Έντυπη Έκδοση

Ανθρωποι-ορχήστρα

Δύο μουσικοί, δεκάδες όργανα. Τα περισσότερα από τα οποία δεν έχουμε ξαναδεί, ούτε ξανακούσει. Ο Γιώργος Κατσάνος παίζει ανάμεσα σε άλλα και βαλίτσα με πετάλι, στυλόφωνο, καλίμπα και αιθερόφωνο. Ενώ ο Δημήτρης Δεσύλλας παίζει κρουστά με ταμπούρα φρένων και σούστες αυτοκινήτων, καθώς και sixxen, μια επινόηση του Ιάνη Ξενάκη, που εκείνος σχεδίασε διαλέγοντας μέσ' από 300 τσάπες...

Ανήσυχοι δεξιοτέχνες και οι δύο, μας συστήνονται μιλώντας για τα έργα που προορίζονται για όλ' αυτά τα σπάνια όργανα, καθώς και για το πώς τα ανακάλυψαν.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΤΣΑΝΟΣ

«Ξέρετε, παίζω και πριόνι»

Ο Γιώργος Κατσάνος έκλεψε την παράσταση στις εμφανίσεις του Φοίβου Δεληβοριά στο «Μετρό» τον περσινό χειμώνα: έπαιζε εναλλάξ 24 σπάνια όργανα.

Ιδρυτικό μέλος της «Απόδρασης» και του γκρουπ «Eos», ο 42χρονος συνομιλητής μας, που έχει συνεργαστεί και με τους Λένα Πλάτωνος, Σαβίνα Γιαννάτου, Κωνσταντίνο Ρήγο και Λουδοβίκο των Ανωγείων, σπούδασε πιάνο αλλά και κρουστά: «Ηδη από τα πέντε μου έφτιαχνα ντραμ σετ με κατσαρόλες και χρησιμοποιούσα για μπαγκέτες βελόνες πλεξίματος». Επειτα από μερικά χρόνια έφτασε να σπουδάζει τζαζ πιάνο στο περίφημο Μπέρκλεϊ στη Βοστόνη: «Εκεί ένιωσα πως βρίσκομαι στον παράδεισο για τους μουσικούς. Με γοήτευε οτιδήποτε παράγει τον πιο παράξενο και ξεχασμένο ήχο». Και άρχισε να ψάχνει μανιωδώς τα όργανα που τους γεννούσαν. Πολλά τα εντόπισε μέσω Ιντερνετ σε Αμερική, Φιλανδία, Παρίσι, Γερμανία, Ιταλία. «Τα περισσότερα πράγματα για τον ήχο, τα έμαθα από έναν καπετάνιο που ασχολείτο με την αστροφυσική, τον Δημήτρη Λαβδιώτη» προσθέτει. «Με έμαθε πως τα πάντα είναι ήχος και χάος».

Ο πρώτος του προσωπικός δίσκος ήταν το «Blur». Με την πολυπληθή μουσική παρέα του συμμετέχει σήμερα και σε περφόρμανς παιδικού θεάτρου που ανεβάζει παρέα με τη γυναίκα του, την εικαστικό Αννα Δαμίγου, η οποία ζωγραφίζει, γράφει, σκηνοθετεί και ενίοτε φτιάχνει και όργανα για τον άντρα της. Οπως ένα πιατίνι που ακούγεται σαν αστραπή. «Στην πραγματικότητα πρόκειται για μια λιλιπούτεια εκδοχή του θάντερσιτ, που κανονικά είναι τεράστιο, 2x2, και χρησιμοποιείται από τη συμφωνική ορχήστρα ως όργανο εφέ για βροντή». Η ομάδα τους λέγεται «Lost circus group».

