Έντυπη Έκδοση

Η τέχνη του λόγου και οι αντικατοπτρισμοί της κινούμενης εικόνας

***Λογοτεχνικά αριστουργήματα του 20ού αιώνα

μτφρ.: Ιωάννα Σκιαδά

επιμ. Raphaele Vidaling

εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, σ. 192, 1770 ευρώ

Ο Ραφαέλ Βίνταλιγκ (Raphaele Vidaling) αποδεικνύει στο παρόν βιβλίο τη σφαιρική και άρτια παιδεία του, δημιουργώντας ένα λογοτεχνικό φάσμα που συναποτελείται από ετερόκλιτα αριστουργήματα της παγκόσμιας τέχνης του λόγου. Ο επιμελητής δεν θέτει ως αποκλειστικό κριτήριο στην επιλογή του τη λογοτεχνική αξία των κειμένων αλλά επιπροσθέτως αποπειράται, επιτυχημένα ομολογουμένως, να αποδώσει τη συνολική εικόνα της λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, συμπεριλαμβάνοντας στον κατάλογό του έργα πολυδιαβασμένα, που αποτελούν ταυτόχρονα κορυφαία δείγματα του λογοτεχνικού είδους που το καθένα απ' αυτά πρεσβεύει. Ο αναγνώστης δεν πρέπει να παρασυρθεί από τον τίτλο του βιβλίου και να θεωρήσει ότι τα έργα που εμπεριέχονται σε αυτό αποτελούν τα κορυφαία λογοτεχνικά κείμενα του 20ού αιώνα. Ενα έργο άλλωστε της Αγκαθα Κρίστι, έστω και αν αποτελεί το κορυφαίο της, δεν μπορεί να συγκριθεί λογοτεχνικά με το πιο δυσανάλογο του Φραντς Κάφκα ή του Οσκαρ Ουάιλντ. Πρωταρχικός στόχος στην παρούσα λίστα τού επιμελητή αποτελεί η ποικιλομορφία, και ως εκ τούτου δίπλα σε έργα όπως «Ο αριστοκράτης λωποδύτης» του Μορίς Λεμπλάν και «Κουκουβάγια σε καπνοδόχο» της Αγκάθα Κρίστι, τοποθετείται «Η ποιμενική συμφωνία» του Αντρέ Ζιντ και «Ο Ξένος» του Α. Καμύ. Εργα ασύμβατα που τάραξαν τα νερά, δημιούργησαν σκάνδαλα (βλ. «Λολίτα» του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ), αμφισβητήθηκαν, μα που εντέλει ταυτίζονται συνολικά στο γεγονός της καθιέρωσής τους στο πέρασμα του χρόνου. Ο επιμελητής του παρόντος βιβλίου δεν διεκδικεί το θέσφατο και αναγνωρίζοντας ότι στην Τέχνη η αντικειμενικότητα εκλείπει, θέτει ως κύριο παράγοντα στην παρουσίασή του τον χρόνο, τον μοναδικό, πανδαμάτορα και αλάνθαστο κριτή. Το πέρασμα του χρόνου που καθιερώνει ή αποκαθηλώνει, αντίστοιχα, γίνεται σύμμαχος του Βίνταλιγκ περιορίζοντας την υποκειμενικότητά του. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε η χρονολογική αναφορά των έργων ολοκληρώνεται με την παρουσίαση της «Αβάσταχτης ελαφρότητας του είναι», έργο γραμμένο από τον Μίλαν Κούντερα το 1984. Ο επιμελητής δηλαδή θέτει ως ελάχιστο χρονικό διάστημα μία εικοσιπενταετία, ώστε ο χρόνος να καταδείξει αν κάποιο έργο δικαιούται να φέρει τον χαρακτηρισμό «αριστούργημα».

