Έντυπη Έκδοση

Περιπλάνηση στην ιστορία της νεοελληνικής ποίησης

Γιάννης Δάλλας

Σολωμός και Κάλβος. Δύο αντίζυγες ποιητικές της εποχής

εκδόσεις Νόηση, σ. 200, ευρώ 18,99

Συνεκδοχές. Τα ποιητικά μορφώματα μιας εποχής

εκδόσεις Ικαρος, σελ. 242, ευρώ 17,08

Χαλκέντερος μελετητής της ποίησης, ο Γιάννης Δάλλας συγκεντρώνει σε δύο φροντισμένους τυπογραφικά τόμους πρόσφατα (της τελευταίας δεκαετίας), αλλά και παλαιότερα (από τις δεκαετίες του 1960, του 1970 και του 1980) δημοσιεύματά του για ένα μεγάλο φάσμα ποιητών: από τον Σολωμό, τον Κάλβο, τον Καρυωτάκη, τον Φιλύρα και τον Σικελιανό μέχρι τον Εμπειρίκο, τον Εγγονόπουλο, τον Ελύτη, τον Σεφέρη, τον Ρίτσο και τον Οικονόμου, τους οποίους ακολουθούν ο Γονατάς, ο Σινόπουλος, ο Παυλόπουλος, ο Κακναβάτος, ο Παπαδίτσας και ο Λάγιος. Ξεκινώντας από τις απαρχές του 19ου αιώνα και φτάνοντας μέχρι τις μέρες μας, ο Δάλλας σταθμεύει όχι μόνο στους βασικούς πυλώνες, αλλά και σε αποκλίνουσες ή ακανόνιστες (αν μπορώ να το πω έτσι) περιπτώσεις, που ρυθμίζουν με τους δικούς τους όρους την ιστορία των ποιητικών φαινομένων και βάζουν τον δικό τους, απρόσμενο κρίκο στην αλυσίδα της διαδοχής τους.

Ρομαντισμός και νεοκλασικισμός

Στον τόμο Σολωμός και Κάλβος, ο Δάλλας εξετάζει δύο ποιητές που μολονότι υπόκεινται στις ίδιες πάνω-κάτω ιστορικές προϋποθέσεις, καταλαμβάνουν δύο εντελώς διαφορετικές θέσεις στο γραμματολογικό διάγραμμα, σηματοδοτώντας και δύο εντελώς διαφορετικές εκκινήσεις της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Ο Σολωμός και ο Κάλβος ζουν στα χρόνια του Αγώνα του 1821, διαμορφώνονται μέσα στο επτανησιακό πολιτικό περιβάλλον, που προσδιορίζεται από την εναλλαγή των γαλλικών, των ρωσικών και των αγγλικών συμφερόντων, έχουν προ οφθαλμών τον Κοραή, τους Φαναριώτες και τον Διαφωτισμό, αλλά ο τρόπος με τον οποίο προσέρχονται στην ποίηση οδηγεί σε δύο ριζικά ξέχωρες καλλιτεχνικές και πνευματικές προσωπικότητες.

Θιασώτης του γερμανικού ρομαντισμού και λυρικός ο οποίος βασίζει τη γλώσσα του εξ ολοκλήρου στη δημοτική παράδοση, ο Σολωμός επιδιώκει να πάει πέρα από τις πηγές του, φτιάχνοντας μια τέχνη του υψηλού, επικεντρωμένη στη μουσικότητα της λέξης και στην ακουστική καθαρότητα ενός ποιητικού λόγου ο οποίος συνομιλεί απ' ευθείας με τους ευρωπαίους συγχρόνους του. Από τη μεριά του, ο Κάλβος αγνοεί πέρα για πέρα τη δημοτική παράδοση, όντας θιασώτης του νεοκλασικισμού, όπως και ακούσιος προρομαντικός. Η γλώσσα του κινείται στη γραμμή του αρχαϊσμού, αλλά αποβλέπει στο παρόν. Συνταιριάζοντας τη Σαπφώ με την ιταλική βάρβαρη ποίηση της εποχής του (μια τάση που προσπαθεί να αναβιώσει την αρχαία προσωδία), ο Κάλβος θέλει με τη σειρά του να υπερβεί τα παραδεδομένα, είναι, όμως, πιο ιδεολογικός (ως καρμπονάρος και καλβινιστής) και περισσότερο διανοητικός (ως αρχαιοπλάστης) από τον Σολωμό και παγιδεύεται συχνά στις δυσαρμονίες του.