Αλλά βέβαια ο Γ. Κατσάνος δεν σταματά να ψάχνει. Ετσι εντόπισε το waterphone, ένα ατσάλινο δοχείο με χάλκινες ράβδους στο οποίο βάζεις νερό, παίζεται δε με δοξάρι για τσέλο, βγάζει έναν ήχο που θυμίζει φάλαινα και χρησιμοποείται συχνά ως εφέ σε ταινίες. «Συχνότατα δε όταν κάνει την εμφάνισή του ένα φάντασμα!».

Το θέρεμιν πάλι παίζεται χωρίς να το αγγίζεις: «Οσο πλησιάζεις την δεξιά του κεραία αλλάζει ο ήχος. Είναι το πρώτο συνθεσάιζερ, ανακαλύφθηκε το 1928 από τον Ρώσο Λέο Θέρεμιν και χρησιμοποιείται περισσότερο στον χώρο της αβανγκάρντ».

Το στυλόφωνο χωράει σε μια τσέπη και παίζεται με ένα... στυλό («το βρήκα σε ένα παλιατζίδικο για 20 ευρώ»)! Το trainbox βγάζει τον ήχο του τρένου. Το αιθερόφωνο αξιοποιεί τον αέρα. Το καλίμπα είναι «ένα αφρικανικό οργανάκι που παίζεται μόνο με αντίχειρες, σαν πιάνο του αντίχειρα δηλαδή, και παίζει παραδοσιακή αφρικανική μουσική». Και το καζού ένα μικρό πνευστό που μιμείται τον ήχο της τρομπέτας.

Την παράσταση κλέβει ένα απίστευτο πιάνο-μινιατούρα. «Είναι παιδικό, αλλά τόσο καλής ποιότητας που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ακόμα και σε ηχογραφήσεις. Βγάζει ήχο παραμυθένιο».

Οσο για το μουσικό πριόνι, «έχει μήκος ένα μέτρο και κάτι, δεν έχει δόντια, και παίζεται με δοξάρι ή με σφυράκι. Παραδόξως δεν το χρησιμοποιούν πολύ. Οι κλασικοί κρουστοί το χρησιμοποιούν κυρίως για μουσικό ηχόχρωμα βάσει οδηγίας του συνθέτη».

Ο μεγάλος σταρ όμως είναι το χανγκ: το εκπληκτικό αυτό μουσικό όργανο μοιάζει με ιπτάμενο δίσκο ή ασήμι ασπίδα, βγάζει έναν μεταλλικό, απαλό ήχο, και επινοήθηκε μόλις το 2000. «Δυστυχώς το εργοστάσιο που τα κατασκεύαζε έκλεισε και τα πουλάει μόνο ο ίδιος ο δημιουργός του, ένας Ελβετός, μετά από ειδική παραγγελία: πρέπει να του στείλεις γράμμα, να σε δει, και αν του αρέσεις, στο φτιάχνει».

Ασυνήθιστα δεν είναι μόνο τα όργανα, αλλά και το είδος της συντήρησης που χρειάζονται: «Στο μουσικό πριόνι χρησιμοποιώ λάδι για την αλυσίδα μηχανής».

Και πώς έμαθε να τα παίζει όλ' αυτά; «Μόνος μου. Το πιάνο είναι μια γερή βάση για να παίζεις πολλά όργανα. Σκέφτεσαι σαν ορχήστρα: το ένα χέρι παίζει μελωδία και το άλλο ακομπανιάρει. Ποιος ξέρει; Ισως είναι προκαθορισμένο να κάνουμε κάτι. Κάποιοι το λένε θεό, άλλοι μουσική».

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΕΣΥΛΛΑΣ

Οταν οι τσάπες βγάζουν μουσική

Αν ο Κατσάνος παίζει 24 όργανα, ο Δημήτρης Δεσύλλας, σολίστ κρουστών και καλλιτεχνικός διευθυντής του συνόλου «Τύπανα», παίζει καμιά εκατοστή.

