώνα
Η ώρα του παιδιού
Ο μύθος της υπόγειας σπηλιάς
Συνέντευξη:Διαμαντής Καράβολας
Το νέο βήμα των εκδόσεων Φαρφουλάς
Άλλες ειδήσεις
Η συνάντηση
Χιλιάδες νότες βαθέος Νότου