Έντυπη Έκδοση

Το τελώνι του Φουζέλυ

Φωτογραφία του Σωτήρη Λάμπρου για την Βιβλιοθήκη Φωτογραφία του Σωτήρη Λάμπρου για την Βιβλιοθήκη Κώστας Κατσουλάρης

Ο άντρας που αγαπούσε τη γυναίκα μου

εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, σ. 113, ευρώ 11,55

Η νουβέλα του Κώστα Κατσουλάρη εστιάζει στο θέατρο του παραλόγου, που συνιστά η συμβίωση ενός ζεύγους. Αρχαίο θέμα της λογοτεχνίας που έχει, ωστόσο, αποδειχτεί ανεξάντλητο. Η διαπίστωση ότι οι άντρες και οι γυναίκες αποτελούν δύο διαφορετικούς κόσμους συνιστά κοινοτοπία. Ταυτόχρονα, όμως, και περιττολογία, αφού η οικογένεια, ακόμη και αποδυναμωμένη, στην πυρηνική της μορφή, παραμένει η δομική μονάδα και της σημερινής παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας. Γι' αυτό και οι σύζυγοι, θέλοντας και μη, καταλήγουν σε ένα modus vivendi, ενώ απεργάζονται τρόπους απόκρυψης επιθυμιών και αισθημάτων. Πώς αλλιώς να συνυπάρξουν κλεισμένοι στο ίδιο κλουβί; Ποιος νουνεχής θα έβαζε ποτέ στο ίδιο κλουβί ζώα διαφορετικού είδους; Τώρα, το γεγονός ότι το αρσενικό και το θηλυκό του ανθρώπου ανήκουν στο ίδιο είδος, το μόνο που δείχνει είναι η ανεπάρκεια, στη συγκεκριμένη περίπτωση, της βιολογικής ταξινόμησης. Ιδιαίτερα όταν πρόκειται για τις υψηλότερες βαθμίδες των καλλιεργημένων, ο πρώτος λόγος θα έπρεπε να δίνεται στην ψυχολογία, δεδομένου ότι η βιολογική ομοιότητα ωχριά μπροστά στην ανομοιότητα της ψυχοσύνθεσης.

Ακριβώς την περίπτωση των καλλιεργημένων ανθρώπων επιλέγει ο Κατσουλάρης. Αν και το καλλιεργημένος είναι ένας λίγο πομπώδης και μάλλον ασαφής χαρακτηρισμός. Συγκεκριμένα, πρόκειται για δύο ανθρώπους με ανώτατη παιδεία. Ακτινολόγος εκείνος, τραπεζικός υπάλληλος εκείνη, με μεταπτυχιακό στα χρηματοοικονομικά. Υστερα από τετράχρονη σχέση, παντρεύτηκαν και απέκτησαν μία κόρη. Το παρόν της αφήγησης τοποθετείται εννέα χρόνια αργότερα. Είναι ο άνδρας αυτός που ανιστορεί αναδρομικά όσα συνέβησαν και, κυρίως, όσα εικάζει ή και φαντασιώνει ότι μπορεί να συνέβησαν. Μέσα από τη δική του οπτική γωνία προβάλλει το θέατρο του παραλόγου ολοένα και ευκρινέστερα, καθώς προχωράει η διήγηση.

Με μότο του βιβλίου τον αφορισμό του άγγλου ποιητή Εντουαρντ Εσλιν Κάμινγκς, «Χρειάζονται τρεις για να γίνει ένα παιδί», η αφήγηση αρχίζει από την επιθυμία του άνδρα να αποκτήσουν ένα δεύτερο παιδί, η οποία σκοντάφτει στην άρνηση της γυναίκας. Πάντως, στην περίπτωσή τους, η συνθήκη του αφορισμού πληρούται, αφού εκείνος ήταν σίγουρος ότι υπήρχε τρίτος. Μόνο που δεν γνώριζε ποιος ακριβώς ήταν. Πολλούς υποψιαζόταν, δεν είχε, όμως, πειστικές αποδείξεις για το ποιος συγκεκριμένα μπορούσε να είναι. Μέσα από τα περιστατικά που ανακαλεί και τον τρόπο που τα ερμηνεύει, προβάλλουν οι διαφορετικοί κώδικες ερωτικής συμπεριφοράς του άντρα και της γυναίκας. Πίσω από την αρμονική συμβίωση και τη φαινομενικά άριστη συνεννόηση είναι φανερό το χάσμα στον τρόπο που αντιλαμβάνονται και βιώνουν όσα συμβαίνουν. Και ακόμη, οι διαφορετικές ευαισθησίες, τα διαφορετικά ενδιαφέροντα, που καταλήγουν σε μια έρπουσα αποξένωση. Ως μια πρώτη πράξη στο θέατρο του παραλόγου που παίζουν, παρουσιάζεται μια σκηνή αμέσως μετά την ερωτική συνεύρεση, όταν εκείνος νιώθει ως «τροπαιούχος αθλητής», όντας «απολύτως βέβαιος πως είχαν μοιραστεί την κορύφωση». Τότε, εκείνη, με τον πιο αδιάφορο τόνο, παρατηρεί: «Δεν με βλέπεις». Και προσθέτει επεξηγηματικά: «Οταν κάνουμε έρωτα, δεν με βλέπεις». Εκείνος δεν καταλαβαίνει τι θέλει να πει και αισθάνεται πελαγωμένος.

Η ζήλια, την οποία εκφράζει όλο και εντονότερα στην αφήγησή του, φτάνοντας στα όρια του παραλογισμού, δημιουργεί την εντύπωση ότι πρόκειται για έναν σύζυγο αφοσιωμένο στη γυναίκα του. Αυτή, όμως, η εικόνα ανατρέπεται, όταν αρχίζει να ανακαλεί τις δικές του παρασπονδίες. Από την άλλη, ομολογεί ότι «δεν του πέρασε στιγμή από το μυαλό ότι κάτι δεν πάει καλά στη σχέση με τη σύζυγό του», την οποία ποτέ δεν διανοήθηκε να αντικαταστήσει. Απλώς, ζούσε σε δύο παράλληλους κόσμους, κατ' αυτόν, απολύτως συμβατούς. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, είχε περιοριστεί στον συζυγικό βίο, αποφασίζοντας ότι με τη γυναίκα του καλύπτει τις όποιες ανάγκες του. Μέχρις ότου η ζήλια πήρε διαστάσεις εμμονής, οπότε και αποφάσισε να εφαρμόσει προκλητικά το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού», με απώτερο στόχο να αναγκάσει τη σύζυγό του σε αποκαλύψεις.

Μια παρόμοια ερωτική ιστορία θα μπορούσε να συμπληρώνεται με φροϋδικές εμβαθύνσεις και μακριές παρεκβάσεις στο παρελθόν του ζεύγους. Αντί αυτής της μάλλον τετριμμένης ανάπτυξης του θέματος, ο Κατσουλάρης εκμεταλλεύεται έναν πίνακα, που εκτέθηκε για πρώτη φορά στη Βασιλική Ακαδημία του Λονδίνου, το 1781. Τον πίνακα, υπό τον τίτλο «Ο εφιάλτης», του Ελβετού Ερρίκου Φουζέλυ, που φυλάσσεται σήμερα στο Ινστιτούτο Τέχνης του Ντιτρόιτ και όπου τον πρωτοείδε ο αφηγητής. Σε αυτόν, μια ωραία κοιμωμένη είναι ξαπλωμένη σε ύπτια στάση, που θεωρείται ότι ευνοεί τα εφιαλτικά ενύπνια. Πάνω στο στήθος της κάθεται ο βραχνάς με τη μορφή τελωνίου, ενώ πίσω από κόκκινη κουρτίνα προβάλλει τερατώδες το κεφάλι ενός αλόγου. Την εποχή τού Φουζέλυ ευδοκιμούσαν οι απόκρυφες δοξασίες και επιδίδονταν στη ρομαντική αναζήτηση του παραλόγου. Ο ίδιος πίστευε ότι τα όνειρα συνιστούν μια εξόχως ενδιαφέρουσα ανεξερεύνητη περιοχή. Οπως και να έχει, έναν και πλέον αιώνα αργότερα, αφού ο Φρόυντ είχε δημοσιεύσει τα δύο περιώνυμα άρθρα του, «Die Traumdeutung» και «Das Unbewusste», οι θιασώτες του είδαν τον πίνακα ως προδρομική απεικόνιση της θεωρίας του.

Ο αφηγητής περιγράφει το γκροτέσκο δαιμόνιο του πίνακα σαν «ένα αλλόκοτο πλάσμα ή μάλλον πράγμα» και δίνει τη μορφή του στον άγνωστο αντίζηλό του. Ωστόσο, καθώς η ανάμνηση του πίνακα επανέρχεται, αλλάζει η προοπτική. Κατά κάποιον τρόπο, μέσω της ερμηνείας και επανερμηνείας του πίνακα, η αφήγηση παίρνει μορφή αυτοανάλυσης, οδηγώντας στην αποκάλυψη των απωθημένων. Φτάνει έτσι να δικαιολογεί τις αποτυχίες του στη ζωή. Το ότι δεν έγινε αληθινός γιατρός, όπως ονειρευόταν, ή το ότι χάνει τη μόνη γυναίκα, που πραγματικά επιθυμεί. Κάπως αδέξια η αφήγηση υπαινίσσεται την τελική κάθαρση με την καταληκτική σκηνή, στην οποία ο εγκαταλελειμμένος σύζυγος κάνει γενική καθαριότητα της οικογενειακής στέγης.

Μέσα, όμως, από τα περιστατικά, που ανακαλεί ο αφηγητής, αποκαλύπτονται και οι παρασπονδίες της συζύγου του, ανεξάρτητα αν η ιστορία, τελικά, την αθωώνει πλήρως από το αδίκημα της μοιχείας. Ωστόσο, όταν κοιτάζει εκστασιασμένη έναν άγνωστο άντρα, όταν γευματίζει με έναν συνάδελφο σε μέρος όπου δεν κινδυνεύει από αδιάκριτα βλέμματα, όταν κουβεντιάζει συχνά-πυκνά με τον πατέρα συμμαθητή της κόρης της, έναν μεγαλόσωμο και βαρύθυμο τύπο, καλύπτει με τον τρόπο της τα ερωτικά κενά του συζυγικού βίου. Αλλωστε, ο πίνακας του Φουζέλυ ερμηνεύτηκε και ως φαντασίωση σεξουαλικής επίθεσης, με το άλογο ως σύμβολο αρρενωπότητας. Ο διαφορετικός κόσμος της γυναίκας μπορεί κάλλιστα να συμβιβάζει τον ρομαντισμό ενός ερωτικού βλέμματος με τη φαντασίωση ενός βιασμού.

Αυτή, όμως, η κατ' εμάς εκδοχή μπορεί και να υπερβαίνει τις συγγραφικές προθέσεις. Πάντως, ο Κατσουλάρης κατορθώνει να σκιαγραφήσει στα περιθώρια μιας ανδροκρατικής ιστορίας δύο χαρακτηριστικές γυναικείες μορφές. Της συζύγου και μιας εράστριας, φερέλπιδος συγγραφέως και ρομαντικής ψυχής, που σέρνεται πίσω από τον ψυχρό και απόμακρο παντρεμένο άντρα, μέχρι τον πλήρη εξευτελισμό. Τελικά, στις νουβέλες και στα σύντομα μυθιστορήματα, οι νεότεροι συγγραφείς σημειώνουν ανέλπιστες επιδόσεις.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Το παιχνίδι των έμφυλων ταυτοτήτων
Τις επιγραφές των προγόνων μπορούμε να τις διαβάσουμε;
Ιδεώδης περιήγηση
Μουσικών πάθη
Η περικύκλωση του κενού
Γεννημένοι με θλίψη για τον δρόμο
Νύχτα και μέρα δουλεύουν οι μνήμες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Το τελώνι του Φουζέλυ
Το παιχνίδι των έμφυλων ταυτοτήτων
Τις επιγραφές των προγόνων μπορούμε να τις διαβάσουμε;
Ιδεώδης περιήγηση
Μουσικών πάθη
Η περικύκλωση του κενού
Γεννημένοι με θλίψη για τον δρόμο
Νύχτα και μέρα δουλεύουν οι μνήμες
Ποίηση και περιοδικά του '60
Περιοδικά και ποιητές τη δεκαετία του '60 σε Αμερική, Αγγλία
Τέσσερις ποιητές: Σίλβια Πλαθ, Αν Σέξτον, Ράνταλ Τζάρελ και Τζον Μπέριμαν
Οψεις της ανάγνωσης
Η αχνή γραμμή του μολυβιού κάτω από τις λέξεις, να γίνει εικόνα
Από τις 4:00 στις 6:00
Θρησκεία και μουσική
Ο άνδρας με τα μαύρα...
Σαλβατόρε ντι Τζάκομο: Η ζωή του και το πρώτο του διήγημα
Η ζωή και το έργο του
Οι πότριες του αίματος
Περί τυπογραφίας
Παραδοσιακή τυπογραφία και νέα τεχνολογία
Άλλες ειδήσεις
Γράμμα από την Κω