Έντυπη Έκδοση

Η άγνωστη όπερα του Μάνου

Το «Επτά» αποκαλύπτει μέσα από αδημοσίευτες επιστολές του Χατζιδάκι τις λεπτομέρειες ενός φιλόδοξου μουσικού έργου που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ

Ενα άγνωστο έργο του Μάνου Χατζιδάκι, ακόμα και σε δικούς του ανθρώπους, που έγραψε στη Νέα Υόρκη τη διετία 1970-71. Ενα έργο -το πιο φιλόδοξο ίσως διεθνές μουσικό του εγχείρημα- που, ενώ ετοιμαζόταν να κάνει πρεμιέρα στις Βρυξέλες, έπαψε να τον ενδιαφέρει όταν το 1972 επέστρεψε στην Ελλάδα.

Χατζιδάκις, Μιμς και Αργυράκης την εποχή που συνεργάζονταν και έκαναν παρέα. Χατζιδάκις, Μιμς και Αργυράκης την εποχή που συνεργάζονταν και έκαναν παρέα. Τίτλος του: «Οπερα για πέντε», σε δικό του λιμπρέτο -και απ' τα στοιχεία που έχουμε δεν πρόκειται για όπερα με την κλασική έννοια, αλλά για μουσικό είδος κοντά στην «Οπερα της πεντάρας» του Μπρεχτ, με την οποία, πέρα από τον τίτλο, είχε συγγενικά στοιχεία.

Διεφθαρμένοι πολιτικοί, στρατιωτικοί και αστυνομικοί, αδίσταχτοι επιχειρηματίες, δημοσιογράφοι, φοιτητές (όλοι με αμερικάνικα ονόματα), έρωτες και φονικά (που όλα παραπέμπουν σε γνωστά συμβάντα), συνθέτουν την ατμόσφαιρα του πολυπρόσωπου έργου (που δεν θα ήταν υπερβολή να χαρακτηρίζαμε πολιτικό), με κυρίαρχα φυσικά τη μουσική και τα τραγούδια (μετά χορού) από πενταμελές μουσικό συγκρότημα.

Τη μετάφρασή του στ' αγγλικά είχε αναθέσει στη φίλη του συγγραφέα και μεταφράστρια Αμυ Μιμς, που τότε, λόγω χούντας, βρισκόταν στην Κύπρο με τον σύζυγό της Μίνω Αργυράκη και τη μικρή κόρη τους Μόιρα. Μοναδική ελληνική συμμετοχή, μια νέα αποκάλυψη του Χατζιδάκι, που πέτυχε στη Νέα Υόρκη: η Φλέρυ Νταντωνάκη.

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά, γι' αυτό το ενδιαφέρον, αλλά ατελέσφορο εγχείρημα, καθώς μεθαύριο συμπληρώνονται 16 χρόνια από το θάνατο του συνθέτη, στα 69 του:

Μια κασέτα-επιστολή

Μια κασέτα-ντοκουμέντο με τη φωνή του Χατζιδάκι, που παραχώρησε η Αμυ Μιμς στην «Κ.Ε.»:

«Γειά σου Αμυ, γεια σου Μίνω, γεια σου Μόιρα,

Ελπίζω να 'στε καλά και το αυτό επιθυμώ δι' εμέ (γελάει). Χτες το βράδυ είχα τρομερό βήχα κι από σήμερα άρχισα να ελέγχω τα τσιγάρα, που σημαίνει ελέγχω το ρολόι μου, γιατί πρέπει να καπνίζω κάθε μία ώρα, κάθε τρία τέταρτα περίπου. Καλά πήγαμε μέχρι στιγμής...

Είναι 3η Ιουλίου 1971, Σάββατο απόγευμα στη Νέα Υόρκη. Αύριο είναι εθνική εορτή των Αμερικανών - 4η Ιουλίου. Καταλαβαίνετε, πολύ αλαφρωμένοι οι δρόμοι από κόσμο και μάλλον ευχάριστη η ατμόσφαιρα στην πληχτική και αποπνικτική Νέα Υόρκη»...

