Έντυπη Έκδοση

Οι ιέρειες του σουρεαλισμού

Ψηλή, καστανή, μυστηριώδης, η Ντόρα Μάαρ ήταν μόλις 29 ετών όταν γνώρισε τον 54χρονο Πικάσο και είχε την ευκαιρία να τον παρακολουθεί και να τον φωτογραφίζει όταν δημιουργούσε την περίφημη «Γκερνίκα». Εκείνος γοητεύτηκε από τη θλιμμένη ομορφιά της Μάαρ ζωγραφίζοντας σε παραλλαγές τη «γυναίκα με δάκρυα» ή τη «γυναίκα με καπέλο». Εκείνη δήλωνε όταν χώρισαν: «Μετά τον Πικάσο, ο Θεός».

Ακόμα πιο νέα η Λεονόρα Κάρινγκτον γνώρισε στα 23 της τον πυγμαλίωνά της, τον 46χρονο Μαξ Ερνστ, και έζησαν έναν σύντομο αλλά θυελλώδη έρωτα, πριν οι ναζί τον στείλουν σε στρατόπεδο συγκεντρώσεως, ενώ η ίδια αναγκάστηκε να διαφύγει στο Μεξικό.

Η Λι Μίλερ, πάλι, μοντέλο του Μαν Ρέι, είχε την αποκλειστικότητα να μπει στο διαμέρισμα του Χίτλερ στο Μόναχο και να ποζάρει μέσα στην μπανιέρα του, ενώ οι φωτογραφίες που τράβηξε από τα στρατόπεδα του Μπούχενβαλντ και του Νταχάου έκαναν, μέσω της αμερικανικής «Vogue», τον γύρο του κόσμου.

Αυτές οι ταλαντούχες ζωγράφοι ή φωτογράφοι -και πολλές άλλες ακόμα- έπλευσαν με το ρεύμα του σουρεαλισμού, είχαν όμως την ατυχία να ζήσουν στη σκιά των αντρών ομότεχνών τους. Παρότι δυναμικές, ανεξάρτητες και πρωτοποριακές, τις χαρακτήριζαν μούσες, μετρέσες, αντικείμενα του πόθου... Αυτοί οι τίτλοι τις συνόδευαν για πολλά χρόνια, μέχρι να τις ανακαλύψουν τα μεγάλα μουσεία και να επανεκτιμήσουν την αξία τους. Τώρα η πινακοθήκη Manchester Art Gallery οργανώνει την έκθεση «Αγγελοι της αναρχίας», με 150 έργα 32 γυναικών καλλιτεχνών, επιδιώκοντας να αναδείξει τη συμβολή τους στο κίνημα του σουρεαλισμού.

Πρόκειται για πρωτοποριακά, προφητικά και συχνά προκλητικά έργα περισσότερο αναγνωρισμένων δημιουργών όπως οι Φρίντα Κάλο, Δωροθέα Τάνινγκ, Μέρετ Οπενχάιμ, Λι Μίλερ, Ντόρα Μάαρ, Λεονόρα Κάρινγκτον, αλλά και λιγότερο γνωστών όπως οι Μίμι Πάρεντ, Εμιλι Μέντκοβα, Φραντσέσκα Γούντμαν, Αϊλίν Αγκαρ και Πένι Σλίνγκερ.

Η λέξη σουρεαλισμός παραπέμπει στον Σαλβαντόρ Νταλί, τον Αντρέ Μπρετόν, τον Ρενέ Μαγκρίτ. Κι όμως, ακόμα κι αυτά τα ανοιχτά για την εποχή τους μυαλά αντιμετώπισαν τις γυναίκες περισσότερο σαν μοντέλα παρά σαν δημιουργούς. «Οι σουρεαλιστές ζωγράφοι συνήθως πρότειναν ο ένας τον άλλον», τονίζει η επιμελήτρια της έκθεσης Πατρίτσια Αλμερ. «Οι σουρεαλίστριες ήθελαν να σπάσουν τα δεσμά, να κάνουν ένα νέο ξεκίνημα, είχαν μέσα τους αναρχία για να πετύχουν το σκοπό τους».

