Έντυπη Έκδοση

3 βιβλία χωρίς τίτλο

**Terry Eagleton

Κείμενα για τη ζωή, την ποίηση, την πολιτική

επιμ.: Ρένα Δούρου

εκδόσεις Το Πέρασμα, Αθήνα 2009

Ο Τέρρυ Ηγκλετον είναι πλεόν πολύ γνωστός στην Ελλάδα και τα έργα του μεταφράζονται συστηματικά, τουλάχιστον τα τελευταία. Είναι από καιρό αστέρας της λογοτεχνικής κριτικής στην πατρίδα του και παγκοσμίως και όχι μόνο για τα γραπτά του. Η ευφυΐα του, αναμφίβολα, ξεπερνάει το έργο του -αρκετά σημαντικό καθαυτό, αλλά όχι περισσότερο από του δασκάλου του Raymond Williams- και υποψιάζεται κανείς ότι σε αυτήν όσο και στην ιδιότυπα αντιφατική δημόσια εικόνα του χρωστάει μεγάλο μέρος του ενδιαφέροντος για το πρόσωπό του. Καθολικός, Ιρλανδός, γεννημένος στην Αγγλία, μαρξιστής με αιρετικές αποκλίσεις, αντισυμβατικός και ριζοσπάστης, που επί χρόνια κατείχε διδακτική έδρα στο άβατο της Οξφόρδης, συγγραφέας, επίσης, λογοτεχνικών και θεατρικών έργων, μιας επιτυχημένης αυτοβιογραφίας κι ερασιτέχνης τραγουδοποιός: ένα μάλλον εξωτικό άνθος για τα συντηρητικά δεδομένα της βρετανικής διανόησης.

Το βιβλίο αυτό, προϊόν της πρόσκλησης που δέχτηκε τον περασμένο χρόνο από δύο ελληνικά πανεπιστήμια, με τη φροντίδα των καθηγητών Γιάννη Βαρουφάκη και Αθηνάς Βογιατζόγλου, τεκμηριώνει το αφιέρωμα που ακολούθησε στις «Αναγνώσεις» της Αυγής (επιμ. Κώστα Βουλγαράκη), με κείμενα του ιδίου και ελλήνων αρθρογράφων. Η επιμελήτρια της έκδοσης, ο Ευκλείδης Τσακαλώτος, ο Γ. Βαρουφάκης, ο Νικόλας Σεβαστάκης, ο Γιώργος Μερτίκας, ο Βασίλης Λαμπρόπουλος, ο Τάκης Καγιαλής, η Α. Βογιατζόγλου και ο Κ. Βούλγαρης έχουν συμβάλει με κείμενα που φωτίζουν, από διαφορετικές και σε διαφορετικό βάθος, ποικίλες όψεις του έργου του. Ενίοτε, παρεκτείνουν «απ' αφορμής» σε ευρύτερα κοινωνιολογικά ζητήματα, όπως το άρθρο του Γ. Μερτίκα, ή σε σκέψεις για την κατάσταση της ελληνικής διανόησης, όπως το άρθρο του Β. Λαμπρόπουλου.

Ο ίδιος ο Τέρρυ Ηγκλετον δίνει το «παρών» του με έξι κείμενα και μία συνέντευξη, εν πολλοίς αυτοβιογραφική, στον Δημήτρη Δημηρούλη. Τα πέντε από τα υπόλοιπα γραπτά είναι σύντομες κριτικές αφιερωμένες σε αντίστοιχους διανοητές: Ζακ Ντεριντά, Εντουαρντ Σάιντ, Σλαβόι Ζιζέκ, Τ.Σ.Ελιοτ και Εριχ Αουερμπαχ. Αν εξαιρέσουμε κάποιες ενδιαφέρουσες ιστορικοκριτικές επισημάνσεις στο γραπτό για τον Ελιοτ, πρόκειται για κείμενα αρκετά επίπεδα, και, θα μπορούσε να πει κάποιος, επιφανειακά (κατώτερα οπωσδήποτε των κριτικών ικανοτήτων του Ηγκλετον). Ετσι, το ενδιαφέρον του τόμου εστιάζεται μοιραία στο έκτο και μακροσκελέστατο κείμενό του «Τι είναι η ποίηση;», -που είναι η τρίτη διάλεξη την οποία έδωσε ο συγγραφέας στην Ελλάδα. Εδώ έχουμε, πράγματι, έναν Ηγκλετον στις καλύτερες στιγμές του.

