Έντυπη Έκδοση

Οι εφευρέτες της πραγματικότητας

Antoine Bello

Οι παραχαράκτες

μτφρ.: Ευγενία Γραμματικοπούλου

εκδόσεις Πόλις, σ. 528, 20 ευρώ

Η πραγματικότητα δεν είναι τίποτε άλλο από μια σύμβαση. Μια συλλογική αυταπάτη, εδραιωμένη πάνω στην αληθοφάνεια. Αυταπάτη με πολλαπλές όψεις, στο έλεος του χρόνου. Θα ήταν παρήγορο όσο και λάθος να θεωρηθεί ότι η πραγματικότητα παραμένει άφθαρτη από τον χρόνο. Η θνησιμότητά της είναι αλληλένδετη με την απειρία των εκδοχών της. Υπό ένα ιδιαίτερα κριτικό βλέμμα, το πραγματικό σπανίως εξισώνεται με το υπαρκτό. Το πραγματικό γεννάται ταυτοχρόνως από την πίστη και την επιθυμία. Είναι αποκύημα ετερόμορφων αναγκών, άμεσα συνυφασμένων με την ιστορική στιγμή. Συνεπώς, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι υπάρχει ό,τι έχουμε ανάγκη να πιστέψουμε ότι υπάρχει. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η πίστη στην ύπαρξη κάποιου πράγματος υπαγορεύεται από την ανάγκη πλήρωσης ενός κενού, ενώ άλλοτε υποδαυλίζεται από την εθελοτυφλία. Η Ιστορία προκύπτει από το σύμφυρμα ευμετάβλητων, πρωτίστως όμως πειστικών, αφηγήσεων, διατυπωμένων σε διαφορετικούς χρόνους και για διαφορετικούς λόγους. Σε κάθε αφήγηση είναι δυνατόν να ανιχνευθεί η αναγκαιότητα που υποδόρια τη συνέχει. Επαγωγικά, η Ιστορία θα μπορούσε να αποδοθεί σαν τέκνο συλλογικών επιθυμιών. Τέκνο του οποίου οι ίδιοι οι πνευματικοί πατέρες συχνά το προδίδουν με επανερμηνείες, παραποιήσεις, παρασιωπήσεις, παλινωδίες και ψευδορκίες. Σε τελική ανάλυση, αυτό που αναγνωρίζουμε ως ιστορική πραγματικότητα δεν είναι παρά ένα μύθευμα, ανοιχτό σε αλλοιώσεις και δολιοφθορές, υπογεγραμμένο από μια ιδιοτέλεια παροδικής ισχύος. Οποιοσδήποτε πράκτορας του ΟΠΠ θα ήταν εξοικειωμένος με παρεμφερείς σοφιστείες. Οσοι έχουν θητεύσει στον Ομιλο Παραχάραξης της Πραγματικότητας, γνωρίζουν ότι στην ανθρώπινη ζωή μόνη στέρεη πεποίθηση είναι η αβεβαιότητα. Μείζον έργο των πρακτόρων αυτής της διεθνούς μυστικής οργάνωσης αποτελεί η συγγραφή σεναρίων, εμπνευσμένων από την πολυπλοκότητα του κόσμου. Ακρως δελεαστική η διανοητική πρόκληση της αποστολής τους, δεδομένου του ανυπολόγιστου αντίκτυπου που μια υπόθεση εργασίας ενδέχεται να επιφέρει στον βηματισμό της ανθρωπότητας. Οι πράκτορες του ΟΠΠ έχουν τη σπάνια τύχη να βλέπουν τη δημιουργικότητα να μεταστοιχειώνεται σε πραγματικότητα. Τα έργα της διάνοιάς τους, γίνονται, για ένα μέρος του κόσμου τουλάχιστον, συνθήκη υπαρκτική. Βέβαια, η δημιουργική τους δύναμη δεν φτάνει ποτέ το μέγεθος μιας ένθεης ασυδοσίας. Χαλινάρι της επινοητικότητάς τους, η άνωθεν καταστολή των αποριών. Οι σεναριογράφοι της πραγματικότητας δεν δικαιούνται απαντήσεις. Κάθε εκπαιδευτής υποχρεώνεται κάποια στιγμή να υπενθυμίσει στους πιο φιλοπερίεργους πράκτορες: «Μη σκέφτεστε το γιατί». Μόνη προοπτική των εργαζομένων, η αποδοχή της άγνοιας. Υπό ένα σωκρατικό πρίσμα, η αποδοχή αυτή συνιστά το ζενίθ της γνώσης.

