Έντυπη Έκδοση

Το πορτρέτο του Στρατηγού

Μένης Κουμανταρέας

Σ' ένα στρατόπεδο άκρη στην ερημιά

εκδόσεις Κέδρος, σ, 154, 12 ευρώ

«Στο διήγημα λιγάκι ασφυκτιώ. Στο μυθιστόρημα κολυμπάω. Στη νουβέλα αισθάνομαι πάρα πολύ άνετα», εξομολογείται ο Μένης Κουμανταρέας σε συνέντευξη, εκφράζοντας τις σημερινές του διαθέσεις. Γεγονός είναι πως, ευθύς εξαρχής, δοκίμασε και τα τρία είδη, σημειώνοντας και στα τρία περίπου την ίδια επιτυχία. Θυμίζουμε πως η δεύτερη συλλογή διηγημάτων του, «Το Αρμένισμα», βραβεύτηκε, όπως, επίσης, και το πρώτο μυθιστόρημά του, «Βιοτεχνία υαλικών». Οσο για την πρώτη νουβέλα, που εξέδωσε αυτοτελώς, την «Κυρία Κούλα», αποτελεί μέχρι σήμερα πρότυπο του είδους. Από την πλευρά μας, είχαμε ανέκαθεν την εντύπωση ότι στο διήγημα «λιγάκι ασφυκτιά», έστω κι αν είναι το αφηγηματικό είδος που του εξασφάλισε δύο κρατικά βραβεία, έναντι ενός και μισού το μυθιστόρημα. Πάντως, η επί μία τριακονταετία ενασχόλησή του με το μυθιστόρημα απέφερε συνολικά έξι μυθιστορήματα. Θα λέγαμε πως «κολύμπησε» σε αυτό με «απλωτές», που άρεσαν στο μεγάλο αναγνωστικό κοινό, αλλά και με «μακροβούτια», που εκτιμήθηκαν από τους λίγους. Τα τελευταία χρόνια ξαναγύρισε στη συντομότερη φόρμα. Οπως στο ξεκίνημά του είχε συγκεντρώσει δύο νουβέλες στο βιβλίο του «Τα καημένα», έτσι και πέρυσι παρουσίασε τρεις νουβέλες στο βιβλίο του «Το SHOW είναι των Ελλήνων».

Εφέτος, 31 ένα χρόνια μετά την «Κυρία Κούλα», επανακάμπτει με μια μοναχική νουβέλα, που θα μπορούσε να τιτλοφορείται, κατ' αντιστοιχία, «η κυρία Στρατηγού», καθώς στην καινούρια ιστορία, όπως και στην παλαιότερη, μια παντρεμένη γυναίκα καταλαμβάνεται από ερωτική έλξη για έναν εικοσάχρονο. Μόνο που ο Μίμης της κυρίας Κούλας είναι προσγειωμένος και πατά γερά στα πόδια του, όπως ταιριάζει στον πρωταγωνιστή μιας ρεαλιστικής ιστορίας. Ενώ, ο καινούριος ήρωας έχει υπερφυσικές ικανότητες και μαζί με άλλα πρόσωπα πρωταγωνιστεί σε μια ιστορία χωρίς σαφή προσδιορισμό τόπου και χρόνου. Τοποθετείται, δηλαδή, στο πεδίο του φανταστικού.

Πρόκειται για ένα στρατόπεδο στην ερημιά. Είναι, όμως, μια ερημιά που εγκυμονεί κινδύνους, όπως εκείνη «Η έρημος των Τατάρων» του Ντίνο Μπουζάτι. Εδώ, μπορεί να μην εμφανίζονται Τάταροι, γίνεται, ωστόσο, λόγος για αναρχικά στοιχεία. Οπως προσδιορίζει και ο τίτλος της νουβέλας, το στρατόπεδο βρίσκεται «άκρη στην ερημιά». Πλευρικά περνάει ο δρόμος για την πόλη, όπου τη νύχτα άγνωστοι τοιχοκολλούν αφίσες απειλητικών διαθέσεων, ενώ συγχρόνως, κυκλοφορούν φήμες για ύποπτες κινήσεις ταραχοποιών. Από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου διαγράφεται ο φόβος ενός αθέατου εχθρού, που καιροφυλακτεί κάπου στις παρυφές της ερημιάς, έτοιμος να επιτεθεί. Ωστόσο, προχωρώντας η ιστορία, αυτή η απειλή, όπως συμβαίνει και στο μυθιστόρημα του Μπουζάτι, αποκτά μεταφυσικές διαστάσεις.