Είναι λοιπόν ο Μάνος Χατζιδάκις και τα πρόσωπα στα οποία απευθύνεται είναι τα προαναφερθέντα. Ο συνθέτης βρισκόταν στη Νέα Υόρκη από το 1966, όπου ξέμεινε μετά το ανέβασμα της παράστασης «Ιλια Ντάρλινγκ» (μουσικοχορευτική διασκευή της ταινίας «Ποτέ την Κυριακή»), σε σκηνοθεσία Ντασσέν, με πρωταγωνιστές Μελίνα, Κούρκουλο, Βανδή, Διαμαντίδου και φυσικά μουσική και τραγούδια Χατζιδάκι.

Ο συνθέτης ξέμεινε στην αμερικανική μεγαλούπολη μετά το κατέβασμα του έργου (καθώς Μελίνα και Ντασσέν ρίχτηκαν στον αντιδικτατορικό αγώνα), αλλά δεν έμεινε ανενεργός - δούλευε καινούργια έργα. Οπως αναφέρει στη συνέχεια στην κασέτα-επιστολή: «Τα Λειτουργικά», σειρά διασκευασμένων από τον ίδιο 14 γνωστών ρεμπέτικων τραγουδιών, τρία από τα οποία («Φραγκοσυριανή» και «Τα ματόκλαδά σου λάμπουν» του Βαμβακάρη και «Ανοιξε άνοιξε» του Παπαϊωάννου) προσφέρει στους φίλους του με τον ίδιο στο πιάνο και τη φωνή της Νταντωνάκη, με την οποία έχει ήδη κάνει δυο συναυλίας στο Λος Αντζελες και στο Σαν Φραντσίσκο. Και τη «Μυθολογία», σειρά τραγουδιών σε στίχους Νίκου Γκάτσου. Και μαζί το «Χείλη μου μοσχομύριστο» από τον «Επιτάφιο» των Θεοδωράκη-Ρίτσου - κι αυτό με την Νταντωνάκη, με την παρατήρηση: «Νομίζω ότι είναι πολύ ανώτερο από τα παλιά με τη Μούσχουρη».

Η εξαίσια τραγουδίστρια Φλέρυ

Αυτό ωστόσο που ενδιαφέρει περισσότερο τον ίδιο (και συνακόλουθα το παρόν δημοσίευμα) είναι η «Οπερα για πέντε», έργο αρκετά προχωρημένο σε δουλειά, όπως καταφαίνεται τόσο από την κασέτα-επιστολή όσο και από οκτώ επιστολές που έστειλε την ίδια περίοδο στη Μιμς - και η οποία επίσης παραχώρησε στην «Κ.Ε.». Ενδεικτικά προσφέρει δύο τραγούδια από την «Οπερα» στ' αγγλικά (σε μετάφραση Μιμς), με τον ίδιο επίσης στο πιάνο και την Νταντωνάκη - «έχω την εντύπωση πως είναι εξαίσια τραγουδίστρια και θα κάνει μεγάλη εντύπωση», επισημαίνει. Και ακόμη ένα άσχετο τραγούδι με τον αμερικανό τραγουδιστή που προόριζε για έναν από τους βασικούς ρόλους. Αυτά είναι και τα μόνα ηχητικά ντοκουμέντα που έχουμε από το έργο.

Και περνάμε στις επιστολές, χειρόγραφες και δακτυλογραφημένες από τον ίδιο, που έστειλε στη Μιμς, σε διάστημα ενάμιση χρόνου - από 8 Ιανουαρίου 1970 έως 27 Ιουνίου 1971.

Η Μιμς έχει ήδη αρχίσει τη μετάφραση του λιμπρέτου, που της στέλνει τμηματικά. «Η μετάφρασή σου είναι επιτυχής και τυχερή», γράφει στην πρώτη επιστολή (8.1.1970). Εμφανής η ζέση του για την πρόοδο του έργου: «Τώρα δουλεύω καθημερινά πολλές ώρες, ξανά την πρώτη πράξη και προχωρώ στη δεύτερη. Θα χρειαστεί να 'ρθεις. Γράψε μου επειγόντως πόσα χρειάζεσαι για να ζεις εδώ και να εργαστείς μαζί μου τουλάχιστον τρεις μήνες. Το μίλησα με τον συμπαραγωγό μου και συμφωνεί». Και πιο κάτω: «Φυσικά θα χρειαστεί να ξανάρθεις για το ανέβασμα».