Ο Αντουάν Μπελό (γενν. 1970) θίγει το ζήτημα της υποκειμενικής πρόσληψης της πραγματικότητας μέσα από μια ευφυή, πολύκλωνη σύλληψη. Το εύρημα της ιδιότυπης οργάνωσης, ίσως το καλύτερα φυλαγμένο μυστικό της ανθρωπότητας, γίνεται το θεμέλιο μιας συναρπαστικής αλληγορίας για τα ευπαθή υλικά από τα οποία οικοδομείται η ζωή. Οι ιδιόρρυθμοι υπάλληλοι που ο Μπελό εγκατασπείρει σε όλα τα μήκη και πλάτη της Γης, «μια χούφτα φαρσέρ», είναι εξουσιοδοτημένοι να αλλάξουν τον κόσμο, και δη μέσω της γραφής. Οι ιστορίες τους επισπεύδουν την Ιστορία, καμιά φορά τη βελτιώνουν. Διότι ασφαλώς: «Υπάρχουν τόσα στραβά για να διορθωθούν στον πλανήτη μας». Η «εικονική» δουλειά των πρακτόρων εκκινεί ακριβώς από τις ατέλειες της πραγματικότητας. Τα γραπτά τους μπορούν να συντείνουν καταλυτικά στη δημιουργία ενός κόσμου, αν όχι θαυμαστού, οπωσδήποτε καινούριου, στο μέτρο που πληρούν την «αξίωση οικουμενικότητας» και τη «δυνατότητα κινητοποίησης». Είναι μάλλον ευνόητο ότι οι συγγραφείς του ΟΠΠ δεν έχουν την πολυτέλεια της ομφαλοσκόπησης. Αντιθέτως, οφείλουν να θεωρούν «το ανθρώπινο γένος ένα αδιαίρετο σώμα, που κάθε μέρα αποκτά ολοένα και περισσότερη εμπιστοσύνη στην ικανότητά του να διαμορφώνει τη μοίρα του».

Ακόμα και στις περιπτώσεις που στην αφετηριακή έμπνευση των σεναρίων βρίσκεται μια προσωπική εμμονή του γράφοντος, η πραγμάτευση του θέματος οφείλει να διαθέτει εύρος ανάλογο των κρίσιμων αντινομιών και των ετερόκλιτων αιτημάτων μιας εποχής έτοιμης να προϋπαντήσει την παγκοσμιοποίηση. Στις αρχές της δεκαετίας του '90 ο Σλιβ, κεντρικό πρόσωπο του μυθιστορήματος, έχοντας μόλις στρατολογηθεί στον ΟΠΠ χάρη στον οξύμωρο συνδυασμό φαντασίας και σωστής αίσθησης της πραγματικότητας, εξακολουθεί να πιστεύει στη «διαφορά μεταξύ αλήθειας και ψέματος». Η απώλεια αυτής της πίστης συγκαταλέγεται στα σπουδαιότερα διδάγματα της μαθητείας του. Η εξάσκηση στις παραλλάξεις του πραγματικού με υπολογισμένες μετατοπίσεις της θέσης παρατήρησης, του φανερώνει ένα κεφαλαιώδες αξίωμα για τη νόηση, «τη σχετικότητα της γνώσης και το παράλογο της έννοιας της διαφάνειας». Οταν παραλαμβάνει το βραβείο για το πρώτο του σενάριο δεν είναι σε θέση να αναγνωρίσει στις πτυχώσεις του γυάλινου γλυπτού «τα διάφορα στρώματα που οδηγούν στην αλήθεια». Οσο όμως ανεβαίνει τα σκαλιά της ιεραρχίας τόσο βεβαιώνεται για την αφέλειά του. Με το πέρας της εκπαίδευσης, έχει πια εξοικειωθεί με την αμηχανία πολλών άξιων πρακτόρων όταν «δυσκολεύονται και οι ίδιοι να ξεχωρίσουν ό,τι είναι αληθινό από ό,τι θα χρειαζόταν μόλις ένα σπρωξιματάκι για να φανεί αληθινό...».

