Έντυπη Έκδοση

Ενα βιβλίο πέρα από θεσμούς

Το επαναστατικό μήνυμα Εκείνου που αγνοούμε

Frederic Lenoir

Ο Χριστός φιλόσοφος

μτφρ.: Αιμίλιος Βαλασιάδης

εκδόσεις Πόλις, σ. 368, ευρώ 20,19

Από τις πάντοτε επιμελημένες και αξιόλογες εκδόσεις Πόλις κυκλοφόρησε σε ελληνική μετάφραση το βιβλίο του Frederic Lenoir Ο Χριστός φιλόσοφος (Αθήνα, 2010, σελ. 368).

Το βιβλίο συναρπάζει αμέσως το ενδιαφέρον του αναγνώστη, καθώς ξεκινάει μεταφέροντας τμήματα από τη νουβέλα του Ντοστογιέφσκι Ο Μεγάλος Ιεροεξεταστής, μια διήγηση που ανατρέχει στη Σεβίλη, τον 16ο αιώνα. Κάποιο πρωί λοιπόν εκεί, μετά την Ακολουθία της Θείας Λειτουργίας, εμφανίζεται στα προπύλαια της Μητρόπολης ο Ιησούς και, όπως στις παλιές ευαγγελικές διηγήσεις, ανασταίνει ένα νεκρό κοριτσάκι, που έχουν έτοιμο για ταφή. Φυσικά οι παρευρισκόμενοι συγκινούνται και διατελούν σε μεγάλη ταραχή, οπότε κάνει την εμφάνισή του ο επιχώριος καρδινάλιος, γνωστός ως ο Μέγας Ιεροεξεταστής, που αναγνωρίζει μεν αμέσως ποιον έχει ενώπιόν του, όμως, δίχως στιγμής δισταγμό, διατάζει την άμεση σύλληψη εκείνου και τον εγκλεισμό του στο σκοτεινό δεσμωτήριο της Μητρόπολης. Αργά τη νύχτα, όταν έχει πια πέσει βαθύ σκοτάδι, ο Μέγας Ιεροεξεταστής επισκέπτεται τον κρατούμενο Ιησού και του επιτίθεται φραστικώς με βιαιότητα, ωρυόμενος ότι, με την αναπάντεχη εμφάνισή του, έκανε ήδη δύσκολο το έργο της Εκκλησίας. Ο Ιησούς, δίχως να χάσει το πράο και ενθαρρυντικό χαμόγελό του, ακούει αμίλητος τον φοβερό εξουσιαστή καρδινάλιο, που καθημερινώς στέλνει δεκάδες αιρετικών στον θάνατο. Αυτή η πραότητα του Ιησού εκνευρίζει ακόμη περισσότερο τον Μεγάλο Ιεροεξεταστή. Ο εξαγριωμένος γέρος λαχταρούσε ν' ακούσει από τον κρατούμενο Ιησού κάτι, οτιδήποτε, ας ήταν ακόμη και πικρό ή τρομερό. Μα Εκείνος τον αιφνιδιάζει, καθώς σκύβει και αποθέτει ένα φιλί αγάπης στα λιπόσαρκα χείλη του αιμοσταγούς καρδινάλιου. Αυτή ήταν η απάντηση. Ο δέκτης του ασπασμού της αγάπης ανατριχιάζει. Εξαλλος ανοίγει την πόρτα του δεσμωτηρίου και, απευθυνόμενος στον έγκλειστο Ιησού, τον προστάζει: «Πήγαινε! Και μην ξανάρθεις ποτέ πια! Χάσου από τα μάτια μου...» Ετσι, μέσα στο πυκνό σκοτάδι, ο Ιησούς βγαίνει στον δρόμο της πολιτείας και εξαφανίζεται. Εκτοτε δεν επανήλθε.

