Έντυπη Έκδοση

Τέσσερα ποιητικά βιβλία

Χιλιάδες νότες βαθέος Νότου

Γιάννης Βαρβέρης

Βαθέος γήρατος

εκδόσεις Κέδρος, σ. 95, ευρώ 9,50

«Πλέεις πια/ μες στα παλιά φαρδιά σου ρούχα/ ενώ ο Χρόνος/ σού σφίγγει/ τη ζώνη» (σελ. 15). Η τελευταία ποιητική συλλογή του Γιάννη Βαρβέρη Βαθέος γήρατος περιέχει ποιήματα που αποτυπώνουν μοναδικά τη σχέση του μοναχογιού με την υπέργηρη μητέρα του. «Διόλου δεν ξέχασε πως ζήτησα καφέ/ όμως μου φέρνει πάλι/ ένα ποτήρι γάλα» (σελ. 21). Οι στίχοι συνδυάζουν έντονα συναισθήματα με λέξεις καίριες και μετρημένες, φανερώνοντας τον πλήρη έλεγχο του ποιητικού τρόπου. Συλλαμβάνουν απλές καθημερινές κινήσεις και εικόνες με μια τρυφερότητα για την κοινή ζωή, τον χρόνο και τη φθορά, τις αναμνήσεις, το επικείμενο τέλος. Ο θάνατος είχε πρωταγωνιστικό ρόλο στο προηγούμενο ποιητικό έργο του Βαρβέρη, αλλά σ' ετούτη την τελευταία συλλογή συντελείται μία τομή. Οι τίτλοι τέλους είναι μεν παρόντες, αλλά μοιραία περνάνε σε δεύτερο πλάνο. Η αγάπη έχει μια δύναμη τόσο καταλυτική που θαρρείς εξουδετερώνει τον θάνατο. Αγάπη που ξεχύνεται σε κάθε στίχο, σε κάθε ποίημα. Η αγάπη εδώ «με χίλιες βρύσες χύνεται, με χίλιες γλώσσες κρένει», για να θυμηθούμε ένα στίχο του Σολωμού.

«Επρεπε χρόνια πριν/ να είχες φύγει./ Ομως φοβάμαι μήπως τώρα/ το εκλάβω σαν συνέπεια φυσική/ μήπως τα δάκρυα/ σου τα 'χω προπληρώσει/ ή ακόμα μήπως, ποιος το ξέρει/ πρέπει εσύ να ετοιμάζεσαι/ για μια, χωρίς εμένα/ αβάσταχτη επιβίωση.» Διαβάζοντας τη σπουδαία ποιητική συλλογή του Γιάννη Βαρβέρη, ανακαλούσα συχνά έναν από τους κορυφαίους στίχους, νομίζω, που έχουν γραφτεί από άνθρωπο, και μάλιστα σε λόγο ελληνικό: «θανάτω θάνατον πατήσας». Ιαμβος τριών λέξεων με ένα απέραντο μεταφυσικό βάθος (κλείνει μέσα του σχεδόν ολόκληρη μία θρησκεία) και με ασύλληπτη γλωσσική γοητεία -ακόμα και στα νέα ελληνικά δεν αποδίδεται αλώβητος. Στην ποιητική συλλογή του Βαρβέρη σαν να συντελείται μία ανάσταση. Η φύση δεν είναι μόνο φυσική νομοτέλεια, αλλά περιέχει και ανθρώπων τεχνήματα· έναν πολιτισμό· τον λόγο· το συναίσθημα· την ανάμνηση. Αναλογιζόμενος την πρόσφατη αποδημία του ποιητή, λίγο μετά την αποδημία της μητέρας του, ένας στροβιλισμός αρχίζει και δυναμώνει γύρω από το ποιος εν τέλει θάνατος ακυρώνεται ή μάλλον ποιος θάνατος «πατά» τον άλλο, τι πεθαίνει και τι γεννιέται σε ένα κείμενο, η κατίσχυση της αγάπης.