Εκείνο που συναρπάζει στο μυθιστόρημα του Μπελό, πέρα από τη δαιμόνια μυθοπλαστική σύλληψη, είναι ο οξύτατος σαρκασμός. Οι έλληνες αναγνώστες θα δοκιμάσουν, εντονότερα ίσως από άλλους, την καυστικότητα του παρωδιακού πνεύματος, διατρέχοντας ένα σενάριο, ένθετο στην αφήγηση, όπου η μεταλαμπάδευση του ελληνικού πολιτισμού στη Δύση, μέσω της μετανάστευσης, εμβαπτίζεται στη «μυρωδιά του φρέσκου κοψιδιού» ή στο σημείο που πληροφορούνται την ύπαρξη ενός Κανδύλη, του καλύτερου πλαστογράφου του ΟΠΠ.

Οπωσδήποτε το μυθοπλαστικό μοτίβο που αποσπά τον αμέριστο θαυμασμό του αναγνώστη, ακόμη και αν αυτός έχει ρίζες ελληνικές, είναι η αριστοτεχνική μεταφορά για τον κόσμο της λογοτεχνίας. Στη διεξοδική περιγραφή της εκπαίδευσης του κεντρικού ήρωα διαφαίνεται ο σκωπτικός παραλληλισμός της με σεμινάριο δημιουργικής γραφής, διεθνούς εμβέλειας. Ο Σλιβ παραδέχεται ότι προσχώρησε στην οργάνωση ορμώμενος κυρίως από «μια επιθυμία παιδιού που βιάζεται να στρωθεί στο παιχνίδι». Ωστόσο, ο παιδικός του ενθουσιασμός μετατρέπεται σε θυμό και απόγνωση όταν συνειδητοποιεί την πεπερασμένη δικαιοδοσία του. Η αδόκητη εξουσία να (ανα)πλάθει τον κόσμο με λέξεις, προσκρούει επανειλημμένως στο διαφυγόν νόημα αυτής της λεκτικής χειραγώγησης. Αναμφίβολα οι περισσότεροι συγγραφείς έχουν βιώσει τη ζάλη της παλινδρόμησης ανάμεσα στην παιγνιώδη έκφανση της γραφής και την απολύτως οδυνηρή, αδιέξοδη πλευρά της. Επιπρόσθετα, σε τι, αλήθεια, διαφέρει η αγωνία ενός πράκτορα για τη «δυνατότητα κινητοποίησης» του σεναρίου του, από τη λαχτάρα ενός συγγραφέα να βρει το δημιούργημά του απήχηση; Παρατηρώντας το διδακτικό πρόγραμμα της οργάνωσης, με βασικούς άξονες το άνοιγμα στον κόσμο, την καλλιέργεια της αμεροληψίας, την απαγκίστρωση της σκέψης από την πολιτική ορθότητα, την ενθάρρυνση του ιδεαλισμού, έστω υπό προϋποθέσεις, την ευαισθητοποίηση, τον περιορισμό της αυτολογοκρισίας, δεν θα μπορούσε, άραγε, να διακριθεί σε αυτό μία σύνοψη των συνειδητών ή μη παραμέτρων που παρεισδύουν στη λογοτεχνική γραφή; Είναι, επίσης, αυτονόητο ότι όχι μόνον ένας πράκτορας του ΟΠΠ, αλλά κι ένας συγγραφέας οφείλει να λαμβάνει υπόψη του ότι το ενδιαφέρον του κειμένου του εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το ρίσκο που εκείνος προτίθεται να πάρει. Και οι δύο, άλλωστε, θα υποπέσουν σε αστοχίες, αναπότρεπτες, με δεδομένο «τον σημαντικό φόρτο εργασίας που συνεπάγονται οι εκ του μηδενός δημιουργίες». Από το άλλο μέρος, και οι δύο θα κινδυνεύσουν εξίσου να παγιδευτούν στα στεγανά του εαυτού, ενώ δεν θα πάψουν να αναζητούν στις λέξεις «έναν σπόρο ευτυχίας».

