Έντυπη Έκδοση

Η δημοκρατία εναντίον του εαυτού της

«Η νίκη της δημοκρατίας είναι μια πύρρειος νίκη, επειδή παίρνει τη μορφή ενός ριζικού ατομικισμού, ο οποίος εμποδίζει τον συλλογικό έλεγχο της μοίρας μας»

Η δημοκρατία γίνεται ο «αξεπέραστος ορίζοντας των καιρών μας». Ταυτόχρονα όμως, αυτή περνάει μια βαθιά και πρωτόγνωρη κρίση. Ο Γάλλος φιλόσοφος Μαρσέλ Γκοσέ εκκινεί από αυτή τη διπλή διάγνωση και με το βιβλίο του «Η άνοδος της δημοκρατίας» (κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας από τις εκδόσεις «Πόλις», σε μετάφραση Αλέξανδρου Κιουπκιολή) επιχειρεί να φωτίσει τις βαθύτερες αιτίες της κρίσης της σύγχρονης δημοκρατίας.

Παρουσιάζοντας αυτό το σπουδαίο έργο στην εφημερίδα «Liberation», ο Ζαν-Φαμπιέν Σπιτς έγραφε: «Το οδηγητικό νήμα των αναλύσεων που διεξάγει εδώ και πολλά χρόνια ο Μαρσέλ Γκοσέ για τη γένεση και την κατάσταση της σύγχρονης δημοκρατίας είναι απλή: η σχεδόν ολική νίκη αυτής της μορφής ρύθμισης των σύγχρονων κοινωνιών είναι μια πύρρειος νίκη, επειδή η δημοκρατία στρέφεται θα λέγαμε εναντίον του εαυτού της, από τη στιγμή που ο θρίαμβός της παίρνει τη μορφή ενός ριζικού ατομικισμού, ο οποίος όχι μόνον δεν οδηγεί στον συλλογικό έλεγχο της μοίρας μας, με τη μορφή της αυτοκυβέρνησης χωρίς ιεραρχία ούτε και ετερονομία, αλλά εμποδίζει αυτόν τον έλεγχο. Η επιβεβαίωση της μοναδικότητας του ατόμου μέσα από την ιδέα μιας πλήρους αυτονομίας έγινε έτσι η κύρια τροχοπέδη στη συγκεκριμένη ύπαρξη της ελευθερίας, επειδή αυτή η επιβεβαίωση γεννάει μια ανομική κοινωνία, στην οποία ο πολλαπλασιασμός της διαφοράς ξεριζώνει το συναίσθημα ότι ανήκουμε σε μια συλλογικότητα και ότι έχουμε χρέος να συμμετέχουμε σε αυτήν.

Ομως, λέει ο Γκοσέ, αυτό που μας φαίνεται σαν ένας δεσμευτικός χαλκάς -το κράτος, η συλλογικότητα- ήταν ωστόσο η μήτρα χωρίς την οποία ούτε η άνθηση της οικονομίας ούτε η αυτάρκεια των ατόμων θα ήταν δυνατές. Από τις τρεις διαστάσεις της νεωτερικότητας -το πολιτικό, η ιστορία, το δίκαιο- η τρίτη κατέληξε να αρνηθεί τις άλλες δυο, παρ' όλο που το δικαίωμα του ατόμου να είναι κύριος του εαυτού του φαίνεται ότι δεν μπορεί να ενσαρκωθεί παρά μόνον μέσα σε ένα κράτος που στηρίζεται σε μιαν ιστορία. Είναι η αδύνατη σύνθεση της φιλελεύθερης ελευθερίας (τα ανθρώπινα δικαιώματα) και της δημοκρατικής κυριαρχίας (το δίκαιο του κράτους) (...)

Μετά το 1970, ο πλουραλισμός, η διαφορά, η κυριαρχία του ατόμου και των δικαιωμάτων του ανθρώπου βασιλεύουν πάνω στα ερείπια των σχεδίων συλλογικής απελευθέρωσης. Για τον Γκοσέ αυτή η στιγμή είναι η στιγμή όλων των ερωτημάτων: η ελευθερία του ατόμου μπορεί να στερηθεί την πολιτική μήτρα μέσα στην οποία προσπάθησε να αναπτυχθεί; Μπορεί να βρεθούν εναλλακτικές μορφές ενοποίησης σε σχέση με εκείνες που λειτουργούσαν στο παρελθόν και που όλες τους έφερναν τα ίχνη της θρησκευτικής ενοποίησης, την οποία ήθελαν να απορρίψουν, και της ετερονομίας εναντίον της οποίας ήθελαν να παλέψουν; Η κρίση του πολιτικού ρίχνει έτσι το σύγχρονο άτομο στο άγνωστο, επειδή ο κατακερματισμός που γεννιέται από την έκλειψη των κρατών και των συλλογικών σχεδίων ανοίγει κενά που πρέπει να καλυφθούν με νέες μορφές συμβίωσης.