Περνώντας από τις δυσκολίες να οριστεί τεχνικά η ποίηση, θα καταλήξει: «Αυτός θα μπορούσε να είναι εντέλει, ένας βραχύς ορισμός της ποίησης: το είδος του λόγου όπου το τι λέγεται και το πώς λέγεται (το περιεχόμενο και η μορφή, το σημαίνον και το σημαινόμενο, το νόημα της γλώσσας και η υλικότητά της) είναι δραστικά αδιαχώριστα» (σελ. 167). Συγκρίνει την υλικότητα του λόγου στην ποίηση με τη νηπιακή αίσθηση της γλώσσας, η οποία απωθείται σταδιακά με τη μεσολάβηση του οιδιπόδειου· σχολιάζει ευφυώς συγκεκριμένα δείγματα ποιητικής τεχνικής, για να καταλήξει με τη διαπίστωση: «Επομένως, η λογοτεχνία αντιπροσωπεύει, μεταξύ άλλων, μια ουτοπική νοσταλγία για ελευθερία από τους περιορισμούς του πραγματικού. Μπορούμε να αποσπάσουμε τις λέξεις από τα συμβατικά τους συμφραζόμενα, να τις απελευθερώσουμε από τη δουλική τους συμμόρφωση στην πραγματικότητα και να τις αφήσουμε να ξεφαντώσουν, να ζευγαρώσουν αχαλίνωτα με άλλες λέξεις. Η ποίηση ελευθερώνει τη γλώσσα από κάθε καθαρά χρηστικό λειτουργικό ή χρησιμοθηρικό σκοπό» (σελ. 179).

***Δημήτρης Πλάντζος (επιμ.)

Παγκοσμιοποίηση και εθνική κουλτούρα

εκδόσεις Αλεξάνδρεια / Σύνδεσμος Υποτρόφων Ιδρύματος Α.Γ. Λεβέντη, Αθήνα 2009, σ. 143, 15,68 ευρώ

«Παγκοσμιοποίηση» είναι ένας από τους πλέον κοινόχρηστους όρους στην πολιτική ιδιόλεκτο των ημερών μας και από τους πλέον ομιχλώδεις στη χρήση του. Αναπόφευκτα εμφανίζεται στους τίτλους δεκάδων βιβλίων, στη σειρά των οποίων έρχεται να προστεθεί τούτος ο μικρός τόμος που εκδόθηκε προσφάτως. Πρόκειται για τις ομιλίες -εμπλουτισμένες κατά τι- σε μια επιστημονική συνάντηση που διοργανώθηκε από τον Σύνδεσμο Υποτρόφων του Ιδρύματος Α.Γ. Λεβέντη τον Φεβρουάριο του 2008. Εκτός από τον επιμελητή, συμμετέχουν ο Στέφανος Πεσματζόγλου από το Πάντειο Πανεπιστήμιο, ο Γιάννης Χαμηλάκης από το Πανεπιστήμιο του Southampton, η Αλεξάνδρα Τηλιγάδα και ο Δημήτρης Παπανικολάου από το Πανεπιστήμιο του Princeton. Το ενδιαφέρον των συγγραφέων δεν στρέφεται καθόλου στην εννοιολόγηση του όρου «παγκοσμιοποίση», της οποίας το νόημα θεωρείται μάλλον δεδομένο και στέκουν ελάχιστα στις ευρύτερες οικονομικές και πολιτικές όψεις του φαινομένου· δίνουν περισσότερο έμφαση στην πολιτισμική διάσταση (στα ίχνη θεωρητικών, όπως ο Α. Appadurai, ο Μ. Billig, ο Μ. De Certeau κ.ά.), εστιάζοντας σχεδόν αποκλειστικά στα αμυντικά ανακλαστικά, εθνικιστικού τύπου, που το φάσμα της παγκοσμιοποίησης κινητοποιεί, βασικά, στη σύγχρονη Ελλάδα. Ετσι, το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου είναι μια κριτική κατάδειξη του παραλογισμού και των αντιφάσεων του νεοελληνικού εθνικισμού.