Ποιήματα οδοδείκτες: Προθρήνος, Σώμα σε όνειρο, Α sa portιe, Χαρίκλεια Π. Καβάφη ΙΙ, Τίτλοι τέλους.

Wole Soyinka

Η Σαμαρκάνδη και άλλα ποιήματα

εισαγωγή - μτφρ.: Ελένη Χατζή

εκδόσεις Γαβριηλίδη, σ. 178, ευρώ 12,78

«Γιατί συλλογιζόμαστε τις χαμένες ώρες και τα χρόνια;/ Ξέρουμε προς τα πού πέταξαν, ποιες βδέλλες/ - Που ζούνε μόνο μέσα στο χώμα της πατρίδας τους -/ Βύθισαν ύπουλα την προβοσκίδα τους στις ανοιχτές μας φλέβες/ Και τράβηξαν το αίμα της ζωής μας μέσα στη θάλασσα της λησμονιάς» (σελ. 41). Σε δίγλωσση έκδοση κυκλοφορεί μία μετάφραση επιλεγμένων ποιημάτων του νιγηριανού ποιητή Γουόλε Σογίνκα, πολιτικού ακτιβιστή και δάσκαλου σε πανεπιστήμια, ο οποίος βραβεύτηκε με το βραβείο Νόμπελ το 1996 - ο πρώτος από την αφρικανική ήπειρο. Στην κοσμοεικόνα που χτίζει ο Σογίνκα μέσω των ποιημάτων του, ξεχωρίζουν δύο χαρακτηριστικά. Το πρώτο είναι εκείνο του ποιητή ως ικέτη, που αναζητεί σωτηρία στο ναό της ποίησης, από τον διωγμό της πολιτικής εξουσίας. Μιας και πρόσφατα γίνεται λόγος περί συντεχνιών, ας μην ξεχνάμε ότι μία από τις ισχυρότερες και επαχθέστερες συντεχνίες -τόσο στο βαθύ Νότο όσο και σε δήθεν αστικές δημοκρατίες- μπορεί ενίοτε να είναι μία κυβέρνηση, η οποία εν τέλει νομιμοποιεί τις άλλες επί μέρους συντεχνίες. Καθημερινή αρπαγή και εγκληματική αδιαφορία, δρόμοι αδιέξοδοι για τους πλείονες, επιλεκτική νομοθεσία, ενδιαφέρον μόνο για μια μικρή κάστα. «Ο τόπος μας βούλιαξε στο κενό της ύπαρξής τους» (σελ. 43).

Το δεύτερο χαρακτηριστικό των ποιημάτων τού Σογίνκα είναι ο ιδιαίτερος τρόπος που παρουσιάζει όψεις της αγοράς, ως τόπου συνάθροισης ανθρώπων, ανταλλαγής αγαθών και όχι μόνο. «Θέλω να δω πώς η συναλλαγή υπάρχει μαζί με την αλλαγή» (σελ. 73). Πολυρυθμία, κάτι το αμέριμνο, μια απελευθερωτική περιπλάνηση, ένα πανηγύρι αισθήσεων. «Και ενώ το σκληρό νόμισμα αλλάζει χέρια,/ Σε παρασύρει ανάλαφρα σε ρευστούς δρόμους, εκεί όπου/ Πλουτίζουν οι αισθήσεις σε μια ανταλλαγή χωρίς το χρήμα» (σελ. 63).

Οπως επισημαίνει στην ιδιαίτερα διαφωτιστική εισαγωγή της η Ελένη Χατζή -η οποία υπογράφει και την πολύ καλή μετάφραση-, ο Σογίνκα έγραψε μεν στα αγγλικά, αλλά ο ρυθμός της ποίησής του περιέχει κάτι από τη γλώσσα των Γιουρούμπα, μιας από τις τέσσερις σημαντικές εθνότητες της Νιγηρίας. Εν γένει, η στιχουργική εδώ διακρίνεται για τη ζωηρή εικονοποιία και τους ερωτηματικούς στίχους. Αν και τα ποιήματα είναι μακροσκελή, υπάρχει μέριμνα για την οικονομία σε επίπεδο στίχου. Ρεαλισμός, αλλά και μια ήπια συμβολική χρήση της γλώσσας, με εύχυμες διατυπώσεις και κάτι από τελετουργία. Εχεις την αίσθηση ότι κάτι πάλλεται στους στίχους· σαν να τεντώνεται ένα πολύχρωμο τόξο με λέξεις σαΐτες.

Ελισάβετ Αρσενίου

Χιλιάδα

εκδόσεις Τυπωθήτω, σ. 69, ευρώ 9

 

Η συλλογή τής Ελισάβετ Αρσενίου απαρτίζεται από τέσσερις ενότητες: Χιλιάδα Α, Β, Γ και Δ. Βασικό χαρακτηριστικό της είναι η αναζήτηση όχι μόνο διά της γλώσσας, αλλά μέσα στη γλώσσα. Ο αναγνώστης μετατοπίζει την προσοχή του από την αναφορά των λέξεων στην αλληλουχία των σημασιών και τις διαδοχικές γραφές. Το ύφος είναι στη γραμμή του μοντερνισμού και γίνεται ποίημα η ίδια η διαδικασία γραφής τού ποιήματος. Ας μην ξεχνάμε ότι η Ελισάβετ Αρσενίου μάς έχει χαρίσει μια σημαντική μελέτη (Νοσταλγοί και Πλαστουργοί, εκδ. Τυπωθήτω), στην οποία χαρτογραφεί και οριοθετεί έννοιες όπως μοντερνισμός και πρωτοπορία.

Επιστρέφοντας στους στίχους υπάρχουν λογής λογής πειραματισμοί στη γραφή, όπως εκείνος με τα κενά ανάμεσα στις λέξεις να χάσκουν, είτε παρασύροντας τον αναγνώστη στη διασπορά του νοήματος είτε προσκαλώντας τον να τα κλείσει ο ίδιος. «Με συγχωρείς που δεν σου αλλά πέρα/σαν μέχρι να βρω τις τελευταίες/. Που μου ζήτησες. Βρήκα τη και μου/ είπε πώς ήταν Πώς τον γλυκιά μου μανούλα μες στο σκοτάδι;» (σελ. 21).

Παράλληλα με τη σημασιολογική διασπορά, συντελείται η ίδια η αναζήτηση στην ταυτότητα του υποκειμένου. Τα πρόσωπα διαχέονται και αλλάζουν από στίχο σε στίχο. Σαν να συντελείται η λακανική μετάβαση από τον Hommelette στον Homme· από τον συγκεχυμένο νεοσσό (τον άνθρωπο-ομελέτα) στον συγκροτημένο άνθρωπο. Στη γραφή Γ γίνεται πιο ορατή η ψηφιακή εποχή και η συμπλοκή της με τη γραφή, ενώ στη γραφή Δ αναδύεται η καθομιλουμένη γλώσσα. Εκεί ο φακός γίνεται ευρυγώνιος, οι στίχοι αφήνουν την είσοδο σε απτά βιώματα και ψυχικές καταστάσεις, η αναφορά των λέξεων αποκτά πιο σταθερό έρμα. Εξακολουθεί βέβαια η Αρσενίου να μας προειδοποιεί: «Ασε τον κόσμο/ που θα μπουκάρει αλλού με τις άγνωστες γλώσσες του/ σαν το τέρας/ και ανέβα εκεί/ και τα λέμε» (σελ. 67).

Ποιήματα οδοδείκτες: Μικρός αλλά πρίγκιψ, Επιτρέπεται, Οι επαναστάσεις δεν σώνονται ποτέ, Καθαρή, Holiday.