Η συνεργασία ωστόσο συνεχίζεται ταχυδρομικώς: «Η οργάνωση της παραγωγής προχωράει με γοργό ρυθμό. Εγώ πρέπει να τελειώσω ολόκληρο το έργο ίσαμε το τέλος Φεβρουαρίου, αν είναι δυνατόν», γράφει στη δεύτερη επιστολή (3.2.1970). Και στη συνέχεια: «Εχω προσθέσει σκηνές κι έχω αλλάξει διαλόγους και στίχους. Μ' ενδιαφέρουν πολύ οι εντυπώσεις σου, πριν αρχίσεις τη μετάφραση» (17.2.1970). Κι από κοντά η έγνοια για την αμοιβή της μεταφράστριάς του: «[...] με τα ποσοστά που θα έχεις θα ξεκουραστείς για ένα μεγάλο διάστημα, οπότε θα κάμεις όποια εργασία σου κάνει κέφι και προ παντός δική σου εργασία» (4.7.1970). Και φτάνουμε στην τελευταία επιστολή (27.6.1971), που είναι και η τελευταία του επικοινωνία με τη Μιμς σχετικά με το έργο:

«Η "Opera for Five" ανεβαίνει οριστικά τον άλλο χρόνο στις Βρυξέλες με Αμερικανούς στους πρώτους ρόλους και εις την αγγλική γλώσσα. Θα παιχθεί δύο μήνες στις Βρυξέλλες και μετά ο ίδιος θίασος θα πάει Αμστερνταμ, Παρίσι, Βερολίνο, Λονδίνο και Μιλάνο. Την παραγωγή την έχει η Οπερα των Βρυξελών, ο Χουίσμαν δηλαδή που λατρεύει το έργο. Σκηνοθέτης θα 'ναι τέλος ο Ludovic de Boer, Ολανδός με πολύ μεγάλο ταλέντο και ανερχόμενος αστήρ του ευρωπαϊκού θεάτρου [...] Εχω συμφωνήσει με τον μεγάλο παραγωγό της CBS Τέο Μακέρο να το ηχογραφήσω μέσα σε δυο μήνες στ' αγγλικά. Θα τραγουδήσει ο Μάικλ Κάμεν και η Φλέρυ Νταντωνάκη». Και κομπλιμέντα για τη μετάφραση: «Μπράβο για την εξαίσια ποιητική σου ευαισθησία. Το ελληνικό κείμενο δεν είναι καλλίτερο από το αγγλικό δικό σου». (Στα σχέδια της Μιμς είναι ένα μικρό βιβλίο-αναφορά στον Χατζιδάκι.) *

Δύο μαρτυρίες

Η Αμυ Μιμς μετέφρασε στ' αγγλικά και τα δύο μέρη, ολόκληρο δηλαδή το λιμπρέτο της «Οπερας για πέντε», που της πήρε πάνω από ένα χρόνο.

Δυστυχώς στο αρχείο της έχει μόνο το δεύτερο μέρος στα ελληνικά και το πρώτο σε προσχέδιο της αγγλικής μετάφρασης. Αγνοεί πού βρίσκεται το υπόλοιπο υλικό, συμπεριλαμβανομένων και των παρτιτούρων, όπως και γιατί ο Χατζιδάκις έπαψε να ενδιαφέρεται για το έργο, που του πήρε τόσο χρόνο και κόπο.

