Έντυπη Έκδοση

Πότε θα ξεφορτωθούμε τα φέρετρα από την πλάτη μας;

Κυριάκος Μαργαρίτης

Ρέκβιεμ για τους απόντες

εκδόσεις Ψυχογιός,

Αθήνα 2009, 17,70 ευρώ

Η βασική σταθερά με βάση την οποία χωρίζουμε τις λογοτεχνίες δεν είναι το κράτος, ούτε καν το έθνος, αλλά η γλώσσα, ασχέτως αν κατόπιν υποδιαιρούμε την όποια παραγωγή σε επιμέρους εθνικά είδη, όπως τους συγγραφείς αγγλόφωνων κειμένων τους ταξινομούμε ανάλογα με τη χώρα προέλευσης τους, σε Αγγλους, Αμερικανούς, Καναδούς και λοιπούς της Κοινοπολιτείας.

Η ελληνόφωνη λογοτεχνία δεν έχει τόσο μεγάλα χωράφια να αρδεύσει, και έτσι μπορούμε σε γενικές γραμμές να τη χωρίσουμε μόνο σε ελλαδική, σε ομογενειακή και -υπό συζήτηση- σε κυπριακή. Το ζήτημα δεν είναι αν η κυπριακή λογοτεχνία υπάρχει, αν υπολογίσουμε φωνές που κατάγονται από την Κύπρο και έχουν αφήσει τα ίχνη τους στην ιστορία της λογοτεχνίας μας (λ.χ. ο Λουκής Ακρίτας, η Ηβη Μελεάγρου ή η Νίκη Μαραγκού στην πεζογραφία και ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης και ο Κωστής Μόντης στην ποίηση). Το ζήτημα λοιπόν δεν τίθεται για το αν γράφουν στην Κύπρο, αλλά για το αν γράφουν διαφορετικά απ' ό,τι οι άλλοι Ελληνες, αν η αγγλική γλώσσα π.χ., που είναι κομμάτι της κουλτούρας τους, τους έχει επηρρεάσει μορφολογικά ή αν η ιδιαίτερη ιστορία του νησιού έχει δημιουργήσει και την αντίστοιχη ιδεολογία και θέαση του κόσμου από τον σύγχρονο Κύπριο. Κι αν η πρόσφατη προσπάθεια του Γκουρογιάννη να προσεγγίσει την κυπριακή τραγωδία του 1974 καταχωρίζεται στη ματιά των Ελλαδιτών, θα περιμέναμε κάποια στιγμή να δούμε πώς βιώνουν οι ίδιοι οι ντόπιοι το παρελθόν που το κουβαλάνε στην καμπούρα τους με τον έναν ή τον άλλο τρόπο.

Οι βρικόλακες τριγυρνάνε ακόμα

Το πρώτο μυθιστόρημα του νεαρού Κυριάκου Μαργαρίτη (27 ετών) ανήκει στα έργα που προσέχεις, κατ' αρχάς για το ότι βουτά την μπουκιά του στο αίμα της μητέρας γης. Είναι μια συνθετική δουλειά που δείχνει πώς αντιμετωπίζουν σήμερα την ιστορία τους οι Κύπριοι, και ειδικά αυτοί που ηλικιακά μεγάλωσαν μετά τη διχοτόμηση, ανατράφηκαν με θρύλους και βιώματα των μεγαλύτερων, είναι σε επαφή με την Ελλάδα αλλά και την «γκουβερνάντα» Αγγλία, συνδιαλέγονται, νοερά ή πραγματικά, με τους Τούρκους συνομηλίκους τους, έχουν ψηφίσει ή απορρίψει το σχέδιο Ανάν κ.λπ.

Τι αποτελεί δηλαδή την «κυπριακότητα», αν τελικά αποφασίσουμε ότι υπάρχει μια τέτοια έννοια; Είναι η ιστορία της Μεγαλονήσου και το παλίμψηστο της ελληνικής με τις άλλες κουλτούρες που σφράγισαν το νησί; Είναι η τραγική μοίρα των κατοίκων της και η τεμαχισμένη τους πατρίδα; Είναι μια ιδιαίτερη γραφή, στοιχειωμένη από τα φαντάσματα του παρελθόντος και φορέας των απωθημένων δεκαετιών, αν όχι αιώνων; Είναι απλώς μια διφυής περίπτωση ελληνικής ιστορίας, αλλά και αγγλικής νοοτροπίας; Είναι ο κοσμοπολιτισμός που πνέει ελεύθερα σε ένα εύπορο νησί και ποτίζει τον νέο Κύπριο που θέλει να ξεχάσει και να πορευτεί σαν τους άλλους Ευρωπαίους, λήσμων και ευδαίμων συνάμα;

Αυτή καθεαυτήν η μυθιστορηματική ιστορία ξεκινά την πρώτη μέρα ενός υπαρξιακού ντετέκτιβ, ο οποίος ευελπιστεί να αναλάβει υποθέσεις που αφορούν το «γιατί» του θανάτου, να δώσει δηλαδή απαντήσεις σε συγγενείς νεκρών που αναζητούν μια βαθύτερη τεκμηρίωση της νομοτέλειας που διέπει τη ζωή. Σ' αυτή την πρώτη μέρα προκύπτουν δύο απρόσμενες αναθέσεις: αφενός, αυτή της Τουρκοκύπριας Σελιχέ Ερκίν, που ψάχνει να βρει γιατί πέθανε ο παππούς της Ναχίμ Σεκί το 1962, εν καιρώ ελληνοτουρκικών εντάσεων και αφ' ετέρου, εκείνη του μητροκτόνου Θεόφιλου Ανδρεάδη, ο οποίος, αμέσως μόλις αποκεφάλισε τη μάνα του, αναθέτει στον πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος Αρσένιο Θησέα να βρει το επίμονο εκείνο «γιατί» του θανάτου της! Αστυνομικό λοιπόν κατά μια έννοια το έργο, ανάγει την έρευνα στο μπαρουτοκαπνισμένο παρελθόν που δρομολόγησε τη διχοτόμηση και στο ζωντανό παρόν, που είναι το ίδιο αιματοβαμμένο και ωμό.

Το ζουμί της όλης σύνθεσης είναι ο αφηρωισμός περιόδων της κυπριακής ιστορίας που λίγο-πολύ είχαν συνδυαστεί με δάφνες και δόξες. Ο Μαργαρίτης αποκαλύπτει -ακολουθώντας την τάση και του ελλαδικού ιστορικού μυθιστορήματος που εστιάζει στο ιδιωτικό- ότι πίσω από τον αγώνα της δεκαετίας του '60 για ανεξαρτησία από τους Αγγλους κι ενάντια στους Τούρκους κρύβονταν προσωπικές φιλοδοξίες και τακτικές συμμοριών για το χρήμα και τον έλεγχο της οικονομικής κίνησης του νησιού. Οι παρασκηνιακά πρωταίτιοι των γεγονότων δούλευαν παράλληλα και ως νονοί της νύχτας, ως βραχίονες του υποκόσμου που δρούσαν εθνικιστικά, αντικομουνιστικά και μαζί μαφιόζικα για την εξυπηρέτηση δικών τους συμφερόντων. Ο επαναστατικός αγώνας τούς έδινε το απαραίτητο προκάλυμμα για να εξυπηρετήσουν τις ατομικές τους βλέψεις για χρήμα και δύναμη.

Πόδια ιστορίας σε παπούτσια νουάρ

Η φιλότιμη προσπάθεια του Κ. Μαργαρίτη να ανασυνθέσει το παρελθόν με τη ματιά της σύγχρονης Κύπρου πρέπει να κριθεί και με αισθητικούς όρους. Κι εδώ ο πρωτόπειρος σε κείμενα της λογοτεχνίας για ενηλίκους συγγραφέας κατάφερε πολλά, αλλά συνάμα δεν μπόρεσε να ξεπεράσει τις επιρροές που δέχτηκε και να σχηματίσει -αυτόνομη, δυναμική και σφύζουσα- τη δική του φωνή.

Ξεκινώ από το τελευταίο. Σε πολλά επεισόδια του έργου είναι εμφανής η διακειμενική σχέση του με τα αναγνώσματα του πεζογράφου, αναγνώσματα που εκκινούν από το αμερικανικό νουάρ. Παρά τις όποιες προσπάθειες να εξελληνίσει το είδος, σκηνοθετεί τις σκηνές του με τις συνταγές της αμερικανικής σχολής αστυνομικής λογοτεχνίας: πολλή μαγκιά και έτοιμες ατάκες, γρονθοκοπήματα ξυλοδαρμού και ποτά με τσιγάρο, νέος ντετέκτιβ με αυτοπεποίθηση και ωραία πελάτισσα με σαγήνη και μοιραία γοητεία. Οι ξεσηκωμένες αυτές κοινοτοπίες άλλοτε παρεισφρέουν στην υπόθεση ως δομικά στοιχεία κι άλλοτε δέχονται την ξώφαλτση κριτική του αφηγητή-ήρωα, ο οποίος αντιλαμβάνεται βέβαια τον εαυτό του ως ντετέκτιβ που είναι έτοιμος για δύσκολες υποθέσεις, αλλά ταυτόχρονα αυτοσαρκάζεται για την αδυναμία του να εγερθεί στο ύψος των περιστάσεων.