...Και ενώ ορισμένοι ονειρεύονται ότι οι ελευθερίες θα μπορούν αύριο «να καταλύουν τα όρια μέσα στα οποία τις εγκλώβιζαν οι παραδόσεις», οι δυνάμεις της αγοράς, του χρήματος και της ιδιωτικής ισχύος εγκαθίστανται στη θέση των κυρίαρχων του κόσμου, επωφελούμενες από την τύφλωση εκείνων οι οποίοι, στο όνομα της παράξενης ιδέας ότι το άτομο επιβεβαιώνεται ενάντια στη συλλογικότητα, λησμονούν ότι ο πυρήνας του φιλελεύθερου ιδεώδους είναι η πολιτική παραγωγή της ελευθερίας διαμέσου της ισονομίας. Εκεί όμως όπου η εξουσία του νόμου και της πολιτικής δημοκρατίας σβήνουν, οι λύκοι καταβροχθίζουν τα πρόβατα».

Παρουσιάζοντας το βιβλίο του Γκοσέ στην εφημερίδα «Le Monde», ο Σερζ Οντιέ έγραφε: «Αυτό το βιβλίο θέλει να μείνει πιστό στο πνεύμα μιας πολιτικής και ανθρωπολογικής έρευνας που ανάγεται στη δεκαετία 1970. Θέλει όμως και να ανανεώσει το βλέμμα πάνω στην ιστορία της σύγχρονης δημοκρατίας, στο φως της πολύ σοβαρής "κρίσης ανάπτυξης", η οποία κατά τη γνώμη του Γκοσέ αποδυναμώνει τη δημοκρατία εδώ και τριάντα περίπου χρόνια. Ιστορική ανασκόπηση και διάγνωση για την τωρινή εποχή συγχωνεύονται έτσι σε μιαν έρευνα, η οποία αναδεικνύει ένα βαθύ πεσιμισμό -τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα- για το μέλλον της δημοκρατίας.

Υπονομευόμενες από μιαν αυξανόμενη διαδικασία εξατομίκευσης, το πιο ανησυχητικό σύμπτωμα της οποίας είναι η "αποθέωση των δικαιωμάτων του ανθρώπου", οι δημοκρατίες μας έχουν μπει σε έναν ολέθριο δρόμο.

Για να κατανοήσουμε την άποψη του Γκοσέ, πρέπει να ανατρέξουμε στη δεκαετία 1970, στη διάρκεια της οποίας αυτός συμμετείχε στη σύνταξη των περιοδικών επιθεωρήσεων Textures και Libre, στο πλάι των πιο μεγάλων αριστερών επικριτών του ολοκληρωτισμού, του Κλοντ Λεφόρ και του Κορνήλιου Καστοριάδη. Οταν το κομμουνιστικό μοντέλο μπαίνει στην τελική του κρίση και παρακολουθούμε την επιστροφή των δικαιωμάτων του ανθρώπου, ο Γκοσέ προειδοποιεί, το 1980, βαδίζοντας κόντρα στο ρεύμα του φιλελεύθερου συρμού, ότι "τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι πολιτική". Ακόμη χειρότερα, η λατρεία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποκάλυπτε, κατά τη γνώμη του, μιαν ανησυχητική κρίση της πολιτικής. Είκοσι χρόνια αργότερα θα κρίνει ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν γίνει μια πολιτική, η οποία σηματοδοτεί την έκλειψη της πολιτικής συμμετοχής και του ιδεώδους της αυτοκυβέρνησης.

Αφού θριάμβευσε απέναντι στους εχθρούς της, η δημοκρατία άδειαζε ήδη εκ των ένδον από την ουσία της.

Από δω πηγάζει η φιλοδοξία του Γκοσέ να διασαφηνίσει το νόημα και την ιστορία της δημοκρατίας όχι στο φως της πρώτης κρίσης της, εκείνης του ολοκληρωτισμού (όπως το είχε κάνει ο Κλοντ Λεφόρ) αλλά της δεύτερης κρίσης της, της δικής μας κρίσης. Γι' αυτόν το σκοπό θεωρεί την έρευνά του ως συνέχεια του βιβλίου του "Η απομάγευση του κόσμου" (1985), που ήθελε να καταδείξει ότι η δυτική πρωτοτυπία οφειλόταν στην έξοδο από τη θρησκεία, εξερευνώντας τη μετάβαση από τις παραδοσιακές κοινωνίες, τις δομημένες από τον θεϊκό νόμο (ετερονομία), στις σύγχρονες κοινωνίες, όπου οι άνθρωποι είναι οι δημιουργοί του νόμου τους (αυτονομία). Στην "Ανοδο της δημοκρατίας" το ζητούμενο είναι να ερευνηθεί η "αποκορύφωση αυτής της πορείας" σε τέσσερα στάδια: ένα προοίμιο που συνοψίζει "την επανάσταση της αυτονομίας" μετά τον 16ο αιώνα, έπειτα μια διάγνωση για "την κρίση του φιλελευθερισμού" μεταξύ των ετών 1880 και 1914, που συνοδεύεται από δυο μέρη, το ένα για την εποχή των ολοκληρωτισμών και το άλλο για τις μεταβολές μετά το 1970, οπότε συντελέστηκε μια έσχατη προώθηση της διαδικασίας "εξόδου από τη θρησκεία", η οποία (θρησκεία) συνέχιζε παράδοξα, παρά την εκκοσμίκευση, να θεμελιώνει με τρόπο υπόγειο την κοινή μας ζωή.

Ενα από τα πρωτότυπα στοιχεία αυτής της τοιχογραφίας, η οποία ανήκει περισσότερο στη φιλοσοφία παρά στην ιστορία, έγκειται στον ορισμό της σύγχρονης δημοκρατίας ως "μεικτού πολιτεύματος". Η διατύπωση αυτή επανασυνδέεται με μια κεντρική ιδέα της αρχαίας πολιτικής σκέψης -για παράδειγμα, στον Πολύβιο- αλλά και του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης. Σε χονδρές γραμμές, αυτή η ιδέα υποδηλώνει ότι μια πολιτική κοινωνία οφείλει τη σταθερότητά της σε ένα συνδυασμό μοναρχίας, αριστοκρατίας και δημοκρατίας. Αν μια από αυτές τις διαστάσεις υπερισχύσει, η ισορροπία απειλείται. Η σύγχρονη δημοκρατία, η οποία βασίζεται στο δίκαιο των ατόμων, έχει βέβαια έρθει σε ρήξη με τους αρχαίους, αλλά οφείλει και αυτή να αντιμετωπίσει ένα πρόβλημα ισορροπίας ανάμεσα στις τρεις διαστάσεις που τη συγκροτούν. Η αυτονομία ως "έξοδος από τη θρησκεία" υλοποιείται στην πραγματικότητα με "τρεις φορείς": το πολιτικό, το δίκαιο και την ιστορία. Παρά το ότι πηγάζουν από την ίδια δυναμική, απέχουν πολύ από το να εναρμονίζονται αυθόρμητα. Σήμερα το πιο ορατό είναι το δίκαιο, σε σημείο που παρατηρούμε μια "διάλυση της δημοκρατίας μέσα στον φιλελευθερισμό", η οποία καταστρέφει τη "σύνθεση" που διαμορφώθηκε μετά το 1945. Η επιχειρηματολογία του Γκοσέ έχει την αξία ότι υπογραμμίζει, σε αντίθεση με τις απλοϊκές θέσεις των φιλελεύθερων ιδεολόγων μας, ότι οι "φιλελεύθερες ιδέες" δεν έχουν επιλύσει όλα τα προβλήματα του παρελθόντος και το ίδιο θα ισχύσει αναμφίβολα και για το μέλλον». *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Βιβλίο
Πάτι Σμιθ: η ζωή μου με τον Ρόμπερτ Μάπλθορπ
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Βιβλίο
Η δημοκρατία εναντίον του εαυτού της
Πάτι Σμιθ: η ζωή μου με τον Ρόμπερτ Μάπλθορπ
Κριτική θεάτρου
Η επανάσταση ως παράσταση τρελών για τρελούς
Ανάδειξη του ιερού και τερατώδους
Μαύρο Θέατρο
Πράγα - Αθήνα πάνω σε ιπτάμενο ποδήλατο
Προσφορά της «Ε»
Τι να πούμε, τι, τι να πρωτοτραγουδήσουμε
Συνέντευξη: Αν Βιαζεμσκί
«Ο Γκοντάρ ήταν στενόμυαλος και φανατικός»
Συνέντευξη: Παύλος Κάγιος
«Σημασία δεν έχει η υπηκοότητα, η πατρίδα είναι μέσα μας»
Συνέντευξη: Τζεφ Μπρίτζες
Η μυθολογία του πονεμένου καλλιτέχνη είναι παγίδα