Έντυπη Έκδοση

Ο μαρξιστής που έγραφε για εταίρες, έρωτες και αίμα

Τι μέρος του λόγου είναι μια Βυζαντινή αυτοκράτειρα με λαϊκή καταγωγή, που αλλάζει τους εραστές σαν τα πουκάμισα, πρωταγωνιστεί σε απανωτές συνωμοσίες, παίζει τα πιο επικίνδυνα πολιτικά παιχνίδια και είναι έτοιμη να εξοντώσει οποιονδήποτε δοκιμάσει να σταθεί εμπόδιο στην ξέφρενη βασιλεία της;

Τι θέλει από τον εαυτό της και από το περιβάλλον της κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 10ου αιώνα η Θεοφανώ (κατά κόσμον Αναστασία), που παντρεύεται ή πέφτει στο κρεβάτι με τη μισή Μακεδονική Δυναστεία (τον Κωνσταντίνο Ζ' Πορφυρογέννητο, τον Ρωμανό Β', τον Νικηφόρο Β' Φωκά και τον Ιωάννη Τσιμισκή), για να εξασφαλίσει κατόπιν τη συνέχιση της άλλης μισής με τους γιους της (τον Βασίλειο Β' τον Βουλγαροκτόνο και τον Κωνσταντίνο Η');

Γιος βιομηχάνου

Ξεφυλλίζω το μυθιστόρημα του Πέτρου Πικρού «Θεοφανώ. Η Μεσσαλίνα του Βυζαντίου», που δημοσιεύτηκε πριν από 80 χρόνια στο περιοδικό «Εβδομάς» με το ψευδώνυμο «Ω» ως δεύτερο μέρος της τριλογίας, η οποία ξεκίνησε στο ίδιο περιοδικό με το έργο «Λουκρητία Βοργία. Οι αιμοσταγείς έρωτες του μεσαίωνος» (ίδιο ψευδώνυμο), για να συμπληρωθεί με την αυτοτελή μυθιστορηματική έκδοση «Ασπασία. Η εταίρα που κυβέρνησε την Ελλάδα» (εδώ ο Πικρός, ο οποίος δεν είναι άλλος από τον γεννημένο το 1894 στην Κωνσταντινούπολη Ιωάννη Γενναρόπουλο, υπογράφει με το λογοτεχνικό του όνομα).

Η τριλογία αποτελεί προϊόν των αρχών της δεκαετίας του 1930. Η «Ασπασία» κυκλοφόρησε ξανά μια πεντηκονταετία αργότερα, το 1976, από τον «Κάκτο», ενώ η «Θεοφανώ» κυκλοφορεί τώρα από τον Εκδοτικό Οίκο Αντ. Σταμούλη της Θεσσαλονίκης, με επιμέλεια και εισαγωγή του Γιάννη Δ. Μπάρτζη, ο οποίος το 2006 δημοσίευσε μιαν εκτενή μελέτη για τη λογοτεχνία και την προσωπικότητα του Πικρού, υπό τον τίτλο «Πέτρος Πικρός. Στράτευση, αντιπαραθέσεις, πικρίες στη λογοτεχνία του μεσοπολέμου» (από τον ίδιο εκδότη, συνοδεύοντας τη δουλειά του με διεξοδικά βιβλιογραφικά και εργογραφικά στοιχεία).

Γιος βιομηχάνου και με σπουδές Ιατρικής, Φιλοσοφίας και Κοινωνιολογίας στη Γερμανία και στη Γαλλία, ο Πικρός εντάχθηκε από πολύ νωρίς στις γραμμές της Αριστεράς, μεταφράζοντας Λένιν, Τρότσκι και Γκόργκι και ξιφουλκώντας υπέρ του μαρξισμού. Η σχέση μαζί της δεν κράτησε μέχρι το τέλος: ο Πικρός αμφισβητήθηκε, κατηγορήθηκε και απομακρύνθηκε από τις τάξεις της, αλλά δεν αλλαξοπίστησε ποτέ. Η ιδεολογική του προσήλωση είναι φανερή και στη «Θεοφανώ» (όταν δημοσιεύεται έχει ήδη πέσει σε δυσμένεια), όπου προκειμένου να εξηγήσει την καταβύθιση της αυτοκράτειρας στην ερωτική και την πολιτική διαφθορά, σπεύδει να σημειώσει πως υπήρξε παράγωγο όχι κάποιας ιδιοτροπίας ή κάκωσης του χαρακτήρα της, αλλά του συστήματος εξουσίας στο οποίο συμμετείχε.