Ο μουσικός εμφανίζεται με τις γνωστότερες συμφωνικές ορχήστρες μας και διδάσκει κρουστά στο Ωδείο Αθήνων. Εκεί τον συναντήσαμε. Η έκπληξή μας ήταν μεγάλη όταν συνειδητοποιήσαμε πόσα είναι τα νέα όργανα που έχουν επινοηθεί στον 20ό αιώνα - πολύ πριν από το χανγκ.

Πριν από τον περασμένο αιώνα, εξηγεί ο Δ. Δεσύλλας, «γίνονταν μόνο βελτιωτικές μετατροπές στα γνωστά όργανα της συμφωνικής ορχήστρας. Με την αλλαγή της κοινωνίας η σύνθεση άλλαξε κατεύθυνση κι άρχισε να αναπαραγάγει τους ήχους της καθημερινότητας».

Ετσι, στις απαρχές του κινηματογράφου, στη Ρωσία, οι μουσικοί δημιουργούσαν ιδιοκατασκευές για να αποδώσουν τους καθημερινούς ήχους στο πανί: τρίξιμο πόρτας, ήχους σπιτιού, βροντές. «Διότι δεν είχαν τρόπο να ηχογραφήσουν ζωντανά τους ήχους αυτούς. Ενα παράδειγμα είναι το μαστίγιο ή fouet: πρόκειται για δύο πλάκες που εφάπτονται παράγοντας έναν στιγμιαίο ήχο. Σήμερα χρησιμοποιείται κατά κόρον στο σύγχρονο ρεπερτόριο».

Αλλο παράδειγμα είναι το αερόφωνο: «Παράγει ήχο όπως το φύσημα του αέρα και εμφανίστηκε ως όργανο εφέ στο "Ionisation" του Βαρέζε, που ήταν η πρώτη μεγάλη σύνθεση για αυτοτελές σύνολο κρουστών».

Στις αρχές του 20ού αιώνα συνέβη και κάτι άλλο ενδιαφέρον: «Ο Στραβίνσκι άρχισε να χρησιμοποιεί το πιάνο ως κρουστό όργανο, ενώ ο Τζον Κέιτζ δημιουργεί ιδιότυπα ηχοχρώματα με το "prepared piano": επί σκηνής δεν εμφανίζεται μόνο ο πιανίστας, αλλά και ο βοηθός του που επεμβαίνει με διάφορους τρόπους στο εσωτερικό του πιάνου με ουρά».

Ο Κέιτζ έκανε και άλλες ενδιαφέρουσες καινοτομίες. Για το έργο του «Constructions» (1935-44), προϋποθέτει τη χρήση αυτούσιων μεταλλικών κουτιών από καφέ, διαφορετικού τονικού ύψους: των «coffee cans». Ολ' αυτά τα νέα όργανα- εφέ έχουν γίνει σήμερα επισήμως αποδεκτά από τους μουσικούς. «Και δεν μιλάμε για αυτοσχεδιαστική μουσική αλλά για καταγεγραμμένες παρτιτούρες», τονίζει ο Δ. Δεσύλλας. «Είναι όργανα που, ναι μεν δεν ανήκουν στη βάση της οικογένειας των κρουστών της συμφωνικής ορχήστρας, αλλά χρησιμοποιούνται ανάλογα με το ρεπερτόριο».

Νέα όργανα, πάντως, έχουμε μόνο στα κρουστά. «Τα έγχορδα σταμάτησαν με τους μεγάλους κατασκευαστές (Στραντιβάριους, Αμάτι). Υπήρξαν κάποιες ιδιοκατασκευές (όπως αυτή του Ν. Μαμαγκάκη) αλλά δεν έχει θεσμοθετηθεί κάποιο νέο έγχορδο όργανο. Ούτε στα πνευστά. Απλώς έχουν εξελιχθεί κάποια, όπως το φλάουτο και το κλαρινέτο».

Ιδιοκατασκευές κρουστών, βέβαια, γίνονται συνεχώς. Τι είναι αυτό που τελικά τις καθιερώνει; «Το ρεπερτόριο. Αν κάποιοι γράφουν γι' αυτά τα όργανα, αν κάποιοι παίζουν αυτά τα έργα, κι αν κάποιοι τα ακούνε!».