Ο συγγραφέας Lenoir, τελειώνοντας αυτήν τη διήγηση από τη νουβέλα του Ντοστογιέφσκι, παρατηρεί ότι «αυτός ο μύθος του Μεγάλου Ιεροεξεταστή αποδίδει μυθιστορηματικά αυτό που υπήρξε κατά μέγα μέρος η πραγματικότητα της ιστορίας του χριστιανισμού: η ριζική αντιστροφή των ευαγγελικών αξιών. (...) Το μήνυμα ελευθερίας του Χριστού απορρίφθηκε από την Εκκλησία, στο όνομα της ανθρώπινης αδυναμίας, ώστε να μπορέσει να θεμελιώσει τη δική της εξουσία».

Στη συνέχεια, ο σ., στην προλογική του παράγραφο, «χριστιανοσύνη εναντίον χριστιανισμού», αναφέρεται, ανάμεσα σε άλλα, και στον Ellul, καθώς εκείνος εξηγεί ότι «ο ιστορικός χριστιανισμός έγινε μια θρησκεία, μια ηθικολογία και μια εξουσία επιρρεπής στον πλουτισμό. (...) Στρέφοντας τα νώτα στο μήνυμα των ιδρυτών του, ο εκκλησιαστικός θεσμός ανέτρεψε λοιπόν, με τη σειρά του, τον χριστιανισμό. Τον έριξε στο επίπεδο μιας θρησκείας (με τις τελετουργίες και τα δόγματά της) και μιας ηθικολογίας (του καθήκοντος και της υποταγής), όπως όλες οι άλλες, ενώ άφησε την εξουσία και το χρήμα να τον διαφθείρουν».

Μ' αυτές τις αφετηρίες ο σ. παρατηρεί περαιτέρω ότι «ο Ιησούς αποδέχεται τον θάνατό του, επειδή δεν έχει άλλη δυνατή διέξοδο για να μείνει πιστός στο κήρυγμά του, που δεν είναι ανεκτό από τις (ιουδαϊκές) θρησκευτικές αρχές της εποχής του». Και συνεχίζει: «Η Εκκλησία (...) αυτό που συχνά απέφυγε ήταν να εναρμονίσει τις πρακτικές της με το μήνυμα που μετέδιδε, όταν αυτό της φαινόταν απειλητικό για την ίδια της την ύπαρξη ή για την ανάπτυξή της. (...) Από διωκόμενοι εξαιτίας της πίστης τους, οι χριστιανοί έγιναν διώκτες στο όνομα της πίστης τους». Βεβαίως «το Ευαγγέλιο κηρυσσόταν πάντα, αλλά μεγάλωνε συνεχώς το χάσμα ανάμεσα στις εντολές του Χριστού και τις πρακτικές του εκκλησιαστικού θεσμού».

Συναρπαστικό είναι επίσης και το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου, ο Επίλογος, που αναφέρεται στη συνάντηση του Ιησού με τη Σαμαρείτισσα. Κατά τον σ., «το πρώτο πράγμα που διδάσκει ο Ιησούς στη Σαμαρείτισσα είναι η αγάπη. Το δεύτερο είναι η εσωτερικότητα της πνευματικής ζωής και η ελευθερία της συνείδησης, τόσο γενικώς, κατά τη διαμόρφωση της ξεχωριστής προσωπικότητας κάθε ανθρώπου, όσο και ειδικότερα, αναφορικά με την προσπάθεια κατανόησης και προσέγγισης του υπερβατικού. Τα Ευαγγέλια θέλουν να δείξουν ότι η αγάπη και η ελευθερία είναι οι δύο πυρήνες του μηνύματος που ο Χριστός θέλει να μεταδώσει στην ανθρωπότητα. (...) Τα λόγια που θα πει στη Σαμαρείτισσα είναι τόσο βαθυστόχαστα, που δεν κατανοήθηκαν από τη μεγάλη πλειονότητα των χριστιανών ανά τους αιώνες. Είναι τόσο εκρηκτικά τα λόγια αυτά, που ο θεσμός (της χριστιανικής Εκκλησίας) θα αποφύγει να τα κατανοήσει και να τα εφαρμόσει. (...) Με μία και μόνη φράση, ο Ιησούς εκμηδενίζει πράγματι την αξίωση μιας θρησκείας -οποιασδήποτε θρησκείας, κι όχι μόνον της χριστιανικής- να είναι ο αποκλειστικός τόπος της αλήθειας. Η γυναίκα τον ρωτάει αν πρέπει να λατρεύει τον Θεό στον Ναό ή στο όρος Γαριζίμ, και ο Ιησούς τής δηλώνει: "Πίστεψέ με, γυναίκα, είναι κοντά ο καιρός που δεν θα λατρεύετε τον πατέρα ούτε σ' αυτό το βουνό ούτε στα Ιεροσόλυμα". Και προσθέτει αμέσως: "Είναι όμως κοντά ο καιρός, ήρθε κιόλας, που οι πραγματικοί λάτρεις θα λατρεύουν τον Πατέρα με τη δύναμη του Πνεύματος, που αποκαλύπτει την αλήθεια". (...) Και αυτό σημαίνει πως δεν υπάρχει πλέον κανένας ιδιαίτερος χώρος λατρείας του Θεού, ο μοναδικός χώρος είναι το ανθρώπινο πνεύμα. (...) Η καρδιά του ανθρώπου είναι ο αληθινός ναός, όπου γίνεται η συνάντηση με το θείο». Αυτή η εκ μέρους του Ιησού προσέγγιση του τρόπου της επικοινωνίας του πιστού με τον Θεό, δεν είναι μια ιδιορρυθμία του τέταρτου ευαγγελίου (γνωστού ως Κατά Ιωάννην). Την ίδια αντίληψη του Ιησού, με σαφήνεια, αποδίδει και το ευαγγέλιο του Ματθαίου, όταν ο Ιησούς φέρεται να διδάσκει «συ δε, όταν προσεύχη, είσελθε εις το ταμείον σου και κλείσας την θύραν σου πρόσευξαι τω πατρί σου τω εν τω κρυπτώ· και ο πατήρ σου ο βλέπων εν τω κρυπτώ αποδώσει σοι». Ο σ. διευκρινίζει ότι «ο λόγος του Ιησού (...) δεν ακυρώνει τελείως την αξία των τελετουργιών, των θεσμών, των συλλογικών θρησκευτικών πράξεων: δηλώνει όμως ότι αυτά είναι απλώς τα μέσα, και όχι ο τελικός σκοπός. (...) Ο άνθρωπος έχει ανάγκη της τελετουργίας. (...) Επειδή είναι κοινωνικό ον, χρειάζεται να εορτάζει την πίστη του με τους άλλους με συλλογικές τελετουργίες και με λειτουργίες (...) οφείλει όμως να σκύψει βαθιά μέσα του, στα εσώψυχά του, όπου θα συναντήσει τον Θεό, όπως υπενθυμίζει ο Χριστός: "η βασιλεία των ουρανών εντός υμών εστίν" (Λουκ. 17,21)».

Αυτές τις παρατηρήσεις του ο σ. συμπληρώνει με τη μελαγχολική κατακλείδα: «Ομως οι χριστιανοί επανήλθαν γρήγορα σε μια κλασική θρησκευτική συμπεριφορά. (...) Ο θεσμός της Εκκλησίας ανέτρεψε το επαναστατικό μήνυμα του Χριστού, για να επιτρέψει στην ανθρωπότητα "να πέσει ξανά στα τέσσερα πόδια της", όπως λέει ο Kirkegaard».

Υστερα από αυτές, καθώς και πολλές άλλες ενδιάμεσες και πολύ ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις, ο σ. καταλήγει στο κρίσιμο ερώτημα: «Θα ήθελα να θέσω μια πολύ απλή ερώτηση: Γιατί το μήνυμα του Χριστού, όπως συνοψίζεται στον διάλογο με τη Σαμαρείτισσα, έγινε ελάχιστα αντιληπτό επί τόσους αιώνες; Και γιατί, ακόμη και στις μέρες μας, ένα τέτοιο μήνυμα ακούγεται τόσο λίγο, ακόμη και από χριστιανικά ή θρησκευτικά πνεύματα; Γιατί η διδασκαλία του Χριστού είναι τόσο δύσκολο να κατανοηθεί στα βαθύτερα και πνευματικότερα στοιχεία της;».

Κάτω από το βάρος αυτών και πολλών άλλων κρίσιμων ερωτημάτων ο σ. προβληματίζεται: «Είναι αλήθεια καταδικασμένος ο χριστιανισμός να χαθεί στη σύγχρονη Δύση; Είναι ένα ερώτημα που επανέρχεται συνεχώς. Η χωρίς προηγούμενο κρίση των Εκκλησιών (στη Δύση) θα μπορούσε να μας υποβάλει μια τέτοια σκέψη. (...) Ο κόσμος μας έγινε χριστιανικός τον 4ο αιώνα, με τον προσηλυτισμό του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, ενώ σταμάτησε σταδιακά να είναι χριστιανικός μετά την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό». Μ' αυτήν την εισαγωγική παρατήρηση στη σχετική θεματική ο σ. με έμφαση τονίζει: «Εγώ απορρίπτω αυτήν την ιδέα, και υποστήριξα εδώ την αντίθετη ακριβώς θέση, ότι δηλαδή ο χριστιανισμός δεν είναι κυρίως μια θρησκεία, με τα δόγματά της, με τα θεία μυστήρια και τον κλήρο της. Είναι πάνω απ' όλα μια προσωπική πνευματικότητα και μια υπερβατική ηθική με οικουμενική σημασία. Οταν μετατράπηκε σε επίσημη θρησκεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, το μήνυμα του Χριστού αλλοιώθηκε σημαντικά, αλλά, όπως είδαμε, θα ξαναγεννηθεί». Βεβαίως, ο σ. δεν εξηγεί πώς θα συντελεστεί αυτή η αναμενόμενη, όσο και αναγκαία, αναγέννηση του χριστιανικού μηνύματος. Δεν είμαι σε θέση να τον ερμηνεύσω. Απλώς και μόνον υποθέτω ότι υπαινίσσεται πως αυτή η αναμενόμενη αναγέννηση του χριστιανικού μηνύματος θα πρέπει να συντελεστεί σε πλήρη αρμονία με τα λόγια του Ιησού προς τη Σαμαρείτισσα.

Κατά τη γνώμη μου, τόσο το εισαγωγικό όσο και το τελευταίο κεφάλαιο (ο επίλογος, σε αναφορά με τη συνάντηση του Ιησού και της Σαμαρείτισσας) είναι οι μεγάλες, θα έλεγα οι συναρπαστικές, σελίδες του βιβλίου του Frederic Lenoir για τον Χριστό ως φιλόσοφο. Το κύριο μέρος του βιβλίου, καθώς εμπλέκεται περισσότερο σε ιστορικές αναφορές, αν και παρουσιάζει αξιόλογο ενδιαφέρον, κατά τη γνώμη μου δεν βρίσκεται στο ίδιο ύψος. Είναι φανερό ότι ο σ. διαθέτει εδραία φιλοσοφική παιδεία, ενώ εξάλλου και ο ίδιος είναι στοχαστικός φιλόσοφος και μπορεί και συναρπάζει το ενδιαφέρον του αναγνώστη του. Δεν διακρίνεται όμως με τα ίδια προσόντα και όταν κινείται στον χώρο της Ιστορίας, ιδίως των παιδικών χρόνων του Ιησού. Είναι φανερό ότι ο σ. δεν είναι ενήμερος του εκτεταμένου συγγραφικού έργου που παρουσίασε και σταθερά εξακολουθεί να ερευνά η γερμανική βιβλιογραφία κατά τους τρεις τελευταίους αιώνες, αναφορικά μ' αυτήν τη θεματική. Ετσι στις σελ. 36 έως 37 της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου παραπέμπει στον Ιώσηπο, αγνοώντας προδήλως ότι τα σχετικά με τον Ιησού χωρία της Ιουδαϊκής Αρχαιολογίας εκείνου αναγνωρίζονται στην εποχή μας ως αυθαίρετες μεταγενέστερες προσθήκες χριστιανών αντιγραφέων. Ενδεικτικώς σημειώνω ακόμη ότι ο σ. εμφανίζει τη Ναζαρέτ των χρόνων του Ιησού ως κωμόπολη με περίπου 2.000 κατοίκους, ενώ η επιστημονική ιστορική έρευνα, στηριζόμενη στα δεδομένα των αρχαιολογικών ανασκαφών, τους περιορίζει σε λιγότερους από 200, οι οποίοι, ως πολυπληθείς οικογένειες, διέμεναν σε σπηλιές και πρωτόγονες κατοικίες. Ακόμη, εμφανίζει τον Ιωσήφ ως επιπλοποιό, ενώ, κατά τη σύγχρονη τεκμηριωμένη επιστημονική παραδοχή, ο ευαγγελικός χαρακτηρισμός του Ιωσήφ με τη λέξη «τέκτων» καλύπτει εννοιολογικώς τον χώρο ανάμεσα στον τεχνίτη και στον ανειδίκευτο εργάτη οικοδόμο, κάτι που γίνεται δεκτό και για τον Ιησού, αναφορικά με τα άγνωστα παιδικά και πρώιμα νεανικά χρόνια του, καθώς η περιοχή της Ναζαρέτ δεν παρήγε καθόλου ξύλο για οικοδομές, μήτε οι πάμπτωχοι κάτοικοί της είχαν ανάγκες για επιπλώσεις. Και τούτο, σε αντίθεση προς τη γειτονική Σέπφωρη, που απείχε από τον οικισμό της Ναζαρέτ μόλις πέντε χιλιόμετρα, ήταν δε η πρωτεύουσα της υπό ρωμαϊκή επικυριαρχία ελληνιστικής επαρχίας της Γαλιλαίας. Μια παραδοχή η οποία τεκμηριώνεται επαρκώς από την ιστορικώς βεβαιωμένη πληροφορία ότι, την εποχή εκείνη, ο τοπάρχης Ηρώδης Αντίπας χρηματοδοτούσε αφειδώς εκτεταμένο οικοδομικό οργασμό, απασχολώντας χιλιάδες οικοδόμους, στην προσπάθειά του να εξελληνίσει πλήρως την επαρχία του με ανάκτορα, ελληνιστικούς ναούς, θέατρα, στάδια, εκπαιδευτήρια κ.λπ., έτσι που να θεωρείται πολύ πιθανόν ότι τόσο ο νεαρός Ιησούς όσο και ο Ιωσήφ εργάζονταν εκεί ως ανειδίκευτοι εργάτες. Και ακριβώς εκεί, στη Σέπφωρη, ο Ιησούς θα πρέπει να εθίστηκε και στην τρέχουσα χρήση της ελληνικής γλώσσας

Ενδιαφέρον έχει, τέλος, το ερώτημα του συγγραφέα: «Τι μένει σήμερα ζωντανό στη Δύση από αυτή τη θρησκεία, η οποία υπήρξε για περισσότερα από 1.000 χρόνια ο στυλοβάτης του πολιτισμού μας;».

Κατά τον συγγραφέα, υποστηρίζεται μεν από ορισμένους μελετητές ότι ο κόσμος παραμένει εξίσου φανατικά θρησκευόμενος, όπως ήταν πάντοτε, όμως, κατά τη δική του εκδοχή, «η χριστιανική θρησκεία, εδώ και καιρό, δεν είναι πια ο βασικός φορέας του κοινωνικού ιστού των ευρωπαϊκών κοινωνιών, και σήμερα δεν εκκοσμικεύονται μόνον οι κοινωνίες, αλλά και τα πνεύματα, αφού τα θεμελιώδη σημεία αναφοράς του χριστιανισμού απουσιάζουν στις νεότερες γενιές».

