Έντυπη Έκδοση

Τα ανεπούλωτα τραύματα

Καθήλωση, ακρωτηριασμός, τραύμα, δυναμική της απώθησης και της εξιδανίκευσης, όποια έννοια ή μηχανισμό άμυνας του εγώ κι αν επιστρατεύσει κανείς από το ντεπό της ψυχαναλυτικής θεωρίας, δεν θα είναι μακριά από μια αληθοφανή τουλάχιστον ερμηνεία του νέου Ελληνισμού.

Ειδικότεροι από μένα, χωρίς να πέσουν στην παγίδα ενός αμήχανου ψυχολογισμού, μίλησαν για συλλογική νεύρωση ή αγχώδη αντίδραση που ριζώνει σε επώδυνες τραυματικές εμπειρίες ή ανεπούλωτες πληγές της εθνικής μας συνείδησης. Αν κάθε συζήτηση γύρω από τη γλωσσική ενότητα και την ιστορική συνέχεια αποτελεί για κάθε ευαίσθητη κοινότητα ένα ισχυρό λάκτισμα, η αμφισβήτηση της φυλετικής καθαρότητας και η συνεπαγόμενη ρύπανση του ομοαίματου της φυλής είναι πολύ περισσότερο «πληγή από φρικτό μαχαίρι», για να θυμηθώ τον Καβάφη. Πίσω, όπως είναι αυτονόητο, από την αίσθηση αυτού του μετεωρισμού που προκαλεί η απουσία ενός σταθερού αγκυροβόλιου, μιας κοιτίδας ή απαρχής, προβάλλει αμετάθετο και βλοσυρό το κάδρο του Φαλμεράιερ. Το βιβλίο του «Περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων» έγινε δεκτό όχι ως μια ιοβόλα έστω ιστορική έρευνα ή ως ένα μακάβριο ευφυολόγημα, αλλά με την έξαψη ενός εφιάλτη παρόμοιου με το Nightmare στον πίνακα του Fussli που απειλεί με βιασμό, ευνουχισμό ή συνουσία a tergo. Κι αυτό γιατί η ανάλυσή του ήταν σύρριζη, δεν αφορούσε το μικρό πλεόνασμα των αρχαίων λειψάνων, ό,τι περίσσεψε από τη λαφυραγώγηση και τον μοιραίο μαρασμό, αλλά τον οριστικό και αμετάκλητο απορφανισμό της νεότερης Ελλάδας από την αρχέγονη μήτρα της. Δεν αφορούσε τη σήψη, τον εκφυλισμό ή ακόμη την εκθήλυνση του ελληνικού γένους από την αρρενωπή φύτρα του, αλλά τον βιολογικό θάνατο. Αλλά ο Φαλμεράιερ ενδιαφερόταν για κάτι παραπάνω, να απομακρυνθεί κάθε υπόνοια ότι ίσως επιβίωσε πουθενά τίποτε το αρχαιοελληνικό πέρα από κείμενα και ερείπια, ότι ίσως ξέμεινε έστω και ένας σπόρος που θα ενθάρρυνε εντυπώσεις συνέχειας ή ελπίδες αναβιώσεων. Ετσι επιστράτευσε τα μεγάλα μέσα, το κατ' εξοχήν μη αναστρέψιμο γεγονός - τον βιολογικό θάνατο. «Οι Ελληνες πέθαναν στην Ελλάδα» {...} «Καταστροφή των Ελλήνων», σχολίαζε στο ημερολόγιό του Ο θρίαμβός μου (Ελλη Σκοπετέα, Φαλμεράιερ, Θεμέλιο 1997).

Σε μια ιδεολογία που τρέφεται από ψευδαισθησιακά ράκη, η νοθεία της εγχώριας ράτσας από γενικευμένες επιμειξίες, η αποστράγγιση κάθε ρανίδας γνήσιου αίματος, όπως αβάσιμα διατεινόταν ο Γερμανός ιστορικός, επηρέασε «συγκλαδοκορμόρριζα» τη διανόηση της εποχής. Η ενότητα και η συνέχεια του έθνους είναι πια το ζητούμενο· όχι με την αιματολογική ταυτοποίηση, αλλά με την ανάδειξη της ιστοριογραφικής και λαογραφικής επιστήμης. Το αίτημα είναι σαφές: Τα διεστώτα πρέπει να συγκολληθούν, οι ρωγμές να κλείσουν, οι σπασμένοι κρίκοι να αποκατασταθούν, ο ιστορικός χρόνος να αποκτήσει την αιτιοκρατική συνοχή του, το αποσκορακισμένο ή αγνοημένο Βυζάντιο πρέπει επιτέλους να αναστηθεί. Ο Κ. Παπαρρηγόπουλος αποδεικνύεται συνεπής στο πατριωτικό του χρέος. Ο Ν. Πολίτης όχι μόνο θα ανασκάψει το ορυκτό της λαϊκής παράδοσης για να βρει τους μεταλλαγμένους ή επιχωματωμένους ενοποιητικούς δεσμούς, αλλά θα εξωθήσει τη λογοτεχνία στην επιλογή της θεματογραφίας της. Οπως μάλιστα υπογραμμίζει ο Π. Μουλλάς, ο διαγωνισμός διηγήματος της ΕΣΤΙΑΣ καθώς και το ενυπόγραφο κείμενο της προκήρυξης σ' αυτόν οφείλεται. «Η υπόθεσις του διηγήματος έσται ελληνική, τουτέστιν θα συνίσταται εις περιγραφήν σκηνών του βίου του ελληνικού λαού εν οιαδήποτε των περιόδων της ιστορίας αυτού ή εις εξιστόρησιν επεισοδίου τινός της ελληνικής ιστορίας». Συνεπώς όλα συγκλίνουν και εναρμονίζονται στην ιδέα να γεφυρωθεί το παρόν με το παρελθόν, να υποταχθούν ακόμη και ανόμοια ή ετερογενή στοιχεία σ' αυτό τον σκοπό, να σμιλευτεί η ενότητα, να πιστωθεί εσαεί η ελληνικότητα στην παράδοση. Η ιδεοληψία υπερακοντίζει πια τον ρεαλισμό, η φαντασιωσική πλάνη την αυτοσυνείδηση και τον αναστοχασμό.

Μιλάμε, χωρίς αμφιβολία, για τετριμμένα και εξαντλημένα από την έρευνα θέματα. Ωστόσο η λιτανεία της ελληνικότητας, μαζί με τα εξαπτέρυγα της γλώσσας, της ιστορίας και της φυλής, δεν περιορίστηκε στην περίοδο της Μεγάλης Ιδέας και του αλυτρωτισμού, αλλά συνέχισε να αρδεύει την κουλτούρα και τη συνείδηση της «ιντελιγκέντσιας» ακόμη και στην αιχμή του μοντερνισμού, όταν η γενιά του '30 ασπάστηκε το αίτημα της νεωτερικότητας. Μάλιστα, ούτε ο κατ' εξοχήν ευρωπαϊστής της εποχής Γ. Θεοτοκάς δεν θα αποσκιρτήσει από τον εσωτερικευμένο ή λανθάνοντα όρκο στη σημαία της παράδοσης. Από τον Μακρυγιάννη θα αντλήσει, εκβιαστικά θα 'λεγα, ό,τι συντονίζεται με τον ρυθμό του πνεύματος και τα οράματά του. Τα απομνημονεύματα δεν είναι γι' αυτόν ένα λογοτεχνικό επίτευγμα, αλλά ένα εκσυγχρονιστικό κήρυγμα δικαιοσύνης και ευθυκρισίας, ενώ συνάμα εναρμονίζουν ιδανικά όλες τις εκδοχές της πολιτισμικής διαχρονίας. «Αναγνωρίζουμε τον πιο ατόφιο ελληνισμό στην καλλιτεχνική του ιδιοσυγκρασία, στην έμφυτη κλίση του προς το απλό, το φωτεινό, το αδρό και συνάμα το ιδανικό, κλίση που συνδυάζει τη μαστοριά των βιοτεχνών της Ελλάδας, την κληρονομία της βυζαντινής τέχνης και την υποσυνείδητη επίδραση των αρχαίων ναών». (Δημάδης, Δικτατορία, πόλεμος και πεζογραφία 1936-1944, Γνώση 1991). Και πάλι η ενότητα στην τριμερή της διάκριση (κλασικό πρότυπο, Βυζάντιο, λαϊκός πολιτισμός), ακόμη και όταν «αργεί ή σχολάζει» η ηθογραφία, ακόμη κι όταν παινεύεται ο κοσμοπολιτισμός. Και φυσικά όλα αυτά θα ήταν νόμιμα και θεμιτά αν δεν άφηναν στον πάτο ένα ίζημα ψυχαναγκασμού και ενίοτε παθολογικού οίστρου. Μένει να δούμε αν η ελληνική ταυτότητα περνάει υποχρεωτικά από τη γλώσσα και αν η διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης αποκλείει εκ προοιμίου την αλλόφυλη ενσωμάτωση. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Στη στήλη
Ιδέες Τάσεις
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Μουσική
Η ζωή είναι ωραία με τον Πιοβάνι
Συνέντευξη: Ρένος Χαραλαμπίδης
«Υπήρξα part time κοράκι»
Κριτική θεάτρου
Αβυσσος η ψυχή της γυναίκας
Ο ρεαλισμός θέλει ακρίβεια και ωριμότητα
Συνέντευξη: Μίροσλαβ Βίτους
Η κληρονομιά της τζαζ είναι ο αυτοσχεδιασμός
Συνέντευξη: Ιουλίτα Ηλιοπούλου
Ιδανικές εποχές για την τέχνη δεν υπάρχουν
Συνέντευξη: Τάσος Παυλόπουλος
«Οι μπουρζουάδες αγοράζουν τα έργα μου, όχι την ψυχή μου»
Εικαστικά
Δυναμίτες τέχνης με όπλο ένα ψαλιδάκι
Συνέντευξη: Χάουαρντ Μπάρκερ
Ο Αριστοτέλης έσφαλε, η τραγωδία δεν οδηγεί στην κάθαρση