Η ατμόσφαιρα αυτή ενισχύεται από μια γλώσσα κοφτών εκφράσεων και διαδοχικών κύριων προτάσεων. Οι σκέψεις του αφηγητή συχνά δίνονται σαν να προέκυψαν από τη μισοχαλασμένη γραφομηχανή παλαιότερων δεκαετιών, όπως αυτές που προβάλλουν ανάμεσα σε καπνούς και σε σασπένς στις ασπρόμαυρες αστυνομικές ταινίες του Χόλυγουντ. Στους διαλόγους οι ατάκες αναδίδουν νουάρ προθέσεις, έστω κι αν ο αφηγητής που τις χρησιμοποιεί έχει επίγνωση της ασυμβατότητας της θέσης του σε σχέση με τους συναδέλφους του στις αμερικανικές μεγαλουπόλεις.

Παρ' όλ' αυτά, η ώσμωση σύγχρονης έρευνας με τα ιστορικά γεγονότα εξελίσσεται με τον απαιτούμενο ρυθμό και το ενδιαφέρον του αναγνώστη διατηρείται ζωντανό με μικρές δόσεις αποκαλύψεων. Η αφήγηση κυλάει αβίαστα, δείγμα συγγραφικής άνεσης αλλά και μεταφοράς στο χαρτί έτοιμων βιωμάτων, στοιχείο χαρακτηριστικό των νέων συγγραφέων. Το σημαντικό είναι ότι καταφέρνει να ολοκληρώσει ένα έργο με αρχή και τέλος, με επιδέξια τοποθετημένα τα κομμάτια του παζλ, με πλοκή που μπορεί να στηρίζεται στα πόδια της.

Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε ότι η πρώτη ουσιαστικά συγγραφική προσπάθεια του Μαργαρίτη στη λεωφόρο του μυθιστορήματος είναι ευοίωνη. Με σκηνικό την ιστορία και την κυπριακή τραγωδία δίνει μια ολοκληρωμένη εικόνα του παρόντος και του παρελθόντος του νησιού, φτιάχνει την πλοκή του με εν γένει πειστικό τρόπο και καταφέρνει να εισαγάγει τον έλληνα αναγνώστη στον εθνικό, αλλά και στον ιδιωτικό μύλο που αλέθει δεκαετίες τώρα στην Κύπρο. Αν πετύχει να απεξαρτηθεί από τα νουάρ αναγνώσματά του και από τα αυτοβιογραφικά του δεκανίκια, αν δηλαδή πείσει στις επόμενες δουλειές του ότι έχει δική του γλώσσα και περισσότερα υλικά για να οικοδομήσει τα έργα του, τότε μπορούμε να περιμένουμε ότι η σύγχρονη κυπριακή λογοτεχνία έχει να ορθώσει νέους σημαντικούς συγγραφείς, που ώς τώρα απουσιάζουν.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η συγγραφή ως αυτο-ανάκριση
Πορθμείο για την ουσία της ύπαρξης
Παραδείσιο πρίσμα
Το πορτρέτο του Στρατηγού
Τεργέστη και άλλες πόλεις του νου
Βιβλία έξω από τη σκόνη του χρόνου
Εγελιανές εκδοχές
Βιβλία για τα Χριστούγεννα
Βιβλία για παιδιά που ψάχνουν
3 βιβλία χωρίς τίτλο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η συγγραφή ως αυτο-ανάκριση
Πορθμείο για την ουσία της ύπαρξης
Παραδείσιο πρίσμα
Το πορτρέτο του Στρατηγού
Τεργέστη και άλλες πόλεις του νου
Πότε θα ξεφορτωθούμε τα φέρετρα από την πλάτη μας;
Βιβλία έξω από τη σκόνη του χρόνου
Εγελιανές εκδοχές
Βιβλία για τα Χριστούγεννα
Βιβλία για παιδιά που ψάχνουν
3 βιβλία χωρίς τίτλο
Άλλες ειδήσεις
Η λάμπα, ο Πόε , ο Οσμπορν ή ο Αρανίτσης;
Γυρίζοντας ηφαίστεια ανάποδα
Η λογοτεχνία στον κινηματογράφο