Έντυπη Έκδοση

Κοινωνικές ιεραρχίες και φυλετικές αναμείξεις

Ο ανατολικογερμανός ποιητής, φιλόσοφος και θεατρικός συγγραφέας Χάινερ Μίλερ (1929-1995) ανήκει στην κατηγορία των Ευρωπαίων δημιουργών που ενδιαφέρθηκαν ιδιαίτερα για την παράδοση της αρχαίας τραγωδίας.

Heiner Muller

Μάουζερ @ Ο Οράτιος

μτφρ.: Ελένη Βαροπούλου

εκδ. Αγρα, σ. 88, 9 ευρώ

Ο ανατολικογερμανός ποιητής, φιλόσοφος και θεατρικός συγγραφέας Χάινερ Μίλερ (1929-1995) ανήκει στην κατηγορία των Ευρωπαίων δημιουργών που ενδιαφέρθηκαν ιδιαίτερα για την παράδοση της αρχαίας τραγωδίας. Οι αναγνώσεις του στα κλασικά κείμενα των ελλήνων και λατίνων δραματουργών, αλλά και η συνομιλία του με τον Μπρεχτ και τον Σαίξπηρ, θέτουν στο έργο του μια ιδιαίτερη σφραγίδα. Στον παρόντα τόμο περιλαμβάνονται δύο από τα θεατρικά του: ο Οράτιος, που γράφτηκε σαν μια αντίδραση στην Πράγα του 1968 (όπως έχει δηλώσει ο ίδιος) και ο Μάουζερ, το μοναδικό του κείμενο που είχε απαγορευτεί στη χώρα του διότι θεωρήθηκε αντεπαναστατικό.

Στο διδακτικό θέατρο του Μπρεχτ, ο συγγραφέας έχει τη θέση του σκεπτόμενου ανθρώπου που βάζει κρίσιμα ερωτήματα για τις αξίες και την ιδεολογία του, φέρνοντας συχνά σε αντιπαράθεση την επαναστατική πρακτική με τις εγγενείς αντιφάσεις της. Υπάρχει δηλαδή ένα ισχυρό υποκείμενο, που ενδιαφέρεται να κατανοήσει το σύστημα χωρίς επιφυλάξεις, καθώς και τον τρόπο που σχετίζεται με αυτό. Σε μια ανάλογη κατεύθυνση κινείται ο Μάουζερ του Μίλερ, αποτελώντας την αντιστοιχία του μπρεχτικού έργου, Το μέτρο, που διαπραγματεύεται το χάσμα ανάμεσα στην αυθόρμητη ανθρωπιά και την ψυχρή αναγκαιότητα της επαναστατικής βίας. Ο βασικός ήρωας στον Μάουζερ, κάποιος που έχει συντριβεί από τον ρόλο του θύτη και τη σκληρότητα της εξουσίας του, θέτει το ερώτημα αν η «εργασία» του δήμιου, ως εντολέα του Κόμματος που εξοντώνει τους «εχθρούς της επανάστασης», νομιμοποιείται ηθικά.

Στον Οράτιο (θεματική που έχει επιλέξει επίσης ο Μπρεχτ και ο Κορνέιγ), φωτίζεται το ζήτημα της στάσης απέναντι στη βία, όχι μόνον αυτής των κομουνιστικών καθεστώτων αλλά κάθε ιστορικής συγκυρίας. Παρά την πρωταρχικά απλή, σχεδόν αφελή παραβολή που χρησιμοποιεί εδώ ο Μίλερ, περιγράφοντας τη φονική μονομαχία δύο ανδρών και τη σύγκρουση δύο στρατοπέδων, σ' ένα βαθύτερο επίπεδο ανιχνεύει την ανθρώπινη κρίση και την αμηχανία της (ένα από τα βασικά μοτίβα από την εποχή του Οιδίποδα).