Γράφοντας για τον Κάλβο και τον Σολωμό, ο Δάλλας δεν αποβάλλει ούτε στιγμή τη φιλολογική του πανοπλία. Οι προσεγγίσεις του περιέχουν τα πάντα: ανάλυση της στιχουργίας και της τεχνικής, λογοτεχνικά ρεύματα που επηρεάζουν την ποιητική γραφή, πολιτισμικές και ιστορικοπολιτικές διασυνδέσεις, πιθανοί προδιαμορφωτές και πρόγονοι, υπόγειες ή φανερές συμπλεύσεις με τα τοπικά, τα ελλαδικά και τα ευρωπαϊκά αισθητικά δεδομένα. Οι φιλολογικές, ωστόσο, επιδόσεις του μελετητή δεν αναστέλλουν ποτέ την κριτική του ετοιμότητα, όπως και την ικανότητά του για ιστορικό ζύγιασμα των ποιητικών παραμέτρων, τις οποίες φέρνει στην επιφάνεια. Ο Δάλλας δεν θα κρύψει τον εγκλωβισμό του Σολωμού στο απόσπασμα και στο σπάραγμα, αφήνοντας εκ παραλλήλου να εννοηθεί το ειδικό βάρος που προσπορίζεται η αποσπασματικότητά του στις μέρες μας. Δεν θα αποσιωπήσει επίσης τη συμφόρηση αρχαιοπρέπειας που πλήττει τον Κάλβο, τονίζοντας την ίδια στιγμή τη ζωντάνια την οποία αποκτά η σημερινή του ανάγνωση μέσα από τον εντοπισμό και τον τονισμό των αφανών ρωγμών της αρχαιολογικής αρματωσιάς του.

Η δυστοπία του Καρυωτάκη και ο μοντερνισμός του Σεφέρη

Με ανάλογη κριτική και φιλολογική ετοιμότητα αντιμετωπίζει ο Δάλλας και τα ποιητικά μεγέθη τα οποία συγκαταλέγονται στον τόμο Συνεκδοχές. Στον Σικελιανό ξεχωρίζει την εικόνα-ιδεολόγημα, η οποία υποστηρίζει τον στρατευμένο λυρισμό του, στον Φιλύρα διακρίνει την ευτοπία των αστικών θεαμάτων, την οποία αντιπαραθέτει στη δυστοπία της «κλυδωνιζόμενης Ελλάδας», όπως τη συλλαμβάνει και την προβάλλει ο Καρυωτάκης, στον Εμπειρίκο ανακαλύπτει, με την εξαίρεση της «Υψικαμίνου», το διάφανο ποιητικό νόημα, σε αντίκρουση με τον κλειστό και αυτοαναφορικό κόσμο του Εγγονόπουλου, στον Σεφέρη υποδεικνύει τη λειτουργία της μυθικής μεθόδου, που επιτρέπει στον μοντερνισμό να χρησιμοποιήσει τα σύμβολα και τα ονόματα της αρχαιότητας προκειμένου να σχολιάσει και να χρωματίσει τα διακυβεύματα του καιρού του, στον Ελύτη ανακαλύπτει τη συνάντηση αρχαίου και νεότερου λυρισμού διά μέσου μιας αδιάκοπης γλωσσικής ανασύνθεσης, ενώ στον Ρίτσο δείχνει τη σχέση των ηρώων της αρχαίας τραγωδίας με τη φωνή και τη μάσκα του ηθοποιού.

