Έντυπη Έκδοση

Ενας ωραίος τρελός

Γιώργος Πρασσάς

«...και έτσι, έκλεισε ο κύκλος»

εκδόσεις Νεφέλη, σ. 192, 15 ευρώ

Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα μυθιστορήματα που εκτυλίσσονται σε δύο χρόνους, έναν παροντικό κι έναν δεύτερο, τον επίμαχο, να τοποθετείται στη δεκαετία του 1940. Πρόκειται για μια καινούρια αναθέρμανση θεμάτων γύρω από την Αντίσταση, και κυρίως τον Εμφύλιο. Καθόλου τυχαίο, αφού έχει παρέλθει χρονικό διάστημα σχεδόν μιας ολόκληρης γενιάς από την προηγούμενη, που εμφανίστηκε στα πρώτα μεταδικτατορικά χρόνια. Οπως είναι αναμενόμενο, σε κάθε αναθέρμανση η διάθεση αλλάζει. Τότε, γράφονταν ακόμη βιβλία από ανθρώπους που είχαν κάποια εμπλοκή, τουλάχιστον συναισθηματική, με τα γεγονότα. Τώρα, καταπιάνονται με το θέμα κυρίως συγγραφείς που οι συζητήσεις των ιστορικών ξύπνησαν μέσα τους ένα νεοφανές αίσθημα δικαίου. Ανταποκρινόμενοι στα κελεύσματα των καιρών, έρχονται ως αυτόκλητοι κριτές να αναλάβουν πρώτοι αυτοί, μυθιστορηματική αδεία, το έργο της απομυθοποίησης. Μόνο που, μερικές φορές, καθώς αγωνιούν να αφαιρέσουν την άλω από τους άλλοτε ποτέ ήρωες, σαν τον αλμπάνη ράφτη που κόβει πατρόν, παίρνουν ξώφαλτσα και τα πρόσωπα.

Στην πρόσφατη σοδειά, επισημάναμε δύο μυθιστορήματα που στήνονται πάνω σε δύο χρονικά επίπεδα, στο τώρα και στο τότε. Το αστυνομικό της Μαρλένας Πολιτοπούλου και το μυθιστόρημα του Θεσσαλονικιού Γιώργου Πρασσά. Δύο βιβλία με σασπένς, παρόλο που στο δεύτερο δεν συναντάμε κανένα φόνο. Διαπράττεται, όμως, μια εγκληματική ενέργεια, το ίδιο ανόσια. Η κλοπή εικόνας της Βρεφοκρατούσας Παναγίας, που κρίνεται ως υψηλής τέχνης και συνεπώς, μεγάλης αξίας. Η αγωνία για την έκβαση της υπόθεσης επιτείνεται, καθώς ο δράστης είναι ένας τρελός γέρος αντάρτης. Και στα δύο βιβλία επανέρχεται σαν μοτίβο η φράση «Είναι τρελοί αυτοί οι Έλληνες», που δείχνει να συνοψίζει γενικότερα μια σημερινή άποψη γύρω από τις εθνικές περιπέτειες της δεκαετίας του '40. Πάντως, στα συμφραζόμενα των δύο μυθιστορημάτων το «τρελός» έχει σαφώς την έννοια αυτού που αποκαλούμε σήμερα «ωραίος». Μπορεί οι δύο συγγραφείς να φωτίζουν διαφορετικά την επίμαχη ιστορική περίοδο, απέχουν, όμως, αμφότεροι από μια μεγάλης έκτασης απομυθοποίηση. Ο Εμφύλιος δεν γίνεται συμμοριτοπόλεμος και στον Δημοκρατικό Στρατό δεν καταμαρτυρούνται εγκλήματα παρά μόνον ακρότητες. Ωστόσο, και οι δύο αναζητούν τους «καλούς» αριστερούς στις εξαιρέσεις.