Θέμα ήδη εξαντλημένο, θα έλεγε κανείς, στο οποίο δύσκολα μπορεί να είναι κάποιος πρωτότυπος - και για την ανάδειξη του οποίου αρκεί το οξυδερκές μάτι, χωρίς ένα τέτοιο βάρος αναφορών για την επισήμανση του αυτονόητου. Ωστόσο, εκείνα τα κείμενα ιδίως που σταχυολογούν εξοργιστικά δείγματα από την ελληνική επικαιρότητα -όπως τη ρητορική του Μίκη Θεοδωράκη, που μετασχηματίζεται σε διάχυτους κοινούς τόπους, από τον Δ. Παπανικολάου, ή τη σημειολογία της τελετής έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων, τον υφέρποντα ρατσισμό της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας όσο και των λαϊκών «ευαισθησιών», την παρανοϊκή ρητορεία πολιτικών και δημοσιογράφων περί «επιβουλής του έθνους», κ.ο.κ. από τον Σ. Πεσματζόγλου- μοιάζουν ελάχιστα θωρακισμένα ενάντια στον συμμετρικό κίνδυνο: παράδειγμα το κείμενο του τελευταίου, που στην κατάληξη μιας μακράς σειράς εύλογων καταγγελιών κλείνει με την αποσβολωτικά αφελή πρόταση: «Η δική μου απάντηση είναι: Ευρώπη, περισσότερο δημοκρατική Ευρώπη, οικουμενισμός στη θεώρηση των προβλημάτων με όλο και περισσότερους δημοκρατικά ελεγχόμενους διεθνείς θεσμούς». (Πόση οξύνοια δηλαδή χρειάζεται για να αντιληφθεί ότι η Ευρώπη σήμερα γίνεται ακατάσχετα ολοκληρωτική, ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι μια στυγνή δικτατορία του διεθνοποιημένου κεφαλαίου που μπροστά της ωχριά το κτηνώδες αποικιοκρατικό παρελθόν της ηπείρου;)

Το κείμενο της Α. Τηλιγάδα φωτίζει μια ενδιαφέρουσα και σχετικά άγνωστη πτυχή, τις στρατηγικές της δημιουργίας πανεπιστημιακής εκπαίδευσης στην ελληνική και στην τουρκική κοινότητα της Κύπρου, με μια ενοχλητική χροιά ακαδημαϊκής ουδετερότητας ωστόσο, που σχεδόν απο-πολιτικοποιεί την οπτική της. Μένουν τα κείμενα των Γ. Χαμηλάκη και Δ. Πλάντζου, τα οποία διασώζουν μια ορισμένη ριζοσπαστική οπτική αναδεικνύοντας -μεταξύ άλλων- εκείνο που πρέπει πάνω απ' όλα να λέγεται σε παρόμοιες συζητήσεις: ότι τα φαινόμενα της λεγόμενης παγκοσμιοποίησης και η υποτιθέμενα απειλούμενη εθνική κουλτούρα ανήκουν στο ίδιο σύστημα και τείνουν να ενισχύονται αμοιβαία· αντιπροσωπεύουν δύο συμμετρικές όψεις της παθολογίας του ώριμου καπιταλισμού και είναι αναγκασμένα να δανείζονται διαρκώς τη γλώσσα το ένα του άλλου: όθεν, οφείλει να συμπεράνει κανείς, η ασυνθηκολόγητη εναντίωση και στα δύο είναι ο μόνος δρόμος που απομένει.

***Χριστίνα Π. Φίλη

Εξουσία και μαθηματικά

προλ.: Απόστολος Δοξιάδης

εκδόσεις Παπασωτηρίου, Αθήνα 2009, σ. 758, 40 ευρώ

Το βιβλίο αυτό της Χριστίνας Φίλη, αντίθετα απ' ό,τι ωθεί να σκεφτούμε ο τίτλος του, μάλλον ανήκει στο είδος ιστορία της επιστήμης. Και το λέω αυτό επειδή η έκφραση «εξουσία και μαθηματικά» οδηγεί κατευθείαν τον νου μας στις εγγενείς σχέσεις με τις πρακτικές κατεξουσιασμού (της φύσης όσο και στο πεδίο των κοινωνικών σχέσεων) που στοιχειώνουν μια επιστήμη η οποία ενέχει εξ ορισμού τις λειτουργίες της οριοθέτησης, της κανονικοποίησης και του ελέγχου. Δεν πρόκειται όμως γι' αυτό· η συγγραφέας, αναπληρώτρια καθηγήτρια του ΕΜΠ με εκτεταμένη επιστημονική εμπειρία στο εξωτερικό (συγγραφέας, επίσης, στο παρελθόν επιστημονικών αλλά και ποιητικών βιβλίων), αποπειράθηκε να καταγράψει τις περιπέτειες που είχαν με τις πολιτικές εξουσίες του καιρού τους μια σειρά κορυφαίοι μαθηματικοί ανά τους αιώνες, έχοντας ως αφετηρία τη διαπίστωση ότι -όπως το αναδεικνύει στον πρόλογό του ο Απ. Δοξιάδης- παρά τη ναρκισσιστική τους αξίωση για πρόσβαση σε «απόλυτες αλήθειες», οι μαθηματικοί δεν είναι καθόλου απρόσβλητοι από τις ιστορικές συντυχίες και τα καπρίτσια των ισχυρών, οι οποίοι τους παρέχουν τα μέσα άσκησης του επαγγέλματός τους. Εν προκειμένω, ο ορθός τίτλος θα ήταν «Μαθηματικοί και εξουσία».

Στο 750 και πλέον σελίδων σύγγραμμα εξετάζονται, σε αντίστοιχα κεφάλαια, οι περιπτώσεις της Υπατίας, του Ομάρ Καγιάμ, του Γαλιλαίου, του Francois Viete, του John Wallis, του Leibniz, του Leonhard Euler, του Gaspart Monge, του Joseph Fourier, του Augustin Louis Cauchy, του Bernard Bolzano, των γερμανών και αυστριακών μαθηματικών στο Γ' Ράιχ, του Ντμίτρι Φεντόροβιτς Εγκόροφ και των ρώσων μαθηματικών κατά τη σταλινική περίοδο, του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή... Παρά το σχοινοτενές της πραγμάτευσης που καθιστά το βιβλίο κάπως δυσανάγνωστο, ιδίως στον μη έχοντα ειδικά ενδιαφέροντα αναγνώστη, υπάρχει πίσω του μία πρώτης τάξεως αρχειακή έρευνα και η παρουσίαση μιας πληθώρας στοιχείων αναφορικά με την Ιστορία της Επιστήμης, που προσφέρονται για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό. Εχει μεγάλη αρχειακή και ευρετική αξία για τον ειδικό ερευνητή, αλλά και για τον θεματικά ενδιαφερόμενο για μία ορισμένη εποχή είτε μια ορισμένη μαθηματική φυσιογνωμία (πολλές από τις οποίες, άλλωστε, είναι ευρύτερης εμβέλειας πνευματικοί δημιουργοί) - και, πάντως, αποτελεί προϊόν οφθαλμοφανούς μόχθου και ασυνήθιστης προσωπικής αφιέρωσης στο επιστημονικό αντικείμενο.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η συγγραφή ως αυτο-ανάκριση
Πορθμείο για την ουσία της ύπαρξης
Παραδείσιο πρίσμα
Το πορτρέτο του Στρατηγού
Τεργέστη και άλλες πόλεις του νου
Πότε θα ξεφορτωθούμε τα φέρετρα από την πλάτη μας;
Βιβλία έξω από τη σκόνη του χρόνου
Εγελιανές εκδοχές
Βιβλία για τα Χριστούγεννα
Βιβλία για παιδιά που ψάχνουν
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η συγγραφή ως αυτο-ανάκριση
Πορθμείο για την ουσία της ύπαρξης
Παραδείσιο πρίσμα
Το πορτρέτο του Στρατηγού
Τεργέστη και άλλες πόλεις του νου
Πότε θα ξεφορτωθούμε τα φέρετρα από την πλάτη μας;
Βιβλία έξω από τη σκόνη του χρόνου
Εγελιανές εκδοχές
Βιβλία για τα Χριστούγεννα
Βιβλία για παιδιά που ψάχνουν
3 βιβλία χωρίς τίτλο
Άλλες ειδήσεις
Η λάμπα, ο Πόε , ο Οσμπορν ή ο Αρανίτσης;
Γυρίζοντας ηφαίστεια ανάποδα
Η λογοτεχνία στον κινηματογράφο