Ο γερμανός συγγραφέας διαχειρίζεται το παρόν υλικό χωρίς να προπαγανδίζει κάποιο ιδεώδες, γι' αυτό και δεν δίνει απαντήσεις, αλλά μας συγκεντρώνει ακριβώς στην κίνηση του εγώ που αναπτύσσεται αιτώντας μια διαυγέστερη αντίληψη των πολιτικών εννοιών και πρακτικών. Δύο κείμενα για το εύθραυστο κάθε ετυμηγορίας (Οράτιος) και για το ανέφικτο της γλώσσας να εκφραστεί σαν εργαλείο της υποκειμενικής συνείδησης και μιας ταυτόχρονης ιστορικής αναγκαιότητας (Μάουζερ). Ενας θεατρικός λόγος που αποκαλύπτει τις λεπτές εσωτερικές διεργασίες της ανθρώπινης ύπαρξης, οι οποίες δρουν πέρα και πάνω από τις όποιες ιστορικοπολιτικές συνθήκες.

Ζακ Λε Γκοφ

Το φαντασιακό στο μεσαίωνα

μτφρ: Νικόλαος Γκοτσίνας

εκδ. Κέδρος, σ. 500, 25 ευρώ

Στο Δέκατο βιβλίο του Αυγουστίνου, Περί Τριάδος (De Trinitate - Traite de la Trinite), έχουν καταγραφεί κάποιες ιδιαίτερες επισημάνσεις σχετικά με τη γέννηση και τη δυναμική των νοητικών και πνευματικών εικόνων, επιτρέποντάς μας έτσι να αντιληφθούμε σε βάθος τη δυσκολία του μεσαιωνικού ανθρώπου να καθορίσει τα όρια ανάμεσα στην υλική και τη φαντασιακή πραγματικότητα. Ο Μεσαίωνας ως εποχή είναι συνδεδεμένος άρρηκτα με τον μυστικισμό, τους μύθους, τα σύμβολα, το υπερφυσικό, το όνειρο, την κατεξοχήν ιδέα του φαντασιακού που συνδέεται με όλες τις συμβολικές αναπαραστάσεις της κοινωνικής ιεραρχίας και της πολιτικής οργάνωσης, ως ένα corpus εικόνων, το οποίο συμπυκνώνει την ιδιαιτερότητα του ευρωπαϊκού ψυχισμού.

Χρησιμοποιώντας τα εργαλεία της επιστήμης του αλλά και πλούσιο υλικό από τη λογοτεχνική και καλλιτεχνική παραγωγή των μεσαιωνικών χρόνων, ο κορυφαίος Γάλλος ιστορικός Ζακ Λε Γκοφ σκύβει στις μεσαιωνικές κοινωνίες του 5ου έως και του 16ου αιώνα, για να διερευνήσει την παρέμβαση του φαντασιακού στο ατομικό και το συλλογικό ευρωπαϊκό ασυνείδητο. Για την ολοκλήρωση της εν λόγω εργασίας επικεντρώνεται σε τρία σημεία: στον χρόνο (ως προνομιακό αντικείμενο του ιστορικού), στις σχέσεις μεταξύ λόγιου και λαϊκού πολιτισμού (αν και οι δύο αυτές πραγματικότητες αμφισβητήθηκαν από σημαντικούς επιστήμονες, όπως ο Πιερ Μπουρντιέ, ο Πίτερ Μπράουν, ο Ροζέ Σαρτιέ), και στην ιστορική πολιτική ανθρωπολογία.