* «Το γεγονός ότι ο Μάνος είχε πάρει πολύ σοβαρά το θέμα της "Οπερας" αποδεικνύεται και από την αφιέρωση του έργου στον μεγάλο του μέντορα, τον Γκάτσο, και από τα σχέδιά του να το ανεβάσει», λέει η ίδια. Ως μεταφράστρια του έργου, της έκανε ιδιαίτερη εντύπωση η ευαισθησία του για τη γλωσσική απόδοση του κειμένου: «Στις επιστολές και στις σημειώσεις που μου έστειλε προτείνει διάφορες λύσεις ακόμα και στ' αγγλικά και προσθέτει οδηγίες. Από την άλλη, η ποιητική του φαντασία καλπάζει ελεύθερα, ενώ υπάρχει δριμύτατη κριτική όχι μόνο των μεγάλων οικονομικών συμφερόντων και του αγοραίου σεξ, αλλά και του πολιτικού συστήματος, με βουλευτές, διευθυντές τραπεζών, αστυνομικούς κ.ά., που εμφανίζονται κάθε τόσο με όλο το γελοίο τους χάλι».

Μεγάλη έμφαση δίνεται επίσης στο θέμα της δολοφονίας, «που δεν είναι εμπνευσμένη μόνο από τη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και των Κένεντι, υπάρχει και κάτι άλλο: Κατά τη γνώμη μου η άγρια διάλυση που υπάρχει στο έργο μοιάζει με τη λιγότερο άγρια, αλλά εξίσου θλιβερή διάλυση των Μπιτλς, που έγινε ακριβώς την ίδια εποχή που ο Μάνος τελείωνε την "Οπερα για πέντε". Και ίσως η απέχθεια των «Πέντε» για τη Σίλα (μια από τις ηρωίδες του έργου) παραπέμπει στην αντίδραση των Μπιτλς (πλην του Λένον) για τη Γιόκο Ονο».

* Συνεργάτης και φίλος του Μάνου Χατζιδάκι, ο συνθέτης Νίκος Κυπουργός, ήταν γνώστης του συγκεκριμένου έργου. Η δε τελευταία κουβέντα που είχε μαζί του γι' αυτό ήταν γύρω στο 1980. Στην ερώτηση «Πού σταματάει το ενδιαφέρον του συνθέτη για την "Οπερα";» απαντάει ότι, κατά την εκτίμησή του, το έργο ήταν εμπνευσμένο και τοποθετημένο στην Αμερική, όπου υπολόγιζε να μείνει για αρκετό καιρό. Επιστρέφοντας όμως ξαφνικά το 1972 στην Ελλάδα, τον τράβηξαν άλλα πράγματα, ειδικότερα μετά την πτώση της χούντας, οπότε του είχαν προσφερθεί και δημόσιες θέσεις που είχε αποδεχθεί.

Ο Κυπουργός αγνοεί πού μπορεί να βρίσκονται οι παρτιτούρες. Εκτιμά όμως ότι οι περισσότερες ήταν στα σχέδια του συνθέτη. Και στην ερώτηση αν ήταν όπερα: «Δεν νομίζω ότι πρόκειται για όπερα με τη γνωστή έννοια. Το έργο του αυτό ήταν επηρεασμένο από τον Κουρτ Βάιλ, ως ένας φόρος τιμής στον συνθέτη της "Οπερας της πεντάρας" του Μπρεχτ. Θα 'λεγα ότι ήταν περισσότερο κοντά στο μιούζικαλ».

(Θελήσαμε να έχουμε την άποψη και του γιου του συνθέτη, Γιώργου Χατζιδάκι, αλλά η επικοινωνία μέσω της γραμματέως του δεν απέδωσε.)

«Οι δολοφόνοι είναι δειλοί»

Κι ένα τραγούδι από την «Οπερα για πέντε» με τίτλο «Αμάνθα» - γραμμένο για τη Φλέρυ Νταντωνάκη, που θα ερμήνευε την εν λόγω ηρωίδα:

«Οι δολοφόνοι είναι δειλοί/ Εχουν το μίσος γι' αρετή/ Κι εγώ τρελή/ Μες σ' έναν κόσμο από χαρτί/ Και λερωμένα πάθη.../ Ποιος θα το μάθει;/ Τόσο σκοτάδι/ Συνωμοσία και ανοχή/ Κλωθογυρίζει η ενοχή/ Υφαίνει τύψεις και σιωπή/ Μέσα στο βράδυ...»

[Σχετικά με το τραγούδι αυτό, μια επισήμανσή του (επιστολή 14.6.1970): «Οι δολοφόνοι που άλλοτε δολοφονούσαν τα θύματά τους σκοπεύοντας στην καρδιά, τώρα πυροβολούν στο κεφάλι, στο μυαλό (περίπτωση John και Robert Kennedy και Rami)». Ο τελευταίος είναι ένας δολοφονημένος ήρωας του έργου.]

«Δεν πιστεύω ότι ο Μίκης θα επιβεβαιώσει το μύθο του...»

Αξίζει να μεταφέρουμε μερικές ενδιαφέρουσες επισημάνσεις που κάνει ο Χατζιδάκις, για πρόσωπα και πράγματα, τόσο στην κασέτα-επιστολή όσο και στις επιστολές προς τη Μιμς.

Από την κασέτα-επιστολή:

* «Ξέρετε ότι ο Ελύτης [που βρισκόταν στο Παρίσι] επέστρεψε στην Αθήνα - ή αν δεν επέστρεψε, θα επιστρέψει όπου να 'ναι γιατί βαρέθηκε το Παρίσι. Εγώ ομολογώ ότι δεν έχω ακόμη αισθανθεί νοσταλγία».

* «Δηλαδή εδώ [στη Νέα Υόρκη] τι πολιτισμένος κόσμος, εδώ ο ένας δολοφονεί τον άλλο. Εδώ είναι η "Οπερα των Πέντε", δηλαδή για εκατομμύρια - τραγική κατάσταση. Κοιτάω την ώρα και τη στιγμή που θ' αρχίσει το ανέβασμα της «Οπερας των πέντε» στις Βρυξέλλες να πάω στον πολιτισμένο κόσμο. Ξέρετε, μετά θα βαρεθώ εκεί πέρα και θα ζητάω την Αμερική, αλλά θα πηγαινοέρχομαι».

Από τις επιστολές:

* «Απελευθερώθηκε ο Θεοδωράκης. Θα το έμαθες. Απλώς και ειλικρινά χαίρομαι που σταμάτησαν οι ταλαιπωρίες του. Δεν πιστεύω όμως ότι θα επιβεβαιώσει τον μύθο του. Κι αν ναι, θα 'μαι ο πρώτος που θα το χαρώ».

* «Ο Ελύτης μου 'γραψε ότι θα κατέβει στην Κύπρο. Ξεύρει ότι δουλεύουμε μαζί και μου 'πε πως θα σε συναντήσει. Σ' αυτόν μπορείς να δώσεις το ελληνικό κείμενο να το διαβάσει, σε περίπτωση που θα το θελήσει. Μα, σε κανέναν άλλον. Ο Μίνως [Αργυράκης] βρίσκεται συχνά με τον Θεοδωράκη. Δεν θα 'θελα κατ' ουδένα τρόπον ο Μίκης να γνωρίζει τίποτα για την εργασία μου. Κι όχι τόσο γι' αυτόν, όσο για το περιβάλλον του, που δεν μ' αρέσει».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Μουσική
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Μουσική
Τζαζ και λαϊκή παράδοση
Οι αγαπημένοι των djs
Βγείτε στο «Προαύλιο»
Η πρώτη των Aerosmith
Ανθρωποι-ορχήστρα
Ντοκουμέντο
Η άγνωστη όπερα του Μάνου
Θερινό σινεμά
Σάμαλι τέλος, τώρα μοχίτο
Προσφορά «Κ.Ε.»
Αγωνία διά χειρός Χίτσκοκ
Ντοκιμαντέρ
Ενας Ελληνας στο Πράσινο Ακρωτήρι
Θέατρο
«Moroloja» της Τροίας
Ιστορίες εκτός ορίων
Δίψα για εξουσία
Μουσείο Περιβάλλοντος
Ενα μουσείο για τη Στυμφαλία
Έκθεση
Φωτογραφίζοντας ερήμην
«Οδός Πανός»
Αφιερωμένα εξαιρετικά
Το ποδόσφαιρο στην τέχνη
Η τέχνη παίζει μπάλα
Βιβλίο
Ταξίδι στην ενηλικίωση
Η σκοτεινή Ευρώπη
Το χάρισμα που έγινε εφιάλτης
Το τάνγκο της βαρβαρότητας