Φαντασία γένους θηλυκού

Οι περισσότερες ήταν αυτοδημιούργητες, προοδευτικές, καλοπληρωμένες και εργάζονταν συνήθως στο χώρο της διαφήμισης. «Δεν είχαν ανάγκη την υποστήριξη των αντρών», συνεχίζει η ίδια. «Ταξίδευαν, μιλούσαν δυο και τρεις διαφορετικές γλώσσες. Ηταν ανεξάρτητες, αλλά καμιά δεν αναγνωρίστηκε όσο έπρεπε στην εποχή της».

Οι σουρεαλίστριες επηρεάστηκαν από τους ομότεχνούς τους, όμως γέννησαν και οι ίδιες ιδέες. Με τα έργα τους επιχείρησαν να εξερευνήσουν τη γυναικεία ταυτότητά τους και την ιδέα της μεταμόρφωσης, με όχημα τη φαντασία, τα όνειρα, τους συμβολισμούς. Θηλυκές φιγούρες, θεές, μυθικά όντα όπως η Σφίγγα με κεφάλι γυναίκας, σώμα λιονταριού και φτερά αετού ήταν από τα αγαπημένα τους θέματα. Οπως και ο άγγελος, μια εικόνα κλειδί που παραπέμπει σ' ένα γοητευτικό και μυστηριώδες πλάσμα, σ' ένα μεσάζοντα ανάμεσα στον θεϊκό κόσμο και στο γήινο.

Τα πορτρέτα τους είναι θηλυκά, θεατρικά, αλλά και ανδρόγυνα. Στα τοπία τους τα βράχια, οι παραλίες, η έρημος παίρνουν ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Το εξωτερικό περιβάλλον που ζωγραφίζουν είναι σε ρευστή κατάσταση και εκφράζει το νομαδικό τρόπο ζωής τους και τις αλλαγές που βίωσαν. «Ξεπέρασα το κύμα/ και τώρα ελεύθερη να δράσω προς το εσωτερικό καλοκαίρι/ ακούω αυτό το μυστικό μέσα στο είναι/ αυτό το μυστικό/ μυστικό και για μένα την ίδια», όπως έγραφε στα ποιήματά της η Ντόρα Μάαρ.

Οι εσωτερικοί χώροι δεν αναδίδουν τη ζεστασιά και θαλπωρή της οικογένειας. Αντιθέτως είναι σκοτεινοί, κλειστοφοβικοί τόποι του ασυνείδητου αλλά και πραγμάτωσης των ερωτικών φαντασιώσεων. Στις νεκρές φύσεις, οι καρποί και τα λουλούδια αναμειγνύονται με μέρη του σώματος. Ορισμένες χρησιμοποιούν υλικά από ζώα, όπως η Μέρετ Οπενχάιμ, που βάζει την ουρά ενός σκίουρου για χερούλι σε ένα ποτήρι και καλύπτει με γούνα φλιτζάνια και κουταλάκια δίνοντας μια διαφορετική διάσταση της γυναικείας σεξουαλικότητας. «Κανείς δεν σου δίνει ελευθερία, πρέπει να την κατακτήσεις», έλεγε η ίδια.

Αναπόφευκτα, καταλήγουν οι ίδιες αισθητικά αντικείμενα, όπως η Φραντσέσκα Γούντμαν που προβάλλει το στήθος της σε ένα έργο, και η Μίμι Πάρεντ πλέπει με τις ξανθές τρίχες των μαλλιών της ένα «Υ», στο έργο «Μετρέσα» που το έκανε εν θερμώ όταν έμαθε ότι την απατούσε ο σύντροφός της.

Γυμνή στα πάρτι

Από τις τελευταίες εν ζωή σουρεαλίστριες, η Λεονόρα Κάρινγκτον αφηγείται στην εφημερίδα «Ιντιπέντεντ» πως για ένα διάστημα η ζωή της και η τέχνη ήταν ένα.