Το μυθιστόρημα του Πρασσά δεν χωρίζεται σε κεφάλαια, ούτε έχει επιμέρους τίτλους και τα λοιπά περικείμενα στοιχεία. Παρουσιάζεται ως μια ενιαία αφήγηση, διαιρεμένη σε δεκαοκτώ, χωρίς αρίθμηση, χωρία, τα οποία, προς το τέλος, καθίστανται συντομότερα, δημιουργώντας την εντύπωση πως η αφήγηση σαν να επιταχύνεται, καθώς παρακολουθεί το κυνηγητό του άρπαγα της εικόνας. Οσο για το πήγαιν-έλα ανάμεσα στο τώρα και το τότε, γίνεται άναρχα και χωρίς προϊδεασμό, σαν μια επίμονη και συνεχής συνειρμική συρραφή. Ο συγγραφέας δεν επιλέγει ως πρωταγωνιστή του βιβλίου του κάποιο γνωστό ιστορικό πρόσωπο, αλλά έναν τυχόντα αντάρτη ως αντιπροσωπευτική περίπτωση όλων εκείνων των αγροτόπαιδων, που, βλέποντας το άδικο, εξεγέρθηκαν και πήραν τα βουνά. Μπορεί ο ήρωας του Πρασσά να συμμετείχε σε κρίσιμες φάσεις του Εμφυλίου, όπως στην κατάληψη του Καρπενησίου 20 προς 21 Ιανουαρίου 1949, στην υποχώρηση του Δημοκρατικού Στρατού από τη Ρούμελη στους ορεινούς όγκους της Μουργκάνας ή στις μάχες του Γράμμου, αλλά δεν πρωτοστάτησε. Τέλος, για να μεγαλώσει τον «κύκλο» της περιπετειώδους ζωής του, ο συγγραφέας προτίμησε έναν από τους πολλούς αντάρτες που κατέληξαν πολιτικοί πρόσφυγες στις Ανατολικές Χώρες. Και πάλι, όμως, όχι στη Μόσχα ή σε κάποια άλλη ανατολική πρωτεύουσα, αλλά σε κωμόπολη μιας μακρινής Δημοκρατίας της ΕΣΣΔ στην Κεντρική Ασία, της Δημοκρατίας του Καζακστάν, λίγο βορειότερα από το Ουζμπεκιστάν, ώστε μόλις που να φτάνει ο απόηχος των εκρηκτικών γεγονότων της Τασκένδης, Σεπτέμβρη του 1955.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου υπάρχουν περιγραφές για τη ζωή στη μακρινή ελληνική κοινότητα, που έρχονται να προστεθούν στις σχετικά λιγοστές μυθοπλαστικές αναφορές άλλων συγγραφέων. Ενα σκηνικό στέρησης, αλλά όχι και μιζέριας, σκιαγραφεί ο Πρασσάς, που θυμίζει εκείνο το «Παλιό κτίριο» της Σόφιας, που ζωντάνευε με χιούμορ ο Χρήστος Χαρτοματσίδης πριν από κοντά είκοσι χρόνια. Αντίθετα, όμως, με τη ζεστασιά της συντροφικότητας, που υπάρχει στο ελληνικό καφενείο του Καζακστάν, στο σπίτι του ηλικιωμένου αντάρτη κυριαρχεί ακαταστασία, αφού ποτέ δεν νοικοκυρεύτηκε. Προτίμησε να μείνει πιστός στην πρώτη του αγάπη, μια αντάρτισσα, που σκοτώθηκε στα βουνά της Ηπείρου. Κατά τις περιγραφές του, πιο παλικάρι από τον ίδιο. Περνάει τον καιρό του αναπολώντας τα παλιά. Οχι, όμως, τα σφάλματα της ηγεσίας ή τα αίτια της ήττας, όπως κάνουν οι περισσότεροι, αλλά τον έρωτά του. Οι ειδυλλιακές περιγραφές απλώνονται σε περισσότερες σελίδες από τις μάχες. Παρ' όλα αυτά, και την τακτική του Ζαχαριάδη σε θέματα στρατηγικής ειρωνεύεται και τον πολιτικό επίτροπο στο βουνό γελοιογραφεί, ενώ πλέκει το εγκώμιο του καπετάνιου του, που είχε πολεμήσει με τους αναρχικούς στον Ισπανικό Εμφύλιο. Αν εξαιρέσει κανείς εκείνους τους Μπουραντάδες, που παρουσιάζονται επί Μεταξά, τα ιστορικά γεγονότα δεν παραλλάσσουν μυθιστορηματική αδεία, όπως συχνά γίνεται.

