Έντυπη Έκδοση

Από τον Νίτσε στον Νίκο Εγγονόπουλο με ενδιάμεσο σταθμό τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης

Στέλιος Ράμφος

Νίτσε για καλό γούστο.

Αφορμές πνευματικού αναπροσανατολισμού.

εκδόσεις Αρμός, σ. 315, ευρώ *30,14

Ο στοχασμός του Φρειδερίκου Νίτσε, που τάραξε συθέμελα τη σκέψη του 20ού αιώνα και υπήρξε οδηγός για πλήθος ανανεώσεις και ανατροπές της φιλοσοφικής παράδοσης τόσο πριν όσο και μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν έχει πάψει να παρακινεί το ενδιαφέρον μέχρι και τις μέρες μας, διχάζοντας συνειδήσεις και προκαλώντας θερμές εντάσεις. Στο βιβλίο του Νίτσε για καλό γούστο ο Στέλιος Ράμφος στέκει ευθύς εξαρχής μακριά, όπως χαρακτηριστικά τονίζει στο προλογικό του σημείωμα, από το να εξετάσει το συνολικό του έργο, προκειμένου να μην πέσει στις «αναπόφευκτες αρνήσεις και αποδοχές» του, και διαλέγει να εστιάσει την προσοχή του σε δύο μείζονα πονήματα: το Πέραν του καλού και του κακού και τη Γενεαλογία της ηθικής. Γιατί, όμως, σ' αυτά και όχι, φέρ' ειπείν, στη Χαρούμενη γνώση, τη Χαραυγή ή το πολυδιαβασμένο Τάδε έφη Ζαρατούστρας; Επειδή τα τελευταία δείχνουν «έργα μάλλον ανώδυνα» ή, χειρότερα, αποτελούν δείγματα «παθιασμένης γενικότητος», που δεν οδηγούνται σε όντως θεμελιώδη ερωτήματα. Αντιθέτως, στο Πέραν του καλού και του κακού και στη Γενεαλογία της ηθικής τίθενται όλα τα μεγάλα ζητήματα: η αλήθεια και η ηθική ως θεμέλιοι λίθοι της ζωής και του πολιτισμού, η σημασία του δικαίου και της εξουσίας, το βάρος των ψευδαισθήσεων της τέχνης. Προς μια τέτοια κατεύθυνση αποφασίζει να κινηθεί ο Ράμφος στο Νίτσε για καλό γούστο, που βασίζεται σε σημειώσεις μαθημάτων του για τα δύο νιτσεϊκά έργα. Τα μαθήματα, που έχουν τον χαρακτήρα διαρκούς δοκιμής, χωρίς να καταλήγουν σε πάγια και αρραγή συμπεράσματα, έγιναν μεταξύ 2007 και 2009 σε περιορισμένο ακροατήριο, αλλά και υπό τύπον ανοιχτών διαλέξεων, στο Ιδρυμα Βασίλη και Μαρίνας Θεοχαράκη, και διαθέτουν τη χάρη, την άνεση και τη δροσιά του προφορικού λόγου, ο οποίος δίνει στη νιτσεϊκή φιλοσοφία μια σπάνια ευλυγισία και ζωντάνια. Ο Ράμφος βλέπει στο Πέραν του καλού και του κακού την άρνηση του θεού και της μεταφυσικής, την κατάφαση στη δύναμη του τώρα και της στιγμής, τον θρυμματισμό των θυρεών του παρελθόντος, όπως και τον αποσχηματισμό της έννοιας της αλήθειας, που θα καταστεί μια οντότητα υπό αδιάκοπη αναίρεση. Στη Γενεαλογία της ηθικής, πάλι, ο Ράμφος διακρίνει τον πόλεμο ενάντια στην κρατούσα ηθική, η οποία προσπαθεί να εμπλέξει και να παραπλανήσει (για να ενταχθεί έτσι εντέλει στο πεδίο της αντι-ηθικής), όπως και τη σκιαγράφηση ενός κόσμου που ορίζει και διαμορφώνει τις αξίες του όχι αντικειμενικά, αλλά επί τη βάσει του τρόπου με τον οποίο δοκιμάζουμε κάθε φορά να τον κρίνουμε και να τον ερμηνεύσουμε. Ενα βιβλίο για τη νιτσεϊκή φιλοσοφία, αλλά και πέραν αυτής.