Ζαχαρίας Λαουτίδης

Ιων

εκδόσεις Οδός Πανός, σ. 45, ευρώ 10

«Μου ξέφυγα λοιπόν και πάλι,/ όπως πάντα/ αφήνοντας πίσω μου μελάνι» (σελ. 34).

Στην πρώτη του ποιητική συλλογή, Ιων, ο Ζαχαρίας Λαουτίδης περιλαμβάνει ως επί το πλείστον ποιήματα για την ίδια την ποίηση, τη γραφή, την αποκάλυψη του υποκειμένου, αλλά και της σχέσης του με τον κόσμο. Ο δε τίτλος της συλλογής παραπέμπει στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο περί ποιήσεως. Παρελαύνουν πρόσωπα, όπως ο Αρθούρος Κραβάν (αγαπημένος ντανταϊστών και υπερρεαλιστών), ο Μαγιακόφσκι, ο Ραφαήλ ή λογοτεχνικοί ήρωες, όπως ο Ρασκόλνικωφ. Την προσοχή κερδίζουν ορισμένα ποιήματα χάρη στη λοξή και ταυτόχρονα ειλικρινή ματιά για τη διαδικασία της γραφής, και επιπλέον με λέξεις-νότες που δίνουν κάτι το αιφνίδιο και ιδιαίτερο στις συνθέσεις του Λαουτίδη. «Τη νυχτερινή μου έμπνευση την κλέβει ο Υπνος/ [...] Κι εσάς μικρά αστράκια/ που με κοιτάτε αθώα τώρα/ σας ξέρω καλά/ πώς κρύβετε στο μακρινό το φως σας/ τα κλοπιμαία Του» (σελ. 35). Ο ποιητής ώρες ώρες στέκεται απορημένος, όπως και σε έναν πλατωνικό διάλογο, για το πώς είναι δυνατόν οι στίχοι -υπηρέτες της έκφρασης και της επικοινωνίας- ενίοτε να γίνονται τείχη και απομόνωση. Η δε ποιητική ευχέρεια του Λαουτίδη είναι εμφανής και στα ποιήματα που ανοίγονται στον έξω κόσμο ή ζωγραφίζουν με λίγες πινελιές συγκεκριμένα πρόσωπα, δημιουργώντας αναπόφευκτα προσδοκίες για τα επόμενα ποιητικά του βήματα.

Ποιήματα οδοδείκτες: Οι κλεπταποδόχοι, Το χταπόδι, Ακράτεια, Φιλομόφυλο, Αποχαιρετισμός.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Πείνα για διάκριση στο τραγούδι, οδηγεί σε έμπνευση
Η λαμπερή πλευρά της μουσικής
Εικαστικά
Μαντάμ Χίτλερ
Κινηματογράφος
Η λογοτεχνία στα 35 m.m.
Λογοτεχνία
Η γυναίκα με τα μαύρα
Αφιέρωμα στον ποιητή Γιάννη Βαρβέρη
Μια νέα, επίκαιρη, ανάγνωση του Θουκυδίδη
Παλιοί λογαριασμοί
Ο Δημήτρης Μητρόπουλος και το Ωδείο Αθηνών
Δύο ατμοσφαιρικές ιστορίες μυστηρίου και αυτογνωσίας
Πάνος Κουτρουμπούσης, ο μυθογράφος
Το άκαρπο ειδίκευμα
Ο υιός του Χρήστου και της Μερόπης Αρχοντώνη
Θωπεύοντας τη φαινομενολογική σκέψη στον 21ο αιώνα
Η ώρα του παιδιού
Ο μύθος της υπόγειας σπηλιάς
Συνέντευξη:Διαμαντής Καράβολας
Το νέο βήμα των εκδόσεων Φαρφουλάς
Άλλες ειδήσεις
Η συνάντηση
Χιλιάδες νότες βαθέος Νότου