Η περιγραφή του φανταστικού αυτού στρατοπέδου θυμίζει εικόνες της Μακρονήσου, όπου ο Κουμανταρέας τοποθετεί μέρος από το μυθιστόρημά του «Δύο φορές Ελληνας». Το Διοικητήριο υψώνεται σαν πύργος ανάμεσα σε άθλια παραπήγματα, με αρχαιοελληνικές κολόνες στην είσοδό του. Οι αξιωματικοί τρελαίνουν τους φαντάρους στα καψώνια και με την παραμικρή αφορμή τούς κλείνουν στην απομόνωση χωρίς φαγητό και ύπνο. Μεταξύ άλλων, τους βάζουν να κουβαλούν άσκοπα πέτρες, που μένουν σωριασμένες. Τέλος, η Στρατηγίνα βαφτίζει Ρώσο τον φαντάρο που τη γοητεύει. Το παρωνύμιο λειτουργεί και ως νύξη για μια εξέγερση που υποτίθεται πως ετοιμάζεται στο στρατόπεδο, με υποκινητή τον εν λόγω φαντάρο.

Οσο αφορά την ερωτική πτυχή της ιστορίας, ο συγγραφέας ξαναθυμάται τα ιψενικά τρίγωνα που έστηνε στα πρώτα του βιβλία: «Κυρία Κούλα» και, κυρίως, «Βιοτεχνία υαλικών». Ο Στρατηγός και η γυναίκα του θυμίζουν το ζεύγος Ταντή του πρώτου μυθιστορήματός του. Εκείνη διέθετε περιουσία και γνωριμίες, και στον γάμο τους εκείνη είναι ο αρχηγός, παρόλο που δεν φτάνει να διοικεί το στρατόπεδο, όπως η Μπέμπα Ταντή τη βιοτεχνία. Εκείνος ήταν ένα φιλόδοξο χωριατόπαιδο και με τη βοήθειά της έγινε ένας φαύλος στρατηγός. Η αγαπημένη του ενασχόληση είναι κάθε βράδυ να καμαρώνει το είδωλό του με τη στολή και τα παράσημα στον ολόσωμο καθρέφτη της κάμαράς του. Κι εδώ, όπως στο παλαιότερο βιβλίο, η ερωτική σχέση του ζεύγους έχει προ πολλού ξεθυμάνει. Ομως, το ερωτικό ταμπεραμέντο της Μπέμπας από τη «Βιοτεχνία υαλικών» ωχριά μπροστά σε αυτό της Στρατηγίνας. Από τις απολαυστικότερες σελίδες της νουβέλας είναι η περιγραφή της ηρωίδας σαν ένα θηλυκό αρπακτικό, που το ερεθίζει η αίσθηση πως ένα ολόκληρο στρατόπεδο βρίσκεται στη διάθεσή του. Τελικά, η Στρατηγίνα προτιμάει έναν επαναστάτη φαντάρο, σε αντίστιξη με την Μπέμπα που διαλέγει έναν άξεστο φιλοχουντικό αξιωματικό. Εκείνο που μένει σταθερό είναι η επιρρέπεια του συγγραφέα στους στρατιωτικούς ήρωες, στην οποία οφείλουμε και το μυθιστόρημα «Ο ωραίος λοχαγός». Ωστόσο, ο φαντάρος της πρόσφατης νουβέλας δεν έχει την αρρενωπή ομορφιά του «λοχαγού». Αυτή τη φορά ο συγγραφέας προικίζει τον ήρωά του με αιθέρια ομορφιά, θυμίζοντας τον έφηβο Τάντζιο από τον «Θάνατο στη Βενετία» Μόνο που εδώ το κυρίως θέμα δεν είναι ο έρωτας αλλά ένας πίνακας.

Πέρυσι ο Κουμανταρέας εμπνεύστηκε από μια φωτογραφία εποχής τη νουβέλα «Το SHOW είναι των Ελλήνων» στο ομότιτλο βιβλίο. Εφέτος στήνει μια νουβέλα σαν παρωδία της ετοιμασίας ενός ζωγραφικού πορτρέτου για τον Στρατηγό. Οταν, παλαιότερα, οι πάσης φύσεως επιφανείς επιθυμούσαν να απαθανατιστούν, επέλεγαν έναν καλό ζωγράφο και ένα ουδέτερο ή υποβλητικό φόντο. Στη νουβέλα, ζωγράφος αναλαμβάνει ένας φαντάρος, ο Ρώσος, οι φυλακές του στρατοπέδου ορίζονται ως φόντο, ενώ, κατά την εκτέλεση του πορτρέτου, διακωμωδείται η όλη διαδικασία του ποζαρίσματος.