Πήτερ Γκαίυ

Η πνευματική ζωή στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης (1919-1933)

μτφρ.: Βασίλης Τομανάς

εκδόσεις Νησίδες, σ. 191, ευρώ *15,01

Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης έζησε 15 όλα κι όλα χρόνια: από τις 9 Νοεμβρίου 1918, όταν η γερμανική αυτοκρατορία παρέδωσε το πνεύμα ύστερα από 4 χρόνια εξοντωτικού πολέμου, μέχρι τις 30 Ιανουαρίου 1933, όταν ο Αδόλφος Χίτλερ και το ναζιστικό κόμμα κατέκτησαν την εξουσία, για να αιματοκυλήσουν σε λιγότερο από μία δεκαετία ολόκληρη την Ευρώπη. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης ήταν ένα μεγάλο δημοκρατικό πείραμα, που συνδύασε τις διαρκείς πολιτικές εξεγέρσεις με τις μεγάλες και άκρως οδυνηρές οικονομικές αποτυχίες, βαλλόμενο τόσο από τα δεξιά όσο και από τα αριστερά. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης ταυτίστηκε παράλληλα με μια πρωτοφανή άνθηση στον χώρο της τέχνης: από το θέατρο, την πεζογραφία και την ποίηση μέχρι τη μουσική, τον χορό και την αρχιτεκτονική. Το έργο του Πήτερ Γκαίυ Η πνευματική ζωή στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης δεν είναι καινούριο: δημοσιεύτηκε πρώτη φορά το 1968 κι εκπροσωπεί μία από τις πρώτες έρευνες που εξέτασαν την καλλιτεχνική έκρηξη του γερμανικού Μεσοπολέμου αυτοδύναμα, χωρίς, με άλλα λόγια, να την αναγάγουν μηχανικά στις πολιτικές αντιθέσεις και κοινωνικές συγκρούσεις της εποχής της, αλλά και δίχως, από την άλλη μεριά, να παραμερίσουν ή να αγνοήσουν το πολιτικό της υπόβαθρο και τον κοινωνικό της ορίζοντα. Από το 1968 μέχρι σήμερα έχει, βέβαια, κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι, αλλά η δουλειά του Γκαίυ δεν έχει χάσει ούτε κατ' ελάχιστον τη σημασία της. Παρατηρεί προσφυώς ο ερευνητής στον πρόλογο που έγραψε για την επανέκδοση του 2001: «Υποστηρίζω και σήμερα το κεντρικό μου επιχείρημα, που το αναφέρω στον υπότιτλο και το αναδεικνύω σ' όλο το βιβλίο: στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης οι απ' έξω -δημοκράτες, εβραίοι, πρωτοποριακοί καλλιτέχνες και τα τοιαύτα- έγιναν οι από μέσα: οι λαμβάνοντες τις αποφάσεις σε μουσεία, ορχήστρες, θέατρα, ιδιωτικά κέντρα ερευνών». Το πολιτικοκοινωνικό περιθώριο, λοιπόν, της υπό κατάρρευση γερμανικής αυτοκρατορίας, που είχε αρχίσει ήδη κατά τη διάρκεια της κρίσης της να κινείται ανοδικά, έγινε κυρίαρχο στην περίοδο της δημοκρατίας, αποδεσμεύοντας το σύνολο των δημιουργικών του δυνάμεων: από τον μοντερνισμό και τον εξπρεσιονισμό μέχρι τη μυθιστορηματική παραγωγή του Τόμας Μαν. Η ελληνική έκδοση, η οποία υποστηρίζεται από την πολύ καλή μετάφραση του Βασίλη Τομανά, συνοδεύεται από μια σειρά εξαιρετικά εύγλωττων φωτογραφιών, ενώ ο συγγραφέας παραθέτει ένα σύντομο αλλά ιδιαίτερα πυκνό πολιτικό και ιστορικό χρονικό της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, που βοηθάει τον αναγνώστη να τοποθετήσει στο κατάλληλο πλαίσιο πρόσωπα, τάσεις και γεγονότα.

