Έντυπη Έκδοση

Η αισθητική του ασύλληπτου νοήματος

Η ποίηση είναι μια «πειραματική μεταφυσική», έλεγε ο Στεφάν Μαλαρμέ, ένας από τους πιο ρηξικέλευθους γάλλους ποιητές όλων των εποχών. Κατά τη γνώμη του, ο ποιητής όφειλε να δίνει «την πρωτοβουλία στις λέξεις», να ακολουθεί τους κανόνες που επιβάλλει η γλώσσα και όχι την ποιητική παράδοση, όσο πλούσια και αν είναι, για να ξαναδώσει στις λέξεις «την απόλυτη σημασία τους».

Stephane Mallarme

Ιγκιτουρ ή Η τρέλα του Ελμπενόν - Μια ζαριά ποτέ δεν θα καταργήσει το τυχαίο

μτφρ.-επίμετρο: Μαρία Ευσταθιάδη

εκδόσεις Γαβριηλίδης, σ. 117, ευρώ 14,91

Επιθυμούσε λοιπόν να γράψει ένα βιβλίο που θα περιείχε μια ορφική ερμηνεία του Κόσμου. Θα το ονόμαζε Βιβλίο και θα ήταν έργο ολικής τέχνης. Για να το πετύχει, δεν είχε παρά να εμβαπτίσει τις λέξεις στην πυκνότητα της ετυμολογίας τους. Είναι ωστόσο προφανές ότι η ολοκλήρωση αυτού του έργου θα σήμαινε την αυτοαναίρεσή του.

Δύο ιδιαίτερα σύνθετα έργα του Μαλαρμέ επέλεξε να μεταφράσει η Μαρία Ευσταθιάδη, ιδανική μεταφράστρια για πολύσημα κείμενα· το δεύτερο, εξαιρετικά δύσκολο, μεταφράζεται για πρώτη φορά στην ελληνική.

Στα τέλη του 1869 ο Μαλαρμέ γράφει το «αφήγημα» Igitur· το διαβάζει σε διάσημους φίλους του, αλλά δεν το δημοσιεύει. Κάποιοι μελετητές του πιστεύουν ότι αυτό συνέβη γιατί ήταν μέρος του Βιβλίου. Αλλοι πάλι ότι το μετέτρεψε, δεκαετίες αργότερα, στο ποίημα Μια ζαριά ποτέ δεν θα καταργήσει το τυχαίο. Η αλήθεια είναι ότι ο Μαλαρμέ σημείωσε πλάι στον τίτλο τη λέξη «dechet», «υπόλειμμα», σχόλιο που συνήθιζε να χρησιμοποιεί για να προσδιορίσει κείμενο «έτοιμο για ενταφιασμό», μη δημοσιεύσιμο σε εκείνη τη μορφή. Δημοσιεύτηκε ωστόσο με την ημιτελή μορφή του το 1925, είκοσι επτά χρόνια μετά τον θάνατό του.

Ο τίτλος έχει προκαλέσει άπειρα σχόλια. Η σπάνια λέξη βρίσκεται στη Βουλγκάτα: «Igitur perfecti sunt coeli et terra» και αντιστοιχεί στο Και της Μετάφρασης των Εβδομήκοντα: «Και συνετελέσθησαν ο ουρανός και η γη». Το περίφημο βιβλικό Και, που βρίσκεται στην αρχή της πρότασης, άρα δεν συνδέει λέξεις με άλλες λέξεις αλλά με το άρρητο και το αόρατο, δεν μεταφράζεται απλώς, ερμηνεύεται και συρρικνώνεται. Υπότιτλος του έργου: «Η τρέλα του Ελμπενόν», όνομα που σημαίνει στα εβραϊκά «ο γιος των Ελοχίμ», ο γιος των αγγέλων. Ο ήρωας, ένα πνεύμα χωρίς σώμα, έξω από τον χρόνο, ρίχνει τα ζάρια και απελευθερώνεται από το Τυχαίο. Και τα σχόλια των ειδικών συνεχίζονται: el be non, δηλαδή απάντηση στον Αμλετ, όχι να είσαι ή να μην είσαι, αλλά να είσαι κανένας. Η φράση «αντανακλά τη λογοτεχνική πράξη που για τον Μαλαρμέ είναι χωρίς υποκείμενο. Σκέφτομαι, άρα δεν υπάρχω», παρατηρεί εύστοχα η Μαρία Ευσταθιάδη, δίνοντας στον υπότιτλο το βάθος που του ανήκει.

Δεν είναι βέβαιο από πού προέρχεται το igitur. Μία εκδοχή το συνδέει με το ρήμα agito, στη φράση «Quid agitur?», «Περί τίνος πρόκειται;». Αν αυτή η ετυμολογία ισχύει, τότε ο τίτλος του Μαλαρμέ είναι απάντηση στη Γένεση, παρόμοια με εκείνην του Μοντέν στον Σωκράτη. Στο «ουδέν οίδα» ο γάλλος φιλόσοφος αντιτάσσει το «Τι οίδα;» κρίνοντας ότι ο κοινός άνθρωπος -σχεδόν όλος ο κόσμος, όπως λέει- δεν μπορεί να έχει πρόσβαση στη συγκλονιστική απλότητα της σωκρατικής σοφίας. Με αυτό το σκεπτικό, το «συνετελέσθησαν» της Βίβλου μεταμορφώνεται σε: «Αραγε συνετελέσθησαν;» και το κείμενο, όπως ο ουρανός και η γη, παραμένει ανολοκλήρωτο, γιατί πηγή του είναι τα μυστικά του Σύμπαντος και θέμα του η ποιητική αγονία ή το ατελές της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Το ποίημα Μια ζαριά ποτέ δεν θα καταργήσει το τυχαίο θεωρείται το πιο φιλόδοξο έργο της γαλλικής λογοτεχνίας, διάσπαρτο στο χαρτί με τρόπο να θυμίζει παρτιτούρα, με λέξεις-ήχους που ανταγωνίζονται τη μουσική. Ο ποιητής ανατρέπει την έννοια της σελίδας και μας υποχρεώνει να διαβάζουμε συγχρόνως τις δύο σελίδες, αριστερά και δεξιά, σαν να ήταν μία. Η Ευσταθιάδη διπλασιάζει τις σελίδες για να παρουσιάσει μαζί κείμενο και μετάφραση και το δίπτυχο γίνεται τετράπτυχο. Πολλοί ισχυρίστηκαν ότι η Ζαριά είναι η τελική μορφή του Ιγκιτουρ, αλλά δεν εξηγούν γιατί τον αδύναμο «άγγελο», που ξαπλώνει στους τάφους των προγόνων του για να πεθάνει, ο ποιητής αντικαθιστά με έναν Αφέντη ικανό για ναυσιπλοΐα και αριστοτεχνική κίνηση των ζαριών, ο οποίος επιπλέον καταργεί το Τυχαίο την ίδια στιγμή που του δίνει υπόσταση με τη σκέψη του. Αν και τα δύο κείμενα χρησιμοποιούν τη ζαριά ως σύμβολο της ποιητικής δημιουργίας, η οποία παράγει και αναιρεί το τυχαίο, στο δεύτερο, όταν ο ποιητής αντιληφθεί ότι μόνο το Μηδέν μπορεί να ακολουθήσει τη διάσπαση του στίχου και της ποιητικής σελίδας, θέτει το Μηδέν σε διαλεκτική σχέση με το Είναι, για να δώσει μορφή στο Γίγνεσθαι.

Η γαλλική λέξη τυχαίο (hasard) προέρχεται από το αραβικό az-zahr, που σημαίνει ζάρια, αλλά και ζαριά: το Τυχαίο εμφανίζεται διασπασμένο από τη ρίζα του. Ο τίτλος επομένως μπορεί να σημαίνει «μια ζαριά ποτέ δεν θα καταργήσει τη ζαριά»: η ανθρώπινη πράξη δεν επηρεάζει το Σύμπαν. Το σχόλιο της Ευσταθιάδη είναι καίριο: «Τα πάντα μπορούν να γεννηθούν από το τίποτα όταν η γλώσσα ξέρει να λέει το τίποτα».

Η Μαρία Ευσταθιάδη ανέλαβε έναν άθλο τιτάνιο: να μεταφράσει λέξεις που δημιουργούνται με τη μαγεία των ήχων, να μεταφράσει το μη μεταφράσιμο. Το κείμενό της συναγωνίζεται το πρωτότυπο, γιατί γνωρίζει ότι ο ποιητής που επέλεξε δεν ερμηνεύεται και ότι δεν είναι πάντα ανάγκη να κατανοούμε, να ελέγχουμε τη ζαριά του άλλου. Μπορούμε να συζητούμε μαζί του, να τον πλησιάζουμε. Αν εισέλθουμε στο πεδίο της αποκρυπτογράφησης, όχι ως μελετητές αλλά σαν ποιητές, θα δούμε μια νέα ποίηση να γεννιέται με τη δική μας πλησίαση, θα συμμετάσχουμε στο κυνήγι του ασύλληπτου νοήματος.

Στην εξαιρετική δίγλωσση έκδοση, τα δύο κείμενα τρέχουν παράλληλα και ο αναγνώστης αναρωτιέται ποιο θα φτάσει πρώτο στο βάθος του «πηγαδιού» των νοημάτων, του πηγαδιού που κυλά μέσα στο βάθος του χρόνου. Το επίμετρο δίνει στον αναγνώστη όλες τις πληροφορίες που χρειάζεται για να αποκτήσει μια πρώτη, σημαντική οικειότητα με το έργο του Μαλαρμέ, ενώ τα σχόλια για τα κείμενα που μεταφράστηκαν κινούνται στο ίδιο επίπεδο και στο ίδιο βάθος με τις ζαριές του ποιητή.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Σε πόλεις γένους ουδετέρου
Βίοι Βαρλάμηδων εν συνόψει
Η τραγικωμωδία του ταξιδιού
Τραπέζι στρωμένο με όλα τα χαμένα
Οι πεταλούδες της φυγής ή η ηδονή της επιβίωσης
Η τυραννία της γλώσσας
Κείμενα για το βιβλίο του Λουί Κουτέλ
Ο μικρασιάτης συνθέτης Γιάννης Κωνσταντινίδης
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Σε πόλεις γένους ουδετέρου
Η αισθητική του ασύλληπτου νοήματος
Βίοι Βαρλάμηδων εν συνόψει
Η τραγικωμωδία του ταξιδιού
Τραπέζι στρωμένο με όλα τα χαμένα
Οι πεταλούδες της φυγής ή η ηδονή της επιβίωσης
Η τυραννία της γλώσσας
Κείμενα για το βιβλίο του Λουί Κουτέλ
Ο μικρασιάτης συνθέτης Γιάννης Κωνσταντινίδης
Συνέντευξη: Γεώργιος Σκουλάς
«Οταν κινδυνεύουμε να γίνουμε μάρτυρες αποτρόπαιων»
Η Τρίτη Ανάγνωση
Η κατάρα των Ντέιν
Από τις 4:00 στις 6:00
Το δώδεκα... κερδίζει
Ενα καλά κρυμμένο μουσικό μυστικό
Άλλες ειδήσεις
Ο μαύρος ήλιος
Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού
Κουλτούρες του πένθους, το πέρασμα στη χαρά
Η πλατεία του Walter Benjamin στο Βερολίνο