Με τον Ζήση Οικονόμου και τον Ε. Χ. Γονατά ο Δάλλας περνά στον λόγο της απόκλισης για τον οποίο μιλούσα προεισαγωγικά. Φανατικός πολέμιος της τεχνικής, ο Οικονόμου εκφράζει την εναντίωσή του στον τεχνολογικό γιγαντισμό, υποκύπτοντας σε ένα κλίμα ιδεολογικής καταγγελίας και σύγχυσης. Καταργώντας τα σύνορα μεταξύ ποίησης και πεζογραφίας, ο Γονατάς επιστρατεύει από τη μεριά του μιαν άκρως κρυπτική εξπρεσιονιστική φαντασία, που μετατρέπει την παραδοξογραφία σε καλλιτεχνική πράξη ολκής. Σε τροχιά απόκλισης θα βρεθούν και ο Κακναβάτος με τον Παπαδίτσα: ο Κακναβάτος θα θωρακίσει τον ακραιφνή υπερρεαλισμό του με τη θεμελίωση του «αντικειμενικού τυχαίου» και της «πραγμοποιημένης λέξης» (η λέξη για τη λέξη), ενώ ο Παπαδίτσας θα εγκαταλείψει τον υπερρεαλισμό για να προσχωρήσει σε μια καθαρώς μυστικιστική ποιητική. Προχωρώντας προς την έξοδο, ο Δάλλας θα φέρει σε αντιπαραβολή τα μεγάλα, ανοιχτά πλάνα του Σινόπουλου με τις μικρές, αυτάρκεις μονάδες του Παυλόπουλου και θα προσηλωθεί με την ευσυνειδησία σκαπανέως στην ανίχνευση του ποιητικού παλίμψηστου του Ηλία Λάγιου.

Κλείνοντας, θα ήθελα να υπογραμμίσω το κυριότερο χαρακτηριστικό της φιλολογικής και της κριτικής σκέψης του Δάλλα, που είναι ο αδογμάτιστος και ανεξάρτητος οπλισμός της θεωρητικής οπτικής του. Λαμβάνοντας πάντα υπόψη τα ερμηνευτικά σχήματα τα οποία έχουν αναπτυχθεί γύρω από τις ποιητικές περιπτώσεις που παρακολουθεί (πριν και μετά τον ίδιο), όπως και καταφεύγοντας σε ποικίλες λογοτεχνικές θεωρίες, ο Δάλλας δεν σπεύδει ούτε να αποθεώσει ούτε να αρνηθεί: επιμένοντας μόνο σε ό,τι γονιμοποιεί το εκάστοτε εξηγητικό του σύστημα, μας υπενθυμίζει πως η φιλολογία και η κριτική είναι πριν και πάνω απ' όλα ελεύθερη σύνθεση: σύνθεση που ξέρει να υποβάλλει τους κανόνες της στον έλεγχο των άλλων, αλλά τους θεσπίζει και τους νομιμοποιεί στηριγμένη αποκλειστικά στις δικές της προϋποθέσεις.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Γητευτής σκύλων
Α. ΡΕΜΠΩ: Η αιωνιότητα μιας εικόνας
Ο κόσμος του παγκόσμιου κινηματογράφου
Ερείπια και αναστηλώσεις: Προβλήματα ερμηνευτικής ανακατασκευής στην αιγαιακή αρχαιολογία
Αν μη τι άλλο
Αποστάγματα της καθημερινότητας
Αραβία και Αφρική: σταθεροί αφηγηματικοί πόλοι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Γητευτής σκύλων
Α. ΡΕΜΠΩ: Η αιωνιότητα μιας εικόνας
Ο κόσμος του παγκόσμιου κινηματογράφου
Περιπλάνηση στην ιστορία της νεοελληνικής ποίησης
Ερείπια και αναστηλώσεις: Προβλήματα ερμηνευτικής ανακατασκευής στην αιγαιακή αρχαιολογία
Αν μη τι άλλο
Αποστάγματα της καθημερινότητας
Αραβία και Αφρική: σταθεροί αφηγηματικοί πόλοι
Λογοτεχνία
Συναρμογές του ελαχίστου
1ο Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Τήνου
Φωνές δυνατές, στίχοι σαν αναγέννηση στην Τήνο
Οψεις της ανάγνωσης
Η πιο σημαντική «εικόνα» είναι ο τυπογραφικός σχεδιασμός του βιβλίου
Συνέντευξη: Γιώργος Χατζηιακώβου
Με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον
Εκπαιδευτικό βιβλίο
Στο παράξενο ταξίδι της ελληνικής εκπαίδευσης και του κόσμου
Πολλές σκέψεις και λίγες κρίσεις για το εκπαιδευτικό βιβλίο
Λεξικά και στοιχεία Διδακτικής, Παιδαγωγικής
Δύο ειδικά επιστημονικά βιβλία
Λέξεις υπό το φως του Η/Υ
Φεστιβάλ Αθηνών - Επιδαύρου
Το «ψιχάλισμα» των προβολέων χωρίς λογοτεχνία
Από τις 4:00 στις 6:00
Φωτογραφία και μουσική
Η ακτιβίστρια ινδιάνα μουσικός
Άλλες ειδήσεις
Ερωτήσεις, καθαρά ρητορικές