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι «Πλειάδες» του Ξενάκη, από τα κορυφαία έργα για σύνολο κρουστών: «Στο ένα από τα τέσσερα μέρη του, ο συνθέτης ζητά από κάθε ένα μέλος του εξαμελούς συνόλου κρουστών να χρησιμοποιήσει ένα όργανο που ονόμαζε sixxen (από το six και το Xenakis). Αποτελείται από 19 μεταλλικά κομμάτια διαφορετικού τονικού ύψους: ο συνδυασμός τους εξαρτάται από τον εκάστοτε μουσικό-κατασκευαστή».

Οταν ο Δ. Δεσύλλας έπαιξε τις «Πλειάδες» με τον Ρόμπερτ Ουίλσον στο Μέγαρο, χρησιμοποίησε... τσάπες! «Διάλεξα από 300 τσάπες διαφορετικών μεγεθών και ποιότητας, τις οποίες αγόρασε το Μέγαρο». Το σχέδιο υλοποίησε ο κατασκευαστής Αλμπερτ Κετετζιάν και σήμερα το ογκώδες όργανο βρίσκεται στο Μέγαρο.

Ο συνομιλητής μας παίζει πολλά ακόμα απρόσμενα όργανα: όπως το αμόνι, τα ταμπούρα φρένων (ναι, των αυτοκινήτων) αλλά και τα λεγόμενα spring coils, που δεν είναι παρά ελατήρια από σούστες αυτοκινήτων. «Αν θες να παίξεις τα Folk Songs του Μπέριο, δεν μπορείς να μην παίζεις spring coils. Ως μουσικός πρέπει να μαθαίνεις διαρκώς. Βέβαια αν ξέρεις τα βασικά κρουστά, μπαίνεις ευκολότερα στη λογική των άλλων».

Οπως ας πούμε του still drum από την Καραϊβική: «Μισό βαρέλι κομμένο, με καπάκι από τη μια πλευρά, όπου υπάρχουν μικρές "αβγοθήκες", οι οποίες όταν κρούονται παράγουν διαφορετικό τονικό ύψος. Ή ένα δεντράκι που στα κλαδιά του αντί για καρπούς έχει μεγάλες κρυστάλλινες μπάλες κουρδισμένες σε microtonal διαστήματα!»

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Μουσική
Σχετικά θέματα: Μουσική
Τζαζ και λαϊκή παράδοση
Οι αγαπημένοι των djs
Βγείτε στο «Προαύλιο»
Η πρώτη των Aerosmith
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Μουσική
Τζαζ και λαϊκή παράδοση
Οι αγαπημένοι των djs
Βγείτε στο «Προαύλιο»
Η πρώτη των Aerosmith
Ανθρωποι-ορχήστρα
Ντοκουμέντο
Η άγνωστη όπερα του Μάνου
Θερινό σινεμά
Σάμαλι τέλος, τώρα μοχίτο
Προσφορά «Κ.Ε.»
Αγωνία διά χειρός Χίτσκοκ
Ντοκιμαντέρ
Ενας Ελληνας στο Πράσινο Ακρωτήρι
Θέατρο
«Moroloja» της Τροίας
Ιστορίες εκτός ορίων
Δίψα για εξουσία
Μουσείο Περιβάλλοντος
Ενα μουσείο για τη Στυμφαλία
Έκθεση
Φωτογραφίζοντας ερήμην
«Οδός Πανός»
Αφιερωμένα εξαιρετικά
Το ποδόσφαιρο στην τέχνη
Η τέχνη παίζει μπάλα
Βιβλίο
Ταξίδι στην ενηλικίωση
Η σκοτεινή Ευρώπη
Το χάρισμα που έγινε εφιάλτης
Το τάνγκο της βαρβαρότητας