Ο τόνος της αφήγησης αλλάζει όταν ο ηλικιωμένος αντάρτης παίρνει την πολυπόθητη βίζα και επιστρέφει στην Ελλάδα. Το πιθανότερο προς τα τέλη του 1990, αφού η Δημοκρατία του Καζακστάν μόλις έχει κηρύξει την ανεξαρτησία της. Από την οπτική γωνία του γέρου αντάρτη περιγράφεται η Αθήνα σαν μια άξενη πόλη. Με τη χαρακτηριστική φρασεολογία του παλαιού κομμουνιστή, κάποτε υπερβολικά εμφατική, παρουσιάζονται αφεντικά και υποτελείς. Με ακόμη πιο μελανά χρώματα περιγράφονται οι αριστεροί που συμβιβάστηκαν και υιοθέτησαν τους τρόπους διαβίωσης των μικροαστών. Δέσμιος, τρόπον τινά, ο συγγραφέας της οπτικής γωνίας του ήρωά του, δεν εκμεταλλεύεται την ευκαιρία, που του προσφέρεται για διακωμώδηση των ηθών. Προτιμά την ανηλεή κριτική.

Ευτυχώς, το εύρημα της βυζαντινής εικόνας δίνει στο μυθιστόρημα έναν περιπετειώδη τόνο. Τελευταία, όλο και συχνότερα, στα μυθιστορήματα η εύρεση μιας παλιάς εικόνας προσφέρει την ευκαιρία για μακριές παρεκβάσεις στην εποχή του ζωγράφου. Οπως φαίνεται, οι συγγραφείς ανακαλύπτουν, με τη σειρά τους, τη μεταβυζαντινή τέχνη. Οπως και να έχει, ο ηλικιωμένος αντάρτης στο ταξίδι της επιστροφής, μέσα στο αεροπλάνο, γνωρίζει μια δεύτερη, μοιραία για τη ζωή του, γυναίκα. Αυτή τη φορά πρόκειται για κυρία των βορείων προαστίων, με κατάστημα αντικών στο Κολωνάκι. Μια ηρωίδα που πλάθεται συγχωνεύοντας το πρότυπο του καπιταλιστή με αυτό της ερωτικά ανικανοποίητης. Ομως, το ενδιαφέρον του μυθιστορήματος αναπτερώνει η παρουσία του βοηθού τού ντετέκτιβ, που αναλαμβάνει να κυνηγήσει τον ιδιόρρυθμο κλέφτη της εικόνας στα βουνά. Κι αυτός, όπως ο αντάρτης, φύσει επαναστάτης, μόνον που έτυχε σε άλλους καιρούς. Η ορμή του ξεθύμανε στις φοιτητικές εξεγέρσεις και κατέληξε ένας «συμβιβασμένος» οικογενειάρχης. Τελικά, ο Πρασσάς επινόησε μια ευφάνταστη ιστορία για να γεφυρώσει το παρόν με το παρελθόν. Στα θετικά του πρέπει να καταχωριστεί το ότι ξέθαψε από την αφάνεια και θύμισε το αδιέξοδο των πολιτικών προσφύγων, ένα διπλό αδιέξοδο, σε σχέση με αυτό του σημερινού οικονομικού μετανάστη. Κυρίως, όμως, πέτυχε, κλείνοντας τον «κύκλο» της ζωής του γέρου αντάρτη, να δώσει μια σχεδόν επική διάσταση στην «έννοια του αντάρτη».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ο μοιραίος κλοιός που απαιτεί θάρρος και τόλμη
Κοινωνικές ιεραρχίες και φυλετικές αναμείξεις
Η σχέση ενός επτάχρονου με την απαγωγέα του
Εμμισθη αυτοκτονία
Θα μάθουμε την αλήθεια για το ΄21;
Επαναστατικές παραδόσεις
Από την Κυψέλη στο Τάβιστοκ
Απόμακρος από την ποιητική τύρβη
Ορφανές στιγμές του Ταμπούκι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ενας ωραίος τρελός
Ο μοιραίος κλοιός που απαιτεί θάρρος και τόλμη
Κοινωνικές ιεραρχίες και φυλετικές αναμείξεις
Η σχέση ενός επτάχρονου με την απαγωγέα του
Εμμισθη αυτοκτονία
Θα μάθουμε την αλήθεια για το ΄21;
Επαναστατικές παραδόσεις
Από την Κυψέλη στο Τάβιστοκ
Απόμακρος από την ποιητική τύρβη
Ορφανές στιγμές του Ταμπούκι
Διήγημα
HERMANN HESSE: Η μη καπνίστρια
Από τις 4:00 στις 6:00
Τραγούδια ...με συνέχεια
Μια μουσική ιδιοφυΐα
Ποίηση
Ο ποιητής που χρωμάτισε την Πρέβεζα
Άλλες ειδήσεις
Τρόπος κυριακάτικου απογεύματος στην Κω
Ηλεκτρονική μετάφραση
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς