Έντυπη Έκδοση

Από τον ρωσικό αγροτικό λαϊκισμό στον λαϊκισμό του Στάλιν

Ελλη Παππά

Μύθος και ιδεολογία στη Ρωσική Επανάσταση

εκδόσεις Αγρα, σ. 288, ευρώ 17,70

Η εξέγερση των λαών της Ανατολικής Ευρώπης, που θύμισε σε πολλά τη μεγάλη, δημοκρατική επανάνασταση των λαών της γηραίας ηπείρου το 1848, έδωσε πνοή στις ελπίδες του κόσμου πως ο σοσιαλισμός θα έβρισκε επιτέλους τη θέση του, αποτινάζοντας τον σταλινικό ολοκληρωτισμό και οδηγώντας τον άνθρωπο στον δρόμο της ανάπτυξης, της κοινωνικής και ανθρώπινης απελευθέρωσης. Είκοσι ένα χρόνια μετά την κατάρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού, ο καπιταλισμός έχει μεταποιηθεί σε φτηνό και διάτρητο περίβλημα οικονομιών χρέους, και ο δυτικός άνθρωπος διαπραγματεύται εκ νέου την πολιτική του σύσταση, αναζητώντας λύσεις εξανθρωπισμού της κοινωνίας του, πολύ συχνά με νέες, σαφώς πιο «σύγχρονες» και πιο «έμπειρες» αναγωγές στον Μαρξ και τον ορθόδοξο μαρξισμό. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το βιβλίο της Ελλης Παππά (1922-2009), που κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 1990 και επικεντρώνεται στις ιδεολογικές και φιλοσοφικές ρίζες των διαστρεβλώσεων του σταλινισμού, κερδίζει όχι μόνο το στενό ιστορικό ενδιαφέρον αλλά και την ευρύτερη προσοχή μας που έχει συντεταγμένη του την ερμηνεία της τρέχουσας και εν πολλοίς επίφοβης πραγματικότητας των καιρών μας. Αν και συνιστά ένα αυτόνομο και αυτοτελές κείμενο μέσα στο σύστημα της σκέψης τής ελληνίδας θεωρητικού, γνώμη μου είναι πως συμπληρώνεται από άλλα μελετήματά της, ιδίως με τα: Σπουδή στο θέμα της Ελευθερίας - η Εννοια της Ελευθερίας στον Προσωκρατικό Υλισμό και Αρχαίοι Ελληνες συγραφείς στο «Κεφάλαιο» του Μαρξ.

Αν η έννοια της ελευθερίας στα γεγονότα που ακολούθησαν την πτώση του σοσιαλισμού βρήκε φυσική έκφραση στον ηδονοθηρισμό και τη ματαιοδοξία του καπιταλισμού και όχι στην πάλη για την επικράτηση του αληθινού σοσιαλισμού, με αποτέλεσμα να καταδειχθεί περίτρανα ότι η «περεστρόικα» ήταν εξαρχής καταδικασμένη να περιοριστεί στα σύνορα της Σοβιετικής Ενωσης και εν τέλει να αποτύχει, αυτό οφείλεται, ισχυρίζεται η Ελλη Παππά, στην αδυναμία του κόσμου να διαχωρίσει την εμπειρία του υπαρκτού σοσιαλισμού από την αυθεντική επαγγελία του Μαρξ. Ομως πρωταρχικός σκοπός της ιστορικής έρευνας είναι να μαρτυρήσει το γεγονός ότι η εμπειρία αυτή ήταν στενά συνδεδεμένη με τις ιστορικές και φιλοσοφικές προκείμενες, που οδήγησαν στην επικράτηση του σταλινισμού και της εκφυλιστικής μορφής του, του μπρεζνιεφισμού, και , κατά συνέπεια, να αποβάλει από τις έγνοιες της τη γνώμη που θέλει τον σταλινισμό να είναι φυσική και αναγκαία απόληξη του μαρξιστικού οράματος, γνώμη που υποστηρίχτηκε σθεναρά απ' όσους έρχονταν από την άλλη όχθη, του συντηρητισμού και του νεοσυντηρητισμού, αλλά και από «κωμικούς-κλόουν» των κομμουνιστικών κομμάτων, όπως ο Ζορζ Μαρσέ της Γαλλίας, που δήλωσε με ξεκαρδιστική «αθωότητα» εξαπατημένος από τις ηγεσίες των Κ.Κ των ανατολικών χωρών· τέλος, να ελαφρύνει κάπως τη συνείδηση όλων όσοι πέρασαν από ένα μακρόχρονο πνευματικό και υπαρξιακό βασανιστήριο έχοντας ταυτίσει τον σταλινισμό με τον σοσιαλισμό. Το ερώτημα για την Ελλη Παππά είναι συγκεκριμένο: «Αν είχαν καμία σχέση με τον μαρξισμό αυτά τα καθεστώτα ή αν, αντιθέτως, τόσο το σταλινικό αρχέτυπο όσο και οι μιμητές του οφείλονται στην απομάκρυνση από τη μαρξιστική θεωρία, στην υιοθέτηση ενός μοντέλου που θα έκανε τον Μαρξ να πει -σε μια παράφραση δικής του ρήσης- πως "αν αυτός είναι μαρξισμός, τότε το μόνο που μπορώ να πω είναι πως εγώ... δεν είμαι μαρξιστής"».