Ο Λε Γκοφ περιγράφει τις μεγάλες «εικόνες» του Μεσαίωνα: «αυτή του ανθρώπου-μικρόκοσμου, αυτή του καθρέφτη, αυτή της Εκκλησίας -σώμα μυστικό-, αυτή της κοινωνίας -σώμα οργανικό-, μακάβριος χορός, [...] ρούχα, γουναρικά, οικόσημα, [...] συμβολικά αντικείμενα της εξουσίας, σημαίες και λάβαρα, τελετουργίες χρίσης και βασιλικές εμφανίσεις [...] εικόνες λιγότερο ή περισσότερο πολύπλοκες, ανάλογα με την κοινωνική κατάσταση και το πολιτιστικό επίπεδο του νοητικού σύμπαντος των ανδρών και των γυναικών της μεσαιωνικής Δύσης».

Η παρούσα συλλογή δοκιμίων ξεκινάει με την έννοια του θαυμαστού και των ονείρων, εισάγοντας τον μεσαιωνικό χωρόχρονο, τον πραγματικό και τον φαντασιακό, το δάσος, τους κήπους, τη φεουδαλική γη, τους τόπους εργασίας, την αστική επιχείρηση και τις αγροτικές ασχολίες, ό,τι συνθέτει την επίγεια πόλη αλλά και την ανάμειξη των μυθικών ηρώων και των ιστορικών προσώπων. Ιδιαίτερη θέση έχει εδώ ο χριστιανικός χωρόχρονος (ένα επέκεινα ως «συμπλήρωμα βιογραφίας», όπως σημειώνει ο συγγραφέας), το Καθαρτήριο, ο Αυγουστίνος, ο χρόνος των Σταυροφοριών και η ιστορία της ιπποσύνης, μαζί με τον πλούσιο αφηγηματικό λόγο που τις συνοδεύει. Μέσα από απτές κοινωνικές πραγματικότητες αλλά και ιδεολογικούς κώδικες ο Λε Γκοφ συνθέτει ένα πολύχρωμο μωσαϊκό, αποδεικνύοντάς μας ότι η Ιστορία χωρίς το φαντασιακό θα ήταν ένας αποστεωμένος τόπος.

Franz Boas

Η σκέψη του πρωτόγονου ανθρώπου και η πρόοδος του πολιτισμού

μτφρ.: Βασιλική Κοκοντίνη

εκδ. Printa, σ. 388, 26 ευρώ

Το ανά χείρας βιβλίο θεωρείται ένα από τα κορυφαία έργα του αιώνα του, το ίδιο σημαντικό με την Ερμηνεία των ονείρων του Φρόυντ ή τη Θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν. Ο γερμανοεβραίος επιστήμονας Franz Boas (1858-1942), θεμελιωτής της Πολιτισμικής Ανθρωπολογίας, υπήρξε ένα ριζοσπαστικό πνεύμα που άλλαξε την παραδοσιακή ιδεολογία της εποχής του σχετικά με την ανθρώπινη συμπεριφορά. Η απάλειψη του ενστίκτου και της κληρονομικότητας ως καθοριστικών παραγόντων της ανθρώπινης εξέλιξης και η θεωρία του ότι οι ανθρώπινοι θεσμοί είναι ένα καθαρά πολιτισμικό προϊόν, έθεσε τη βάση για την ανάπτυξη μιας νέας επιστημονικής κατεύθυνσης.

Οι βασικές θέσεις του Boas: Δεν υπάρχει ουσιώδης διαφορά στους τρόπους σκέψης του πρωτόγονου και του πολιτισμένου ανθρώπου. Ποτέ δεν τεκμηριώθηκε μια στενή σχέση ανάμεσα στη φυλή και την προσωπικότητα. Η έννοια του φυλετικού τύπου, όπως συνήθως χρησιμοποιείται, ακόμη και σε επιστημονικά κείμενα, είναι παραπλανητική και υπάρχει αναγκαιότητα επαναπροσδιορισμού της, τόσο από λογική όσο και από βιολογική άποψη. Οι ιδέες του γερμανοεβραίου ανθρωπολόγου, ακριβώς επειδή στρέφονται ενάντια σε κάθε φυλετική προκατάληψη, αποτέλεσαν τη βάση για τα αντιρατσιστικά κινήματα, ιδιαίτερα αυτά της Β. Αμερικής. Το παρόν έργο έγινε «η βίβλος των Νέγρων» και αργότερα συμπεριλήφθηκε στον κατάλογο των απαγορευμένων βιβλίων που έκαψαν οι ναζί.