Ολυμπία Ταχοπούλου

Μοντερνιστικός πρωτογονισμός

Εκδοχές υπερρεαλισμού στο ποιητικό έργο του Νίκου Εγγονόπουλου

εκδόσεις Νεφέλη, σ. 406, ευρώ *25,12

Η έννοια του πρωτογονισμού και του πρωτόγονου δεν αναφέρεται σε μιαν αυθύπαρκτη πραγματικότητα: εκφράζει την ιδέα που έχουν οι άνθρωποι για τον εξωϊστορικό χρόνο και μπορεί να εντοπιστεί ως καλλιτεχνική στάση και πρακτική σε πλήθος νεωτερικά ρεύματα: από τον συμβολισμό και την art nouveau μέχρι τον κυβισμό και τον εξπρεσιονισμό. Η μελέτη της Ολυμπίας Ταχοπούλου Μοντερνιστικός πρωτογονισμός. Εκδοχές υπερρεαλισμού στο ποιητικό έργο του Νίκου Εγγονόπουλου διερευνά τη σχέση την οποία ανέπτυξαν οι γάλλοι υπερρεαλιστές με τις πρωτογονικές παραστάσεις των πολιτισμών της Αφρικής, του Μεξικού, της Ωκεανίας και της αρχαίας Ελλάδας, αναζητώντας, σ' ένα βαθύτερο επίπεδο, την αποτύπωσή της στο έργο του Νίκου Εγγονόπουλου. Τα συμπεράσματα που προκύπτουν από την έρευνα της Ταχοπούλου φωτίζουν την ποίηση του Εγγονόπουλου στις πραγματικές της διαστάσεις: ο πρωτογονισμός του γαλλικού υπερρεαλισμού δεν λείπει από τις προοπτικές της, αλλά αυτό δεν θα πρέπει να μας κάνει να πιστέψουμε πως κατορθώνει να αναπτύξει στο εσωτερικό της γηγενείς ρίζες. Ο Εγγονόπουλος παραμένει στραμμένος, σε όλο το μήκος του έργου του, στις εικόνες, τα ονόματα και τα σύμβολα του ελληνικού πολιτισμού (αρχαίου και νεότερου) εγκλιματίζοντας τον υπερρεαλιστικό πρωτογονισμό της Γαλλίας στα δικά του, σαφώς πιο εσωστρεφή και αυτοαναφορικά, εδάφη. Η ερευνήτρια ακολουθεί μια πολύ συστηματική και φιλόπονη πορεία, που αποδεικνύει επαρκώς τις θέσεις της, συμβάλλοντας σημαντικά στην εμβάθυνση της ερμηνείας της ποίησης τού Εγγονόπουλου, η οποία παραμένει, παρ' όλα αυτά, μια ποίηση απαλλαγμένη από την οποιαδήποτε εθνική ρητορική: μια τέχνη προσηλωμένη στην υπεράσπιση της ετεροδοξίας της, καθώς και στην ανάδειξη του παιγνιώδους χαρακτήρα της αεικίνητης γλώσσας της.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η Ιστορία και η έννοια της αλήθειας
Μικρές ή και μεγάλες ταξιδιωτικές απολαύσεις
Ομορφη, δεν μπορώ να πάρω τα μάτια μου
Χοροί λύτρωσης και παραφροσύνης
Η υπόσχεση της μοναξιάς
Λάσπη αγγέλου στους δρόμους και στα δώματα
Σαν μπαλάντες των αισθήσεων, της πόλης και της αμαρτίας
Η τρέλα ως αντίδοτο αγωνίας
Τοιχογραφία ασίγαστης μνήμης
Ερωτικά μοτίβα και πάθη
Αράχνες και δέκα ζωές
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η Ιστορία και η έννοια της αλήθειας
Μικρές ή και μεγάλες ταξιδιωτικές απολαύσεις
Ομορφη, δεν μπορώ να πάρω τα μάτια μου
Χοροί λύτρωσης και παραφροσύνης
Η υπόσχεση της μοναξιάς
Λάσπη αγγέλου στους δρόμους και στα δώματα
Σαν μπαλάντες των αισθήσεων, της πόλης και της αμαρτίας
Η τρέλα ως αντίδοτο αγωνίας
Τοιχογραφία ασίγαστης μνήμης
Από τον Νίτσε στον Νίκο Εγγονόπουλο με ενδιάμεσο σταθμό τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης
Ερωτικά μοτίβα και πάθη
Αράχνες και δέκα ζωές
Από τις 4:00 στις 6:00
Γερνάνε ποτέ οι σκιές;
Εχει σαν Θεό το ροκ εντ ρολ
Άλλες ειδήσεις
Κεριά στο μεσημέρι στη Σταδίου
In Memoriam: Πίτερ Ορλόφσκι (1933-2010)
Μια δημόσια επιστολή
Η 24η Εκθεση Βιβλίου στον Πειραιά, αφορμή για πνευματική ευωχία και αισθητική γιορτή
Εν τη ρίμα του λόγου / Ναζίμ Χικμέτ