Έντυπη Έκδοση

Ο μηχανισμός του στρες στη σύγχρονη κοινωνία

Η χρόνια κακόσταση είναι πολύ συχνή, ευθύνεται για πάνω από 50% της σημερινής νοσηρότητας και επηρεάζει τόσο την ποιότητα όσο και τη διάρκεια της ζωής του ατόμου. Προσπάθειες πρέπει να γίνονται σε δύο κατευθύνσεις, ώστε και το νοσογόνο περιβάλλον να αλλάζει προς το καλύτερο, αλλά και το άτομο να εκπαιδεύεται σε χειρισμό του στρες, με τρόπο που να οδηγεί σε ανάπτυξη αντίστασης του οργανισμού στα νοσογόνα ερεθίσματα

Από την εποχή του Πυθαγόρα και του Αλκμέωνα, η ψυχική και σωματική υγεία θεωρούνταν αποτέλεσμα αρμονικής ισορροπίας των στοιχείων που συνθέτουν τον οργανισμό. Αντίθετα, νόσος θεωρούνταν η έλλειψη αυτής της αρμονίας, ως απόρροια απειλητικών ή βλαπτικών ερεθισμάτων και αδυναμίας των προσαρμοστικών δυνάμεων του οργανισμού να επαναφέρουν την ισορροπία. Η ιπποκρατική ιατρική βάσισε σ' αυτές τις απόλυτα σωστές θεωρητικές έννοιες όλο το οικοδόμημά της.

Πάνω από 2.500 χρόνια αργότερα, οι Claude Bernard, Walter Cannon και Hans Selye επανέφεραν και αναβάπτισαν αυτές τις έννοιες. Σήμερα χρησιμοποιούμε τους μοντέρνους όρους ομοιόσταση για την αρμονία της ζωής, στρεσογόνα ερεθίσματα για τα απειλητικά, διαταρακτικά ή βλαπτικά ερεθίσματα, τα οποία μπορεί να είναι φυσικά ή ψυχικά, και στρες ή stress για την κατάσταση της απειλούμενης ή διαταραγμένης ομοιόστασης.

Με τις σύγχρονες γνώσεις της ψυχολογίας και βιολογίας του στρες θα πρέπει να επεκτείνουμε τις έννοιες του στρες, όπως πολύ σοφά είχε εισηγηθεί ο Hans Selye, ανάλογα με το εάν η κατάσταση στρες ενός οργανισμού δεν έχει ή έχει βλαπτική επίδραση σε αυτόν. Για τη δεύτερη κατάσταση, ο Selye είχε προτείνει τον όρο distress. Σήμερα γνωρίζουμε ότι, όταν το στρες είναι περιορισμένο ποσοτικά και χρονικά, δεν έχει αρνητικές συνέπειες για τον οργανισμό και, αντίθετα, πιθανόν να έχει θετικές επιδράσεις (στην περίπτωση αυτή ο Selye πρότεινε τη λέξη eustress).

Οταν όμως το στρες υπερβεί ποσοτικά ή χρονικά ένα ορισμένο όριο, που είναι διαφορετικό για κάθε άνθρωπο, τότε αρχίζει να επηρεάζει τον οργανισμό αρνητικά, προκαλώντας νοσηρή κατάσταση που ποικίλλει σε κάθε άνθρωπο, ανάλογα με τη γενετική και επιγενετική του προδιάθεση και το περιβάλλον του. Το βλαπτικό στρεσογόνο ερέθισμα έχει κληθεί αλλοστατικό φορτίο και η κατάσταση distress αλλόσταση. Οι δύο τελευταίοι όροι είναι αδόκιμοι στα ελληνικά, δεδομένου ότι «άλλο» σημαίνει διαφορετικό και όχι κακό. Οι σωστοί όροι είναι αντίστοιχα κακοστατικό φορτίο και κακόσταση.

Στον οργανισμό μας υπάρχουν τμήματα στον εγκέφαλο και την περιφέρεια του σώματος, καθώς και ουσίες, οι μεσολαβητές του στρες, που τον βοηθούν να ανταποκριθεί στα στρεσογόνα ερεθίσματα και να επαναφέρει την υγιή ομοιόσταση ή εύσταση. Το σύστημα του stress στον εγκέφαλο συντονίζει τις αποκρίσεις προσαρμογής του οργανισμού σε στρεσογόνα ερεθίσματα με κάποιο βαθμό διαφοροποίησης, ανάλογα προς το ερέθισμα.

Το σύστημα του stress παίζει τεράστιο ρόλο στην επιβίωση του ανθρώπου. Το ίδιο σύστημα, όμως, έχει παίξει και ανάλογο ρόλο στην επιβίωση του ανθρώπου ως είδους ανά τους αιώνες, επιτρέποντάς του να αλλάζει γενετικά και να προσαρμόζεται κάτω από στρεσογόνες επιλεκτικές πιέσεις κατά την εξέλιξη. Οι πιέσεις αυτές ήταν -κυρίως- η παρατεταμένη έλλειψη τροφής, η αφυδάτωση, οι λοιμώξεις και οι τραυματισμοί, καθώς και η πρόβλεψη των κινήσεων και η αποφευκτική ή επιθετική αντιμετώπιση των εχθρών.

Κατά την εξέλιξη του είδους επιβίωσαν οι άνθρωποι με τις επιτυχέστερες προσαρμοστικές αντιδράσεις σε αυτές τις πιέσεις και εμείς, οι σημερινοί άνθρωποι, φέρουμε το γονιδίωμα αυτών των προγόνων που επέζησαν και μπόρεσαν να αναπαραχθούν. Αυτές, όμως, οι πιέσεις δεν υπάρχουν πια. Δύο σημαντικά συστατικά του πολιτισμού, η επιστήμη και η τεχνολογία, έχουν αλλάξει άρδην τις συνθήκες που μας περιτριγυρίζουν. Υπάρχει άφθονη τροφή, η πείνα, η αφυδάτωση και οι λοιμώξεις έχουν εν πολλοίς ελεγχθεί, η βία και οι τραυματισμοί έχουν ελαττωθεί, ενώ τα θηρία και οι βάρβαροι εχθροί δεν υπάρχουν στην καθημερινή ζωή.

Η σωματική άσκηση δεν είναι πια αναγκαίο κομμάτι της καθημερινότητας. Το σύγχρονο στρες του δυτικού αναπτυγμένου κόσμου είναι περισσότερο ψυχοκοινωνικής και λιγότερο σωματικής φύσης. Ομως, η τελευταία τεράστια αλλαγή των συνθηκών της ζωής του ανθρώπου -σαφέστατα προς το καλύτερο- έλαβε χώρα μέσα σε πολύ λίγο χρόνο, με αποτέλεσμα η μη ανάλογα προσαρμοσμένη γενετική μας κατασκευή να είναι εν μέρει ακατάλληλη για τη διαβίωση στο σύγχρονο περιβάλλον.

Ας μην ξεχνούμε ότι γνωρίζουμε σήμερα πως η διαφορά του γονιδιώματός μας από αυτό του χιμπαντζή είναι λιγότερο από 2%. Αυτή η έντονη δυσαρμονία μεταξύ της «πρωτόγονης» γενετικής μας και του μοντέρνου περιβάλλοντος οδηγεί στη συχνότατη σημερινή κακοστατική νοσηρότητα των προηγμένων κοινωνιών, τα λεγόμενα χρόνια μη μεταδιδόμενα νοσήματα. Για την κατανόηση των μηχανισμών αυτής της νοσηρότητας απαιτείται στοιχειώδης γνώση της λειτουργίας του συστήματος του στρες.

Στο σημερινό περιβάλλον, η ικανότητα αντιμετώπισης της έλλειψης τροφής, της αφυδάτωσης, των λοιμώξεων, των τραυματισμών, καθώς και της πρόβλεψης των κινήσεων και της αποφευκτικής ή επιθετικής αντιμετώπισης των εχθρών, έχουν μετατραπεί στις συχνότατες σύγχρονες παθήσεις αντίστοιχα της παχυσαρκίας/μεταβολικού συνδρόμου, της αρτηριακής υπέρτασης, των αλλεργικών και αυτοάνοσων φλεγμονωδών παθήσεων, των χρονίων συνδρόμων πόνου και κόπωσης, καθώς και σε καταστάσεις άγχους και κατάθλιψης. Σε όλες αυτές τις καταστάσεις, που κυριολεκτικά ενδημούν στη σύγχρονη κοινωνία, το σύστημα του στρες παίζει κεντρικό παθογενετικό ρόλο.

Πράγματι, σήμερα υπάρχουν κακοστατικές παθολογικές καταστάσεις, όπως είναι η χρόνια αγχωτική νεύρωση/μελαγχολική κατάθλιψη, που συνδέονται με χρόνια υπερδραστηριότητα του συστήματος του stress, σε συνδυασμό με τις αναμενόμενες μεταβολές της συμπεριφοράς, της νευροενδοκρινικής λειτουργίας, του μεταβολισμού και της ανοσίας. Αντίστροφα, υπάρχουν κακοστατικές παθολογικές καταστάσεις, όπως είναι η άτυπη κατάθλιψη, η κατάθλιψη που παρουσιάζεται μετά τον τοκετό ή κατά την εμμηνόπαυση και τα σύνδρομα ινομυαλγίας/χρόνιας κόπωσης, που συνδέονται με χρόνια υποδραστηριότητα του συστήματος του stress, πάλι σε συνδυασμό με τις αναμενόμενες μεταβολές της συμπεριφοράς, της νευροενδοκρινικής λειτουργίας, του μεταβολισμού και της ανοσίας. Και στις δύο καταστάσεις, σωματικές βλάβες, όπως το μεταβολικό σύνδρομο, δημιουργούνται στον οργανισμό, αυξάνοντας τη νοσηρότητα και τη θνησιμότητα αυτών των πληθυσμών.

Η χρόνια κακόσταση είναι πολύ συχνή, ευθύνεται για πάνω από 50% της σημερινής νοσηρότητας και επηρεάζει και την ποιότητα και τη διάρκεια της ζωής του ατόμου. Προσπάθειες πρέπει να γίνονται σε δύο κατευθύνσεις, ώστε και το νοσογόνο περιβάλλον να αλλάζει προς το καλύτερο, αλλά και το άτομο να εκπαιδεύεται σε χειρισμό του στρες, με τρόπο που να οδηγεί σε ανάπτυξη αντίστασης του οργανισμού στα νοσογόνα ερεθίσματα. Το αριστοτελικό απόφθεγμα, ότι τα συστατικά του ανθρώπου είναι «φύσις, έθος και λόγος», δηλαδή γενετική, περιβάλλον και λογική, επαληθεύεται καθημερινά. Το τελευταίο είναι και το πιο καθοριστικό...

* καθηγητή Παιδιατρικής-Ενδοκρινολογίας και διευθυντή της Α' Παιδιατρικής Κλινικής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Τα σχόλια έχουν κλείσει για αυτό το άρθρο

Κανένα σχόλιο

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας 0

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Ελλάδα
Με λέξεις-κλειδιά
Κοινωνικά θέματα
Υγεία
Ψυχολογία και Ψυχιατρική
Κ.Ε. Plus
Σχετικά θέματα: Υγεία
Οι «ανόητες αγάπες» ως άλλοθι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Ελλάδα της έντυπης έκδοσης
ΕΣΔΥ
Το 40% των Ελλήνων τρώνε λιγότερο, για να αγοράσουν φάρμακα
ΕΣΥ
Η Υγεία στο απόσπασμα
Γιατροί του κόσμου
Οι Γιατροί του Κόσμου
ΣΔΟΕ
Στα αζήτητα 12 εκατ. ευρώ του Δημοσίου
Σωφρονιστικό σύστημα
Η τρομοϋστερία ως πρόσχημα
«Οχι επιστροφή στα μπουντρούμια του Μεσαίωνα»
«Απαράδεκτη η απόπειρα εκφοβισμού των δικαστών»
«Ο Σάββας είναι σχεδόν τυφλός. Τι φοβούνται; Οτι θα φύγει;»
Μέσα & Media
«Τα λέμε, Μπερλινγκουέρ»
3 ερωρήσεις
Μέσα και παραμέσα
Σχεδιάστρια
Το κορίτσι της βιτρίνας του Calvin Klein
Υγεία
Οι «ανόητες αγάπες» ως άλλοθι
Ο μηχανισμός του στρες στη σύγχρονη κοινωνία
Αυτοκινητοβιομηχανία
Αμερικανική σανίδα σωτηρίας για τη Fiat
Γαλλική φινέτσα
Περί αυτοκινήτου