«Ορισμένες ιστορίες είναι κάτι περισσότερο από ιστορίες: είναι σημεία εκκίνησης. Με το που απελευθερώνονται στο περιβάλλον, ξεφεύγουν από τον δημιουργό τους». Η παραπάνω επισήμανση προς τους εκπαιδευόμενους παραχαράκτες δεν παραπέμπει, άραγε, ευθέως στη σημαντικότερη δικαίωση ενός λογοτεχνικού έργου, την αυτονόμησή του από τον δημιουργό; Αυτή τη δικαίωση δεν προσμένει και ο Σλιβ όταν ομολογεί, σχετικά με τον αβέβαιο αντίκτυπο ενός σεναρίου του, ότι ένιωθε σαν να πετούσε «ένα μπουκάλι στη θάλασσα ποντάροντας στην οξυδέρκεια των επερχόμενων γενεών»;

Οι αλυσιτελείς ερωτήσεις οδηγούν τον ήρωα σε μια θεμελιακή διαπίστωση για τη ζωή του.

«[...] ο ΟΠΠ δεν ήταν παρά ένας καθρέφτης που αντανακλούσε ό,τι του προέβαλλα. [...] Οσο αγνοούσα τον λόγο ύπαρξής του, θα εξακολουθούσε να καθρεφτίζει τις απορίες μου. Δεν θα μου αποκάλυπτε ποιος ήμουν. Το πολύ πολύ να με βοηθούσε να το ανακαλύψω». Σημειωτέον ότι κάθε λογοτεχνική άσκηση εγκιβωτίζει την αδήριτη απαντοχή της αυτογνωσίας. Στην τελευταία φράση του μυθιστορήματος ο Σλιβ, σοφός πια, ξέρει ότι το καλύτερο που μπορεί να κάνει είναι να συγκεντρώσει τις δυνάμεις του σε μία «γελοία προσπάθεια» να κρατηθεί ξύπνιος, κατανικώντας τη ληθαργική επήρεια των αυταπατών του. Ισως έτσι καταφέρει κάποτε να δει το αληθινό ή, το πιθανότερο, το παραχαραγμένο του είδωλο. Ο ελάχιστος σκεπτικισμός που αντιτάσσει στους φασματικούς του εργοδότες για να διαφυλάξει την ψευδαίσθηση της ελεύθερης βούλησης, απηχείται στην ανησυχητική απόφανση: «η ζωή μου μού ανήκει μέχρις αποδείξεως του εναντίου».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Το Τρίτο Στεφάνι
Το χιούμορ διώχνει την ξινίλα
Τύχες σολωμικού χειρογράφου
Ωριμη ελιά που έπεσε από το δέντρο
Η έλξη για την πτώση
Στη λησμονημένη ασφάλεια των μαθηματικών
Ιδανικοί αυτόχειρες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Το Τρίτο Στεφάνι
Το χιούμορ διώχνει την ξινίλα
Τύχες σολωμικού χειρογράφου
Ωριμη ελιά που έπεσε από το δέντρο
Η έλξη για την πτώση
Στη λησμονημένη ασφάλεια των μαθηματικών
Ιδανικοί αυτόχειρες
Οι εφευρέτες της πραγματικότητας
Λογοτεχνία
Σκηνικό εγκλήματος
38ο Φεστιβάλ Βιβλίου
«Στο Ζάππειο με τα εργαλεία της γνώσης»
Προδημοσίευση
«Σκότωσέ τους όλους» του Salim Bachi
Διαδίκτυο
Στέρεες γνώσεις
Αφιέρωμα
Βέρα Ζαβιτσιάνου
Συνέντευξη: Αντώνης Φωστιέρης
Το όνειρο να φτάσεις σε μια γη
Από τις 4:00 στις 6:00
Πετυχημένες διασκευές σε γνωστά και άγνωστα τραγούδια
Peggy Lee