Οταν ζούσε σε σουρεαλιστικό κλίμα με τον Μαξ Ερνστ στο Παρίσι, συνήθιζε να βγάζει τα ρούχα της στα πάρτι, ενώ σερβίριζε τους καλεσμένους της ομελέτα φτιαγμένη από τα μαλλιά τους. Σε νεαρή ηλικία ήταν κλεισμένη σε ψυχιατρικό άσυλο, κι αργότερα με την άνοδο των ναζί αναγκάστηκε να φύγει στο Μεξικό. «Επρεπε να αφήσω την Ευρώπη εξαιτίας του Χίτλερ. Οι ναζί δεν γούσταραν καθόλου τους σουρεαλιστές», λέει, προσθέτοντας με μετριοφροσύνη: «Δεν θεωρώ ότι ανήκω στους σουρεαλιστές. Δεν θεωρώ ότι είμαι κάποια».

Περίπου την ίδια εποχή η Φρίντα Κάλο έκανε το σώμα της έκθεμα ζωγραφίζοντας τα πάθη της μετά το ατύχημα που της κατέστρεψε τη σπονδυλική στήλη, αλλά και το πάθος της για τον -κορυφαίο μεξικανό καλλιτέχνη- Ντιέγκο Ριβέρα. Ο Μπρετόν την κατέταξε στους σουρεαλιστές. Στο έργο της που παρουσιάζεται στο Μάντσεστερ, μια νεκρή φύση με παπαγάλους και σημαία, συνδυάζεται ο φεμινισμός με την πολιτική.

Από τις ωραιότερες μούσες των σουρεαλιστών, η Λι Μίλερ φωτογράφισε τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, αλλά και το Παρίσι μετά την απελευθέρωση. Υποδύθηκε διαφορους ρόλους στην ταινία του Ζαν Κοκτό «Το αίμα ενός ποιητή», ενώ ο ίδιος ο Μαγκρίτ είχε παραδεχτεί ότι επηρεάστηκε από τη δουλειά της.

Βιβλία ποίησης, φωτογραφίες, γράμματα, κάρτες συνοδεύουν την έκθεση και τεκμηριώνουν τους δεσμούς ανάμεσα στους σουρεαλιστές και των δύο φύλων. Επίσης και ομαδικά έργα που προέκυπταν από ένα παιχνίδι: σε τσαλακωμένο χαρτί ζωγράφιζαν εναλλάξ, χωρίς να βλέπει ο ένας τι έκανε ο άλλος. Ηταν κι αυτός ένας ακόμη τρόπος για να κεντρίσουν οι πολυμήχανες σουρεαλίστριες τη φαντασία αλλά και την προσοχή των αγαπημένων τους! *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Εικαστικά
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη: Παντελής Βούλγαρης
«Καμιά παράταξη δεν ζήτησε συγνώμη»
1ο Διεθνές Φεστιβάλ Θεάτρου Δρόμου
Χρώμα στους δρόμους
Ντοκιμαντέρ
Ζωντανός, στο σχοινί
22ο Πανόραμα Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου
Πενήντα χρόνια με κομμένη την ανάσα
Μουσική
Ενας σολίστ από τη Σουηδία
Kind of Miles
«Η τζαζ θα βρει νέους δρόμους»
Κινηματογράφος
Η Αγρία Οικογένεια
Μπαλέτο
Η «Ζιζέλ» στη Θεσσαλονίκη
Το Bollywood στην "Κ.Ε."
Οι Ινδοί ξανάρχονται
Μιούζικαλ
Τραγουδώντας στη βροχή...
Συνέντευξη: Γιώργος Μιχαλακόπουλος
Εκείνος κι εκείνη
Εικαστικά
Τάλεντ σόου για εικαστικούς
Η τέχνη της προκήρυξης
Εκθεση φωτογραφίας
«Μη σκέφτεσαι: μόνο τράβα!»
Υπουργείο Πολιτισμού
Στην παγίδα των stage
Ζωγραφική
Οι ιέρειες του σουρεαλισμού
Φωτογραφία
Φωτογραφίζοντας τη φαντασία
Βιβλίο
Νέα πρόσωπα, νέες σελίδες
Το «ποντίκι» που βρυχάται
«Το Βυζάντιο είναι πολύ παρεξηγημένο»