Πέραν αυτής, ωστόσο, της καταστατικής αρχής, που διατυπώνεται σε ανύποπτο χρόνο και με υποδειγματική συντομία, ο Πικρός δεν επιβάλλει στο γράψιμό του την οιαδήποτε στράτευση, αποφασισμένος να εφαρμόσει αυστηρά τους κανόνες του λαϊκού αναγνώσματος, το οποίο υπηρετεί. Αν προσέξουμε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η «Θεοφανώ», που απασχόλησε θεατρικά τον Αγγελο Τερζάκη, τον Γιώργο Θεοτοκά αλλά και τον Νίκο Καζαντζάκη, θα διαπιστώσουμε εύκολα πόσο εξοικειωμένος είναι ο συγγραφέας με τα μοτίβα και την ανθρωπολογία της περιπετειώδους αφήγησης: συνεχής, καταιγιστικών ρυθμών δράση, με πυκνή και εντελώς απρόβλεπτη εναλλαγή των επεισοδίων της, θυελλώδεις ίντριγκες και έρωτες, ακατάπαυστες συνωμοσίες ή παρασκηνιακές ενέργειες, καθώς και πρόσωπα πιασμένα στο δίχτυ μιας αβάσταχτης ερωτικής επιθυμίας, απαλλαγμένα από τον οιονδήποτε ηθικό περιορισμό. Κι έχει, ίσως, νόημα να τονίσω εδώ πως ο Πικρός δουλεύει το υλικό του όχι μόνο χωρίς χασμωδίες και επαναλήψεις, αλλά και παρακάμπτοντας, ως δεινός επαγγελματίας του αιφνιδιασμού και του σασπένς, κάθε σχήμα αισθηματικού εκβιασμού.

Ο Πικρός, όμως, αγνοεί τη λογοτεχνική στράτευση πολύ πριν από την ενασχόλησή του με το λαϊκό ανάγνωσμα, στα χρόνια που η επαφή του με την Αριστερά δεν έχει ακόμη διαταραχτεί κατά το παραμικρό. Σκέφτομαι εδώ τις μεσοπολεμικές συλλογές διηγημάτων του «Χαμένα κορμιά» (1922), «Σα θα γίνουμε άνθρωποι» (1924) και «Τουμπεκί» (1927), που κυκλοφόρησαν κατά τη διάρκεια της περασμένης και της φετινής χρονιάς από τις εκδόσεις «Αγρα», με εισαγωγή και χρονολόγιο της Χριστίνας Ντουνιά. Ο Πικρός αποφεύγει από την πρώτη στιγμή τον επαναστατικό διδακτισμό στα διηγήματά του. Κανένα από τα πρωταγωνιστικά του πρόσωπα δεν αποκτά σωτηριολογική προοπτική. Πόρνες, καραβοτσακισμένοι στρατιώτες, φυλακισμένοι (ορκισμένοι εγκληματίες ή τυχαίοι απατεώνες), κορίτσια που αυτοκτονούν παρατημένα από τον εραστή τους, τρομαγμένες παλλακίδες, άστεγοι και πεινασμένοι, καθώς και φθονεροί φονιάδες ή ερειπωμένες σεξουαλικά γεροντοκόρες θα πιουν το ποτήρι της καταστροφής μέχρι την τελευταία σταγόνα, χωρίς την ελάχιστη ελπίδα ανακούφισης ή διαφυγής: η εικόνα της κοινωνίας ως έχει και όχι ως οφείλει να γίνει με την παρήγορη συνδρομή της πολιτικής αρωγής.

Αντιηρωικός και σημερινός

Η επίμονη άρνηση του Πικρού να καθοδηγήσει πολιτικά είτε τους βασιλιάδες του, στα ιστορικά του μυθιστορήματα, είτε τους παρίες του, στα διηγήματά του, εγκλιματίζει αμέσως, νομίζω, τα κείμενά του στον αντιηρωικό και αντιπατερναλιστικό λόγο των ημερών μας, δίνοντάς τους μια πρωτόφαντη και κάθε άλλο παρά φιλολογική φρεσκάδα. Σε ό,τι αφορά ειδικότερα τα διηγήματα, θα πρόσθετα πως ο Πικρός συνδυάζει τις πρόσφατες για την εποχή του κατακτήσεις του ελληνικού ρεαλισμού με την παράδοση του ευρωπαϊκού νατουραλισμού, χρησιμοποιώντας και μια σειρά από ιδιαιτέρως προωθημένες τεχνικές: από ελεύθερο πλάγιο λόγο και έκκεντρη ή αποσπασματική πλοκή μέχρι παραληρηματική έκφραση και σκόπιμη, προφορικού τύπου αφήγηση. *