Σύμφωνα με την Ελλη Παππά, «τα βαθύτερα αίτια που επέτρεψαν στον σταλινισμό να επιβληθεί» μπορούν να αναζητηθούν: 1) στο ιστορικό παρελθόν της Ρωσίας, που έχει τρία σκέλη: το παρελθόν του τσαρικού δεσποτισμού, το παρελθόν της ασιατικής βαρβαρότητας και το παρελθόν της επανάστασης στη Ρωσία του 19ου αιώνα, 2) στις φιλοσοφικές καταβολές του σταλινισμού, καταβολές που δεν έχουν «καμία σχέση με τον διαλεκτικό υλισμό, έχουν όμως με τη μεταφυσική και με τον ιδεαλισμό, 3) στον τρόπο που αυτός χρησιμοποίησε τις αντιφάσεις του Λένιν ανάμεσα στην αντίληψη για τον ρόλο των μαζών στην Ιστορία, καθώς και το ρόλο της «επαναστατικής πρωτοβουλίας των μαζών», και την άποψή του μετά το 1920, ότι την εξουσία του προλεταριάτου έπρετε να ασκεί το κόμμα των Μπολσεβίκων. Η πρώτη συνιστώσα χάρισε στον Στάλιν τη δυνατότητα να θρέψει έτι περισσότερο τον συναισθηματικό μύθο για την «κομμουνιστική φύση του ρώσου αγρότη που, εξαιτίας της μυστικιστικής του επαφής με το έδαφος και τη γη, κατέχει τα σκήπτρα της αλήθειας, σε αντιπαράθεση προς τη «σάπια Δύση». Η δεύτερη συνιστώσα τον βοήθησε να αναπαράγει στην πολιτική του φιλοσοφία την Πολιτεία του Πλάτωνα, μια πολιτεία «ολόκληρη, αναλλοίωτη, χωρίς κίνηση, ξένη προς κάθε αντίθεση» που υπηρετεί το γενικό καλό, και που είναι η ένσαρκη εικόνα μιας ασιατικού τύπου κοινωνίας, δεδομένου ότι ο Μαρξ θεωρεί την πολιτική φιλοσοφία του Πλάτωνα «αθηναϊκή εξιδανίκευση της αγυπτιακής κοινωνίας, της χωρισμένης σε κάστες». Η τρίτη συνιστώσα συνέβαλε ώστε να δημιουργηθεί ένα κόμμα «νέου τύπου» βασισμένο στα επαγγελματικά στελέχη του, την απόλυτη εξουσία των ανώτερων οργάνων πάνω στα κατώτερα, την αποκλειστικότητα του ενός δόγματος και την πλήρη απαξίωση των διανοουμένων· ένα κόμμα που ήταν η «εξουσία του προλεταριάτου», αλλά από τις τάξεις του το προλεταριάτο απουσίαζε. Η Ελλη Παππά οδηγείται στο συμπέρασμα ότι με αυτές τις μεθοδεύσεις δημιουργήθηκε μια εξουσία θεοκρατική, με έντονα ασιατικά στοιχεία, που αποτέλεσε το μεγαλύτερο αμάρτημα των επαναστατικών δυνάμεων του 20ού αιώνα, γιατί αντικατέστησε τη μέθοδο με το δόγμα και τη διαλεκτική με τη μεταφυσική, υποσκελίζοντας έτσι το αληθινό πρόταγμα του μαρξισμού και εν τέλει αποτυγχάνοντας στο σημείο που έδειχνε πως ήθελε να υπερκεράσει τον καπιταλισμό: δεδομένης της σύνδεσης της τεχνικής με την επιστήμη και δεδομένων των περιοδικών καταστροφών των παραγωγικών δυνάμεων του καπιταλισμού, να γεννήσει ένα σύστημα δίκαιο αλλά και στην υπηρεσία της ανάπτυξης. Αντί αυτού η εξουσία στα σοσιαλιστικά καθεστώτα στάθηκε οικειοθελώς εμπόδιο στην περαιτέρω σύνδεσης