Το βιβλίο περιλαμβάνει 44 έργα, όπου για το καθένα αυτοτελώς παρατίθενται οι συνθήκες και τα γεγονότα που επηρέασαν καταλυτικά τον δημιουργό του. Περισσότερο από απλή βιογραφική παραπομπή, τα γεγονότα αυτά συναρθρώνουν ένα σύντομο, μα άκρως κατατοπιστικό, ιστορικό-κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής, ώστε να καταστούν κατά το δυνατό σαφείς οι εκάστοτε συνθήκες σύλληψης και συγγραφής. Οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι, το οικονομικό κραχ, η ραγδαία εξέλιξη των επιστημών, η άνοδος και η αμφισβήτηση του κομμουνισμού, πρωτοστατούν στην παρουσίαση αυτής της σύντομης ιστορικής αναδρομής. Η διαδρομή τους μέσα στον χρόνο αφορά αρχικά τα παρελκόμενα της πρώτης έκδοσης, την υποδοχή που τους επιφύλαξαν το αναγνωστικό κοινό και οι κριτικοί της εποχής και η εντέλει καθιέρωσή τους. Ο Βίνταλιγκ στη λογοτεχνική περιπλάνησή του στον χρόνο αποκαλύπτει ή απλώς υπενθυμίζει στον αναγνώστη έργα προφητικά (βλ. «1984», «Θαυμαστός καινούριος κόσμος»), έργα που θεωρούνται σήμερα ιερά ευαγγέλια - σταθμοί της νεότερης παγκόσμιας λογοτεχνίας, τα οποία έθεσαν καινοφανείς τρόπους αφήγησης και πρωτοτυπία ύφους (βλ. «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο», «Οδυσσέας»). Στη συγκεκριμένη λίστα ξεχωρίζουμε επίσης μεγάλα φιλοσοφικά κείμενα που επέφεραν αναθεώρηση σχετικά με τη σύλληψη του κόσμου (βλ. «Η ναυτία») ή αναπτύσσουν μυθοπλαστικά τη φιλοσοφία του παραλόγου (βλ. «Ο ξένος»), ενώ αρκετά από αυτά κατατάσσονται σε σύμβολα αντίστασης (βλ. «Η σιωπή της θάλασσας»), συνυφασμένα απόλυτα στο ιστορικό και πολιτικό γίγνεσθαι της εποχής.

Η παρουσίαση του Βίνταλιγκ, αν και σε καμία περίπτωση δεν αξιώνει χαρακτηρισμό εξαντλητικής μελέτης, αποτελεί αναμφισβήτητα μια προσπάθεια ενδιαφέρουσα και περιεκτική. Αν και τα ενδιαφέροντα στοιχεία δεν λείπουν, προτεραιότητά του παραμένει η άμεση επαφή του αναγνώστη με τα πιο αντιπροσωπευτικά λογοτεχνικά κείμενα του 20ού αιώνα, υπενθυμίζοντάς μας τη φράση του Φ. Κάφκα: «Οτιδήποτε ξένο με τη λογοτεχνία μού φαίνεται μισητό και βαρετό, ακόμη και οι εκτεταμένες συζητήσεις γι' αυτήν».

********************

**Αννα Λυδάκη

Μέσα από την κάμερα

Κινηματογράφος και κοινωνική πραγματικότητα

εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, σ. 290, 20 ευρώ

Η 7η τέχνη περισσότερο από κάθε άλλη μορφή Τέχνης επηρεάζει και επηρεάζεται από την κοινωνική πραγματικότητα κι εξαιτίας αυτής της αμφίδρομης σχέσης αμφισβητήθηκε κατά καιρούς έντονα η συμπερίληψή της στο πάνθεον των υπόλοιπων κλασικών και καθιερωμένων Τεχνών. Ο κινηματογράφος αναγνωρίστηκε ως Τέχνη μόνον όταν η μορφή του σκηνοθέτη εξυψώθηκε μεταξύ των υπόλοιπων συντελεστών του και ταυτίστηκε με εκείνη του δημιουργού (auter). Ο σκηνοθέτης-δημιουργός, ως άλλος συγγραφέας, διαχειρίζεται την κάμερα, τους ηθοποιούς και όλα τα αισθητικά μέσα που του παρέχει η τέχνη του σαν στυλό και το σελιλόιντ σαν χαρτί, προκειμένου να μεταγράψει τις ιδέες του σε κινούμενη εικόνα. Ο σκηνοθέτης αποτελεί τον κύριο παράγοντα που είτε θα θέσει τη δημιουργία του εγγύτερα της κοινωνικής πραγματικότητας είτε θα αποστασιοποιηθεί από αυτή.

Οπως πολύ εύστοχα παρατηρεί η καθηγήτρια Κοινωνιολογίας και συγγραφέας του παρόντος βιβλίου κ. Αννα Λυδάκη, καμία ταινία δεν αναπαριστά απόλυτα την κοινωνική πραγματικότητα, όπως επίσης καμία ταινία δεν δύναται να την αποκρύψει εξ ολοκλήρου. Οι ταινίες μυθοπλασίας, ακόμη κι εκείνες επιστημονικής φαντασίας, εμπεριέχουν στοιχεία προς κοινωνιολογική ανάλυση, αναφορικά κυρίως με τον χωροχρόνο δημιουργίας τους. Η ιδιότητα ωστόσο του σκηνοθέτη-δημιουργού και η συνεπακόλουθη αναγνώριση του κινηματογράφου ως μεγάλη Τέχνη, απέκλεισε την απόλυτη «ρεαλιστική αναπαράσταση», καθώς στην Τέχνη η αντικειμενικότητα εκλείπει. Τα αισθητικά μέσα του κινηματογράφου (μοντάζ, γκρο πλάνα, γωνίες λήψεις κ.ά.) συνηγορούν στην υποκειμενικότητα του σκηνοθέτη- δημιουργού, η οποία ενσταλάζεται αναπόφευκτα ακόμη και σε ένα ντοκιμαντέρ.

Κύριο αντικείμενο του συγκεκριμένου βιβλίου αποτελεί η σχέση του κινηματογράφου με την κοινωνική πραγματικότητα και πρωταρχικός στόχος του, να καταδείξει το κινηματογραφικό φιλμ ως «τεκμήριο και σημαντική πηγή άντλησης δεδομένων σε μια κοινωνική έρευνα». Το βιβλίο χωρίζεται ουσιαστικά σε δύο μέρη, όπου η συγγραφέας παρουσιάζει θεωρητικά τη σχέση του κινηματογράφου με την κοινωνική πραγματικότητα και στη συνέχεια αναλύει διεξοδικά αυτή τη σχέση μέσα από τέσσερις βραβευμένες ελληνικές ταινίες της τελευταίας εικοσαετίας.

Η συγγραφέας στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου της παραπέμπει στην ελληνική κινηματογραφία, εξαιτίας ίσως της ευκολότερης κοινωνιολογικής πρόσληψής της από το ελληνικό αναγνωστικό κοινό.

Η κ. Αννα Λυδάκη αποφασίζει συνειδητά στη μελέτη της να μην αναφερθεί σε εθνογραφικούς κινηματογράφους, κινηματογραφικά είδη και ρεύματα. Θεωρούμε ωστόσο ότι ίσως όφειλε μια εξαίρεση στον ιταλικό νεορεαλισμό, όπου η μυθοπλασία επηρεάστηκε και υπηρέτησε, όσο ποτέ άλλοτε στην ιστορία της 7ης Τέχνης, την κοινωνική πραγματικότητα και εξέφρασε απόλυτα την κεντρική λαϊκή απαίτηση για κοινωνικο-πολιτική αναδόμηση και υλική ανοικοδόμηση. Σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις (βλ. «Ρώμη ανοχύρωτη πόλη», «Γερμανία ώρα μηδέν», «Η γη τρέμη», «Ακατόνε» κ.ά.) η μυθοπλασία των νεορεαλιστικών ταινιών αποτέλεσε απλώς την αφορμή ώστε να παρουσιαστεί η κοινωνική πραγματικότητα, και οι συγκεκριμένες ταινίες αποτελούν σήμερα, παράλληλα με εξαιρετικά δείγματα υψηλής Τέχνης, ιστορικό ντοκουμέντο, πρόσφορο σε κοινωνιολογική ανάλυση.

Αντιθέτως στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου, η ανάλυση τής μεταφοράς του λογοτεχνικού έργου «Η Νοσταλγός» του Α. Παπαδιαμάντη, στην ομώνυμη κινηματογραφική ταινία της Ε. Αλεξανδράκη, συνοδεύεται από ανάλογα παραδείγματα σε παγκόσμια κλίμακα. Το γεγονός αυτό θεωρούμε ότι συμβάλλει ώστε το συγκεκριμένο κεφάλαιο να ξεχωρίζει ως το πληρέστερο και σαφέστερο μεταξύ όλων των υπολοίπων, δίχως αυτό βέβαια να μειώνει την αξία των προηγούμενων κεφαλαίων.

Ισως επίσης θα ήταν θεμιτό να αναφερόταν σε κάποιο σημείο τής αξιόλογης και ιδιαίτερα εμπεριστατωμένης κατά τα άλλα έρευνας, ο προπαγανδιστικός κινηματογράφος ως αντανάκλαση και διαστρέβλωση της κοινωνικής πραγματικότητας. Ο Σεργκέι Αϊζενστάιν υπήρξε, εκτός από λαμπρός δημιουργός και θεωρητικός του κινηματογράφου, ο μεγαλύτερος προπαγανδιστής στην ιστορία της 7ης Τέχνης, σε σημείο που ο Χίτλερ φέρεται να υποστήριζε ότι ανάλογος Γερμανός δημιουργός ήταν σε θέση να απαλλάξει τον Γκέμπελς από τα καθήκοντά του!

Η υπερβολή αυτής της, φημολογούμενης ίσως, φράσης καταδεικνύει με ιδιαίτερη γλαφυρότητα τη λαϊκή - μαζική απήχηση της 7ης Τέχνης, την αλληλεξάρτηση και την αντιστικτική της σχέση με το κοινωνικό γίγνεσθαι.

Ο,τι κατέκτησε η Αναγέννηση με το πάθος της για την ομορφιά και για τη γνήσια ελευθερία, το θρυμμάτισε ο ΧΙΧ αιών με το πάθος του για τη διάλυση. Σήμερα (για τους αμύητους ακόμη) η Αναγέννηση βρίσκεται τόσο μακριά μας, ώστε δεν μπορούμε να ζητήσομε την αρχή της νεώτερης αισθητικής μέσα της. Στον ανθρωπο της Αναγεννήσεως -όπως και στον αρχαίον Ελληνα- νοιώθομε (οι αμύητοι ακόμη) μια θεία ουσία, που δεν θα μπορούσαμε ποτέ να μεταγγίσομε στο αίμα μας, αντλώντας την αμέσως απ' αυτούς. Κι αν αισθανόμαστε στην ανησυχία ενός Ντύρερ παραδείγματος χάριν αίμα συγγενικό με το δικό μας, ο μεγάλος αυτός εκπρόσωπος της πρώτης γερμανικής αναγεννήσεως δεν κατόρθωσε να μας αφήσει κανένα τελειωμένο έργο του, που να μπορούσε να χρησιμεύσει σε μας ως κανών και νόμος.

Δημήτριος Καπετανάκης

«Μυθολογία του Ωραίου», εκδόσεις Χάρβεϋ

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Στην άκρη της Κόλασης
Στο αρχιπέλαγος της παλιννόστησης
Τα όνειρα της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ
Ιούδας και Αντιγόνη
Ο κυματοθραύστης της ζωής είναι η ποίηση, είναι η προσδοκία και το δικαίωμα να μεταδίδουμε
Πρόσωπα και προσωπεία σε φθινοπωρινές στιγμές
Κοσμικό ταξίδι σε Κέρκυρα, Βόλο με ρήματα και γεύσεις του Κάφκα
Με στόχο το κλασικό
Τοξοβολίες του πυρός και όνειρα
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Στην άκρη της Κόλασης
Η τέχνη του λόγου και οι αντικατοπτρισμοί της κινούμενης εικόνας
Στο αρχιπέλαγος της παλιννόστησης
Τα όνειρα της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ
Ιούδας και Αντιγόνη
Ο κυματοθραύστης της ζωής είναι η ποίηση, είναι η προσδοκία και το δικαίωμα να μεταδίδουμε
Πρόσωπα και προσωπεία σε φθινοπωρινές στιγμές
Κοσμικό ταξίδι σε Κέρκυρα, Βόλο με ρήματα και γεύσεις του Κάφκα
Με στόχο το κλασικό
Τοξοβολίες του πυρός και όνειρα
Συνέντευξη: Αλίκη Καγιαλόγλου
Η Αλίκη Καγιαλόγλου του λόγου
Συνέντευξη: Αργύρης Χιόνης
Οσο ζω, γράφω ποιήματα-όνειρα πάνω στα χώματα
Από τις 4:00 στις 6:00
Ζήλια, το αρχαιότερο συναίσθημα
Ενας μαθητής του Στραβίνσκι