Αυτή τη φορά, όμως, ο συγγραφέας δεν αρκείται σε μια ρεαλιστικού τύπου αφήγηση με ερωτικά ή παρωδιακά στοιχεία. Βάζει ως στόχο μια νουβέλα, στην οποία κινείται μεταξύ παραμυθιού και παραβολής, όπως διασαφηνίζει και στο οπισθόφυλλο του βιβλίου. Και πράγματι, αφθονούν τα παραμυθητικά στοιχεία. Ως αγγελική μορφή με φωτοστέφανο εμφανίζεται ο φαντάρος, ο επιλεγόμενος Ρώσος, ο οποίος και φιλοτεχνεί το πορτρέτο του Στρατηγού κατά έναν μαγικό τρόπο, που παραπέμπει στις μεταφυσικές αντιλήψεις των βυζαντινών αγιογράφων, που πίστευαν στη θεϊκή επενέργεια. Ετσι, το πορτρέτο συμπληρώνεται τη νύχτα και αποτυπώνει τις επικείμενες αλλαγές στην εμφάνιση του Στρατηγού, φτάνοντας, την ώρα των αποκαλυπτηρίων, να δείχνει το πρόσωπό του, όχι μόνον άσχημο, όσο οι αμαρτίες του, αλλά και σαν νεκρική μάσκα δολοφονημένου. Εδώ, ο Κουμανταρέας αντλεί από το μυθιστόρημα του Οσκαρ Ουάιλντ «Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι», δίνοντας μια κωμική εκδοχή, όπως δείχνει και η σκηνή που ακολουθεί, στην οποία ο Στρατηγός, κατ' όναρ, εμβολίζει το είδωλό του στον καθρέφτη. Αλλωστε, η περιπαικτική διάθεση του συγγραφέα δηλώνεται ευθύς εξαρχής και με την αστεία μύτη που προικίζει τον Στρατηγό, παραπέμποντας στα πλείστα όσα έχουν γραφτεί για τις αφύσικα μεγάλες μύτες. Κατά τ' άλλα, όπως συμβαίνει στα παραμύθια, πληθαίνουν τα σύμβολα, οι οιωνοί, ενώ στα όνειρα δίνεται προφητική βαρύτητα. Γενικότερα, πολλά υπερφυσικά συμβαίνουν, μόνο που σε αυτά τα επιμέρους σημεία της νουβέλας η αφήγηση υστερεί, καθώς αδυνατεί να δώσει την αίσθηση του μαγικού, που βρίσκει κανείς στους Λατινοαμερικανούς.

Οσο για το παραβολικό φορτίο του βιβλίου, πιστεύουμε πως παραμένει μάλλον σκοτεινό. Από τη μια, προβάλλει το αισιόδοξο στοιχείο, πως οι απολυταρχικές εξουσίες καταρρέουν και οι επαναστάτες δικαιώνονται. Από την άλλη, όμως, φαίνεται να υπονομεύεται η άποψη πως η τέχνη θριαμβεύει. Μπορεί μεν στον πρόλογο και τον επίλογο της αφήγησης, να μαθαίνουμε ότι το πορτρέτο του Στρατηγού διασώθηκε και εκτίθεται σε μια Πινακοθήκη, όπου συρρέουν πλήθη. Ομως, αυτά τα πλήθη ελάχιστα ενδιαφέρονται για τον πίνακα. Εκείνο που τα ενθουσιάζει είναι το θεατρικό δρώμενο που έστησαν οι υπεύθυνοι. Σε αυτό αναπαρίσταται, σαν σε παραμύθι, η ερωτική έλξη της ώριμης κυρίας και του ωραίου φαντάρου. Εάν παρακάμψουμε το φύλο των ηρώων, η έλξη μεταξύ ωριμότητας και νεότητας είναι περίπου η ίδια που έδωσε πέρυσι τις καλύτερες σελίδες της νουβέλας «Μια μέρα απ' τη ζωή τους». Μόνο που εδώ ο συγγραφέας φαίνεται μάλλον να ειρωνεύεται την ανάγκη του κοινού για ρομάντζα, αλλά και να σχολιάζει τη μικρή απήχηση της τέχνης.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η συγγραφή ως αυτο-ανάκριση
Πορθμείο για την ουσία της ύπαρξης
Παραδείσιο πρίσμα
Τεργέστη και άλλες πόλεις του νου
Πότε θα ξεφορτωθούμε τα φέρετρα από την πλάτη μας;
Βιβλία έξω από τη σκόνη του χρόνου
Εγελιανές εκδοχές
Βιβλία για τα Χριστούγεννα
Βιβλία για παιδιά που ψάχνουν
3 βιβλία χωρίς τίτλο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η συγγραφή ως αυτο-ανάκριση
Πορθμείο για την ουσία της ύπαρξης
Παραδείσιο πρίσμα
Το πορτρέτο του Στρατηγού
Τεργέστη και άλλες πόλεις του νου
Πότε θα ξεφορτωθούμε τα φέρετρα από την πλάτη μας;
Βιβλία έξω από τη σκόνη του χρόνου
Εγελιανές εκδοχές
Βιβλία για τα Χριστούγεννα
Βιβλία για παιδιά που ψάχνουν
3 βιβλία χωρίς τίτλο
Άλλες ειδήσεις
Η λάμπα, ο Πόε , ο Οσμπορν ή ο Αρανίτσης;
Γυρίζοντας ηφαίστεια ανάποδα
Η λογοτεχνία στον κινηματογράφο