Μ' αυτήν την τελευταία επισήμανση του συγγραφέα Frederic Lenoir θα πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να συνεκτιμήσουμε, ειδικώς εδώ στην Ελλάδα, και την πικρή παραδοχή του ότι, κατά τα τελευταία χρόνια, είναι ελάχιστοι οι νέοι απόφοιτοι των Λυκείων μας που, όντας εξοπλισμένοι με άριστες επιδόσεις και πτυχία ξένων γλωσσών, ενσυνείδητα επιλέγουν να σπουδάσουν Θεολογία και να σταδιοδρομήσουν ως επιστημονικώς συγκροτημένοι κληρικοί. Τα πανεπιστημιακά τμήματα Θεολογίας λειτουργούν σε μεγάλη έκταση ως η τελευταία καταφυγή των στερούμενων καλής βαθμολογίας αποφοίτων των Λυκείων. Από αυτήν την πρώτη ύλη, ποια τάχα προοπτική υπάρχει για να μπορέσει η Εκκλησία ν' αντέξει σε γόνιμο διάλογο με τις σύγχρονες θετικές επιστήμες και με την πάντοτε θαλερή Φιλοσοφία; Ασφαλώς υπάρχουν κάποια μεγάλα ηθικά και επιστημονικώς συγκροτημένα και καλλιεργημένα αναστήματα. Αλλά με τέτοιες ακραίες εξαιρέσεις υψηλού επιπέδου στελεχών της καμία θρησκεία δεν μπορεί ν' ανταποκριθεί στην αποστολή της ως ηθικού ηγέτη της κοινωνίας. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ερωτικά και άλλα δίπολα
Στη σκοτεινότητα ενός ποιητικού εργαστηρίου
Στο θρίλερ της καθημερινότητας
«Για την κατανόηση του παρόντος είναι απαραίτητη η μελέτη του παρελθόντος»
Πεζογραφικό ταλέντο μιας μοναδικής ζωής
Στο απρόβλεπτο της καθημερινής τραγικότητας
Φόνοι στην υπηρεσία της σύγχρονης τεχνολογίας
Οταν στο παρελθόν ισχύει το παρόν
47 πεζοποιήματα μέσα σε ένα υπερρεαλιστικό σύμπαν
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ερωτικά και άλλα δίπολα
Το επαναστατικό μήνυμα Εκείνου που αγνοούμε
Στη σκοτεινότητα ενός ποιητικού εργαστηρίου
Στο θρίλερ της καθημερινότητας
«Για την κατανόηση του παρόντος είναι απαραίτητη η μελέτη του παρελθόντος»
Πεζογραφικό ταλέντο μιας μοναδικής ζωής
Στο απρόβλεπτο της καθημερινής τραγικότητας
Φόνοι στην υπηρεσία της σύγχρονης τεχνολογίας
Οταν στο παρελθόν ισχύει το παρόν
47 πεζοποιήματα μέσα σε ένα υπερρεαλιστικό σύμπαν
Αφανής αναγνώστης
Ωραία δουλειά, ωραία βιβλία
Η τρίτη ανάγνωση
Η Δίκη
Από τις 4:00 στις 6:00
Ξενύχτι γράφοντας τραγούδια
Μια βασίλισσα χωρίς αμφισβήτηση
Άλλες ειδήσεις
Απόσπασμα καλοκαιριού
Ρεμπέτικο
Οι χώροι
Η διαθήκη μου
Οι εκθέσεις φωτογραφίας κυριαρχούν στα μουσεία και τις γκαλερί του Βερολίνου
Ποίηση σε μικρόψυχους καιρούς