τεχνικής και επιστήμης και στην «επαναστατικότητα» της τεχνικής, οδηγώντας παράπλευρα σε θάνατο τον πνευματικό πολιτισμό. Το καίριο ερώτημα λοιπόν είναι: Αν με την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού κατέρρευσε και η αξία της διαλεκτικής ως μεθόδου γνώσης και πράξης, αν, με άλλα λόγια, «ο Ηράκλειτος "πέθανε" στο 2.500ό έτος της ηλικίας του, αν ο Χέγκελ έπαψε να ακονίζει τη σκέψη μας, αν τελικά η ανθρωπότητα πρέπει να παραιτηθεί από τη μέθοδο που γεννήθηκε μαζί με την αθρώπινη νόηση, και ήταν από την αρχή της -και μάλιστα στην αρχή της- η διαλεκτική». Η Ελλη Παππά φαίνεται κατηγορηματική: η πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού δεν σήμανε τον θάνατο της διαλεκτικής, αλλά οφείλουμε όλοι να καταλάβουμε ότι η αποτυχία του εδράζεται σε μια σωρεία διαστρεβλώσεων, που πρέπει να ξεπεραστούν, δηλαδή να ενταχθούν στο ιστορικό τους πλαίσιο, για να προχωρήσουμε παραπέρα με κύριο γνώμονα τη σκέψη ότι το παρόν δεν μπορεί να θέτει στην υπηρεσία του το μέλλον, αφού η ουσία του ανθρώπου είναι κάτι που ολοένα μάς διαφεύγει, ενώ είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το γίγνεσθαι και τον ρυθμό του, που είναι ο χρόνος. Στη μακρά τούτη περιπλάνηση, συνοψίζει, ο μαρξισμός, για τον οποίον τονίζει επιμελώς ότι δεν αντιμετωπίζει τον κόσμο στο σύνολό του ως αντικείμενο, με τον ταυτόχρονο αποκλεισμό του υποκειμένου, αλλά, ως αντιθετική ενότητα υποκειμένου-αντικειμένου, μπορεί να αποτελέσει ακόμη και σήμερα οδηγό για δράση μόνον αν αντιμετωπιστεί σαν επιστήμη και όχι σαν δόγμα. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Σπουδή στις ανθρώπινες αντοχές
Μιμήσεις πράξεων σπουδαίων
Ο καλλιτέχνης ως πολεμιστής
Βιβλία σε στόματα λεόντων καθώς πέφτει η θερμοκρασία του σώματος
Το παράδειγμα του Ρούσσου
Ενα βιβλίο - φάρος δίπλα μας
Διαμάντια στη δίνη του χρόνου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη
Η αγάπη μου για τον Τσέχοφ
Κριτική βιβλίου
Σπουδή στις ανθρώπινες αντοχές
Από τον ρωσικό αγροτικό λαϊκισμό στον λαϊκισμό του Στάλιν
Μιμήσεις πράξεων σπουδαίων
Ο καλλιτέχνης ως πολεμιστής
Βιβλία σε στόματα λεόντων καθώς πέφτει η θερμοκρασία του σώματος
Το παράδειγμα του Ρούσσου
Ενα βιβλίο - φάρος δίπλα μας
Διαμάντια στη δίνη του χρόνου
Προδημοσίευση
Τα όνειρα του Πεσσόα δεν σαπίζουν
Η τρίτη ανάγνωση
Καθώς ψυχορραγώ
Από τις 4:00 στις 6:00
Η Θεία Κωμωδία στη μουσική
Ο ποιητής των μπλουζ
Άλλες ειδήσεις
Τι άλλο γράφεις τώρα;
Το σκιάχτρο
Νυχτερινά στον Καχριμάνη
Η Καίτη Ντάλη θυμάται τον Γιάννη Βαρβέρη
Θεσσαλονίκη - Χόλιγουντ - Αρης - Μαϊάμι
Η θλίψη ξεπουλάει πάντα, και τα πάντα