Για τον Ζαχαριάδη ήταν προβοκάτορας

Η ένταξη του Πέτρου Πικρού στους κόλπους της Αριστεράς αποκαλύπτει μιαν ιστορία με αδιάκοπες συγκρούσεις και αλλεπάλληλα δράματα. Συνεργαζόμενος με το περιοδικό του Αιμίλιου Χουρμούζιου «Λογοτεχνική Επιθεώρηση» (ο Χουρμούζιος το διευθύνει ως Αντρέας Ζεβγάς), ο Πικρός επιτίθεται εν έτει 1927 στον Κώστα Βάρναλη, στον οποίο καταλογίζει κούφιο επαναστατικό πνεύμα και υπονόμευση των αυθεντικών αρχών του κομμουνιστικού κινήματος.

Η συνεργασία με τον Χουρμούζιο συνεχίζεται τη δεκαετία του 1920 από τις στήλες ενός άλλου λογοτεχνικού περιοδικού, της «Νέας Επιθεώρησης», για να καταλήξει στους «Πρωτοπόρους», οι οποίοι έπειτα από ολιγόμηνη κυκλοφορία θα διακόψουν την έκδοσή τους, για να επανεμφανιστούν το 1931 υπό τη διεύθυνση του Πικρού και με τον Χουρμούζιο να έχει αποχωρήσει από τη σκηνή. Οι «Πρωτοπόροι» αποτελούν έκφραση του ΚΚΕ στο καλλιτεχνικό πεδίο, αλλά προτού συμπληρωθεί χρόνος τη θέση τους θα έχουν πάρει οι «Νέοι Πρωτοπόροι», που θα λιβελογραφήσουν εναντίον του Πικρού εξαιτίας της σύμπνοιάς του με τους τροτσκιστές του Παντελή Πουλιόπουλου.

Παρ' όλα αυτά, ο Πικρός δεν θα εγκαταλείψει ιδεολογικά το κομμουνιστικό στρατόπεδο, θα διωχθεί και θα φυλακιστεί κατά τη γερμανική κατοχή και θα εκδώσει το 1945 το περιοδικό «Νέα Ζωή» με συνεργασίες αριστερών συγγραφέων ευρέος φάσματος.

Οταν, όμως, ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης θα επιστρέψει από το Νταχάου κι εκείνος θα δημοσιεύσει το βιβλίο του για τον Στάλιν, θα κατηγορηθεί για προβοκάτορας και το γυαλί θα μείνει σπασμένο για πάντα, μέχρι τον θάνατό του το 1956 (για τους τραυματικούς δεσμούς του Πικρού με την Αριστερά, βλ. τη μελέτη της Χριστίνας Ντουνιά «Λογοτεχνία και πολιτική. Τα περιοδικά της Αριστεράς στον μεσοπόλεμο» (Καστανιώτης, 1996), καθώς και το ανθολόγιο της ίδιας με πεζά του Πικρού, υπό τον τίτλο «Τα όρια και η υπέρβαση του νατουραλισμού» (Γαβριηλίδης, 2006).

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Σπίτι - μουσείο
Δίνει στέγη στη γενιά του Μεσοπολέμου
Συνέντευξη: Αννα Κόκκινος
Στην Αυστραλία οι Ελληνίδες περιορίζουν τα παιδιά τους
Βιβλίο
Ο μαρξιστής που έγραφε για εταίρες, έρωτες και αίμα
Κριτική θεάτρου
Το ομοιογενές που καταλήγει μονόχνοτο
Συνέντευξη: Βλαντίμιρ Μακάνιν
Μόνο η αγάπη για τη γυναίκα νικάει τον θάνατο
NASA
Το Διάστημα ψάχνει τον dj του
Συνέντευξη: Γιώργος Ρωμανός
Καλύτερα να εξαφανιστείς, παρά να σέρνεσαι
Θέατρο
Κι άλλος Δημητριάδης και όχι επειδή είναι μόδα
Κομικ(ς)οδρόμιο
Δύο βλάσφημοι στον κάτω κόσμο
Για οικόπεδα στην Tarzana
Άλλες ειδήσεις
Κυπριακή γιορτή σε Ανατολή και Δύση