Για να καταλήξει στα συμπεράσματά του, ο Boas μελέτησε επισταμένως τους διάφορους πολιτισμούς και τα επί μέρους τμήματα της ανθρωπότητας στις διαδοχικές ιστορικές εμπειρίες τους. Ωστόσο στην αντίληψή του υπάρχει ένας ενιαίος ανθρώπινος πολιτισμός, που απλώς εμπεριέχει τις τάσεις του και τις επιμέρους εξειδικεύσεις του. Ως προς αυτό πρόσκειται στις θέσεις του Bastian, που πίστευε «στην ψυχική ενότητα της ανθρωπότητας» και ότι όλοι οι πολιτισμοί προκύπτουν από τις ίδιες ιδέες, οι οποίες διαφοροποιούνται ανάλογα με τις ιστορικές συνθήκες. Ετσι, κατά τον Boas, ο πλέον σημαντικός παράγοντας για την εξέλιξη δεν είναι οι γεωγραφικές ή οι οικονομικές παράμετροι, αλλά η κριτική αντίληψη του ανθρώπου και η δραστήρια παρέμβασή του μέσα στη ροή του πολιτισμού.

Ο Βοαs άφησε σημαντικό έργο και στους τομείς της αρχαιολογικής, της γλωσσικής, της κοινωνικής και της φυσικής ανθρωπολογίας. Κατέρριψε τις θέσεις του εξελικτισμού και του κοινωνικού δαρβινισμού, για να αναπτύξει τον πολιτισμικό σχετικισμό και τον λεγόμενο ιστορικό επιμερισμό ή παρτικουλαρισμό. Αλλά η μεγαλύτερη προσφορά του ήταν η εναντίωση στην επιστημονική προκατάληψη και τις λαϊκές πεποιθήσεις σε σχέση με τις φυλετικές αναμείξεις, σε μια εποχή που το ζήτημα αυτό αποτελούσε τον κύριο λόγο για ρατσιστικές πρακτικές, όχι μόνο στη Γερμανία, αλλά και στην Αμερική, όπου τελικά κατέφυγε και ο ίδιος.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ενας ωραίος τρελός
Ο μοιραίος κλοιός που απαιτεί θάρρος και τόλμη
Η σχέση ενός επτάχρονου με την απαγωγέα του
Εμμισθη αυτοκτονία
Θα μάθουμε την αλήθεια για το ΄21;
Επαναστατικές παραδόσεις
Από την Κυψέλη στο Τάβιστοκ
Απόμακρος από την ποιητική τύρβη
Ορφανές στιγμές του Ταμπούκι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ενας ωραίος τρελός
Ο μοιραίος κλοιός που απαιτεί θάρρος και τόλμη
Κοινωνικές ιεραρχίες και φυλετικές αναμείξεις
Η σχέση ενός επτάχρονου με την απαγωγέα του
Εμμισθη αυτοκτονία
Θα μάθουμε την αλήθεια για το ΄21;
Επαναστατικές παραδόσεις
Από την Κυψέλη στο Τάβιστοκ
Απόμακρος από την ποιητική τύρβη
Ορφανές στιγμές του Ταμπούκι
Διήγημα
HERMANN HESSE: Η μη καπνίστρια
Από τις 4:00 στις 6:00
Τραγούδια ...με συνέχεια
Μια μουσική ιδιοφυΐα
Ποίηση
Ο ποιητής που χρωμάτισε την Πρέβεζα
Άλλες ειδήσεις
Τρόπος κυριακάτικου απογεύματος στην Κω
Ηλεκτρονική μετάφραση
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς