Έντυπη Έκδοση

Το παιχνίδι των έμφυλων ταυτοτήτων

Σιμόν ντε Μποβουάρ

Το δεύτερο φύλο

μτφρ.: Τζένη Κωνσταντίνου

εκδόσεις Μεταίχμιο, σ. 991, ευρώ 44,22

Judith Butler

Αναταραχή φύλου

μτφρ.: Γιώργος Καράμπελας

εκδόσεις Αλεξάνδρεια, σ. 231, ευρώ 23,10

Η ανατομία είναι πεπρωμένο, υποστήριξε ο Φρόυντ στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, συμπυκνώνοντας σε μια φράση ολόκληρη την περιπέτεια των έμφυλων ταυτοτήτων, τις ρήξεις και τις συνδέσεις τους, την εμμένεια των αποκλίσεών τους, τα κοινωνικά, πολιτικά και ηθικά πλαίσια που συγκροτήθηκαν γύρω από αυτές. Το να είσαι γένους θηλυκού αποτελεί φυσικό γεγονός ή πολιτισμική επιτέλεση; αναρωτιέται η Αμερικανίδα φιλόσοφος Τζούντιθ Μπάτλερ, εννοώντας με τον όρο επιτέλεση ένα είδος «παράστασης» του φύλου, θεσπιζόμενης από στιλιζαρισμένες κανονιστικές πρακτικές, επαναλήψεις και τελετουργίες. (Η ιδέα της για την ανάγνωση της επιτελεστικότητας του φύλου δεν είναι πρωτότυπη. Την οφείλει στον Ζακ Ντεριντά και ειδικότερα στις μελέτες τού τελευταίου πάνω στο έργο του Κάφκα «Προ του νόμου».)

Στο ερώτημα της αμερικανίδας πανεπιστημιακού έχει ήδη απαντήσει μια άλλη σημαντική φιλόσοφος, η Σιμόν ντε Μποβουάρ: Η γυναίκα δεν γεννιέται γυναίκα, γίνεται. Συνοψίζοντας τη σημειολογία της αντρικής αντίληψης για τη γυναικεία ταυτότητα αλλά και τις ιστορικές και κοινωνικές παραμέτρους που τη δημιούργησαν (και την παγίωσαν), η Σιμόν ντε Μποβουάρ ολοκληρώνει στα 1949 το βιβλίο της Δεύτερο φύλο, ένα σημαντικό έργο που έμελλε να αποτελέσει το ευαγγέλιο του φεμινιστικού κινήματος. Καμία, βιολογική, ψυχολογική ή οικονομική, μοίρα δεν προσδιορίζει τον τρόπο με τον οποίο η γυναίκα παρουσιάζεται στην κοινωνία, υποστηρίζει η γαλλίδα φιλόσοφος. Ο πολιτισμός στο σύνολό του παράγει αυτό το πλάσμα -κάτι ανάμεσα σε αρσενικό και ευνούχο- που ονομάζεται θηλυκό.

Το ζήτημα του γυναικείου φύλου έχει απασχολήσει από νωρίς τη φιλοσοφία: Η γυναίκα είναι γυναίκα δυνάμει μιας έλλειψης ιδιοτήτων, σημειώνει ο Αριστοτέλης, θεμελιώνοντας μια θέση που δεν διαφοροποιήθηκε και πολύ στους επόμενους αιώνες. Μέσα στον χρόνο και κάτω από τη μονομέρεια της πατριαρχικής σκέψης (μιας ισχυρής βούλησης για κυριαρχία;) η γυναίκα οριζόταν μόνο σε αναφορά προς τον άντρα και όχι ως ένα ον αυτοτελές και ολοκληρωμένο. Ο άντρας ήταν το Υποκείμενο, η γυναίκα ήταν το Αλλο (η θεμελιακή «εχθρότητα» εντός της ανδρικής συνείδησης, όπως θα έλεγε ο Χέγκελ), ο άντρας ήταν το ουσιώδες, η γυναίκα το επουσιώδες. Ετσι, αυτό το Αλλο εκπροσώπησε την παθητικότητα απέναντι στην (ανδρική) ενεργητικότητα, την ύλη απέναντι στο πνεύμα, την αταξία απέναντι στην τάξη.

Είναι γνωστός ο αρχαίος μύθος της Πανδώρας, που ανοίγει το κουτί αφήνοντας το κακό να ξεχυθεί ελεύθερα στον κόσμο. Ο συμβολισμός, προφανής: το θήλυ ευθύνεται για όλα τα δεινά που ταλαιπωρούν την ανθρωπότητα. Πριν φτάσουμε στους ουτοπικούς σοσιαλισμούς του Σεν Σιμόν, του Φουριέ, του Καμπέ και στην ουτοπία της «ελεύθερης γυναίκας», υπήρξε η απόλυτη ισχύς της ιουδαϊκής βιβλικής παράδοσης: Η Εύα (το θήλυ), μολονότι παρουσιάζεται ως «βοηθός όμοιος του Αδάμ», στον ιστορικό χρόνο υποβιβάζεται σε απλό «βοηθό» (κατώτερο) και το «όμοιος» απαλείφεται και δεν αναφέρεται ξανά. Ετσι ο Αδάμ (το άρρεν) εδραιώνεται στην πρώτη θέση της πνευματικής και κοινωνικής ιεραρχίας και η γυναίκα καταλήγει να γίνει το «δεύτερο φύλο».

Για την Μποβουάρ, αν και το βιολογικό φύλο είναι αναλυτικό γνώρισμα του ανθρώπινου, ωστόσο διαφέρει από το κοινωνικό και δεν αντανακλάται κατ' ανάγκη μέσα σε αυτό. Το κοινωνικό φύλο συνοψίζει όλες τις πολιτισμικές δυνατότητες και τις προοπτικές που ένα έμφυλο σώμα φέρει, δηλαδή, διαφοροποιείται διαρκώς. Αυτή η διάκριση βιολογικού-κοινωνικού φύλου, όντας ριζοσπαστική, άνοιξε πολλά επί μέρους ζητήματα σε σχέση με τις ταυτότητες. Το βιβλίο τής Μπάτλερ (έκδοση 1990) επιχειρεί την έρευνα της παραπάνω διάκρισης sex και gender, θέτοντας το όλο θέμα σε εντελώς νέα βάση.

Η Αναταραχή φύλου (από τα πλέον σημαντικά έργα της σύγχρονης φεμινιστικής θεωρίας και των σπουδών του φύλου) αποτελεί μια προωθημένη σύλληψη πάνω στο ζήτημα της γυναικείας ταυτότητας. Η συγγραφέας καθιστά την κατηγορία «θηλυκό» τόσο προβληματική όσο η σύγχρονη φεμινιστική θεωρία έχει κάνει την κατηγορία «γυναίκα», γράφει σε κριτικό της σημείωμα η Donna Haraway. Ηδη μετά το Δεύτερο φύλο η έννοια του θηλυκού είχε πάψει πλέον να είναι μια σταθερή έννοια. Ακολουθεί το βιβλίο τής Denise Riley (1988), το οποίο επεξεργαζόταν την αμφισημία και την ακαθοριστία της κατηγορίας «γυναίκα» -μια θεωρία που επέδρασε ιδιαίτερα στην Μπάτλερ και καθόρισε το σκεπτικό της.

Η Μπάτλερ ασχολείται εδώ με τη μελέτη και την επαναξιολόγηση γνωστών επιστημονικών έργων, όπως αυτά των Φουκό, Φρόυντ, Λακάν, Λεβί-Στρος, Κρίστεβα, Ιριγκαρέ, Ρούμπιν, Βιτίγκ και φυσικά της Μποβουάρ, αντλώντας υλικό από τη φαινομενολογία, τον μαρξισμό, τον μεταδομισμό, την ανθρωπολογική θεωρία και τη θεωρία της αποδόμησης. Υπό την έννοια αυτή, στο παρόν βιβλίο υπονοείται το ίχνος μιας πλούσιας κειμενικής ανακύκλωσης, που όχι μόνο συγκροτεί τον κόσμο της Μπάτλερ, αλλά και επιτρέπει στον αναγνώστη να παρακολουθήσει το ιστορικό, τρόπον τινά, του φεμινισμού μέσα από τους θεωρητικούς του κινήματος και τις εκλεκτικές τους συγγένειες.

Η Μπάτλερ ενδιαφέρεται να προσεγγίσει κριτικά τις κατηγορίες του φύλου, της σεξουαλικότητας, της επιθυμίας, αλλά και του ίδιου του σώματος, ως κατηγορίες ταυτότητας, οι οποίες, σύμφωνα πάντα με την έρευνά της, αποτελούν καθαρά προϊόντα του φαλλοκεντρισμού και της «υποχρεωτικής» ετεροσεξουαλικότητας. Δεν υπάρχει έμφυλος πυρήνας, μια συγκεκριμένη ποιότητα ψυχικής ουσίας από την οποία προσδιορίζεται κάθε φύλο, ισχυρίζεται η Αμερικανίδα φιλόσοφος, παρότι εξωτερικά δίνεται ακριβώς μια τέτοια εντύπωση. Η υποτιθέμενη συνοχή βιολογικού φύλου, κοινωνικού φύλου και σεξουαλικότητας οφείλεται στην επαναλαμβανόμενη επιτέλεση συγκεκριμένων πράξεων μέσα στον χρόνο, πράξεων που δομούν πλαίσια χωρισμένα και διακριτά, εγκλωβίζοντας τα πρόσωπα σε μονοσήμαντους ρόλους και μιμήσεις.

Η Μπάτλερ κινείται προς την ανατροπή της έμφυλης ταυτότητας, όχι για να αποκηρύξει τον φεμινισμό, αλλά για να τον τροφοδοτήσει με νέες κατευθύνσεις. Η βασική της θέση είναι ότι η υποκειμενικότητα παράγεται λογοθετικά (εδώ υιοθετεί τις ιδέες του Φουκό) και ότι το βιολογικό φύλο αποτελεί μια πολιτική κατηγορία που θεμελιώνει την ετεροσεξουαλικότητα (μια άποψη που προέρχεται από την Βιτίγκ). Επίσης κάνει χρήση της ψυχαναλυτικής θεωρίας για την περιγραφή των πολλαπλών ταυτοτήτων, μέσω του έργου της Ριβιέρ (ανάλυση της ταυτότητας και της μασκαράτας). Ολες οι τοποθετήσεις τής Μπάτλερ άσκησαν καίρια επίδραση στον χώρο του ριζοσπαστικού φεμινισμού.

Η Μποβουάρ, στον καιρό της, όριζε τη γυναίκα ως αλλοτριωμένο Υποκείμενο, ως ένα ον που δεν είχε καταφέρει ακόμη να δώσει περιεχόμενο στην ουσία του, διότι δεν είχε αναπτύξει καμία αυτοσυνείδηση. Εξετάζοντας το θήλυ μέσα από την Ιστορία, τη Μυθολογία, την Ψυχολογία, την Κοινωνιολογία, τη Βιολογία, ακόμη και τη Φιλολογία, φώτισε πολυδιάστατα την παρουσία του, αφήνοντας να γίνει ορατή μία αναγκαιότητα: ότι η γυναίκα έπρεπε να πάψει πια να βλέπει τον εαυτό της μέσα από το ανδρικό βλέμμα και τις στερεότυπες (και επιβεβλημένες) κοινωνικές δομές. Διότι η «κατωτερότητα» του φύλου της δεν ήταν παρά μια κατασκευασμένη ανδρική πραγματικότητα. Επομένως χρειαζόταν να αποποιηθεί τον μονοσήμαντο ρόλο τής τροφού και της συντηρήτριας του οίκου και να αναζητήσει την οδό της εξέλιξης και της ωρίμανσης, μια συνολική αλλαγή κατεύθυνσης του φύλου. Η φιλόσοφος πρότεινε την αυτοδιάθεση του σώματος, υποστηρίζοντας ότι το σώμα μπορεί να γίνει όργανο ελευθερίας και ότι το βιολογικό φύλο μπορεί να καταλήξει να εκφράζει ένα κοινωνικό φύλο, που δεν θα αποτελεί το βήμα της πραγμοποίησης αλλά την έκφραση της ελευθερίας. (Εδώ στηρίχτηκε ολόκληρη η σεξουαλική επανάσταση της δεκαετίας του '60.)

Συνεχίζοντας το έργο της Μποβουάρ και μέσα από τις ιδέες της Βιτίγκ, η Μπάτλερ προσεγγίζει ένα επόμενο βήμα της γυναικείας χειραφέτησης: Πρόκειται για τη θεμελίωση του ομιλούντος εγώ. Το ομιλείν θεσπίζει την υπέρτατη πράξη της υποκειμενικότητας, αλλά αυτό ακριβώς συνιστά και μια έμπρακτη αποτίναξη του φύλου: Καθώς το εγώ μιλά, παρουσιάζεται η γλώσσα στην ολότητά της, είναι σαν να μιλά απ' όλες τις θέσεις, μπορεί να εκφράζεται καθολικά. Απομένει στις γυναίκες να ρίξουν από πάνω τους κάθε τι επίκτητο και ψευδές, που τις παραμορφώνει και τις καθιστά σχετικά όντα, κάθε τι που τους έχει επιβάλει την ένδυση μιας μονοσήμαντης ταυτότητας, ώστε να κατορθώσουν διά του ομιλείν να εκφράσουν τον καθολικό εαυτό.

Η Μποβουάρ, από το βήμα της εποχής της, ενδιαφέρθηκε να αποκτήσει η γυναίκα συνείδηση του εαυτού της για να μπορεί να έχει την κυριότητα της ζωής της, του σώματός της, των ιδεών της, ώστε να καθορίζει η ίδια τον κοινωνικό της ρόλο. Η Μπάτλερ, ως ένα σύγχρονο προοδευτικό πνεύμα, σπρώχνει τα πράγματα ακόμη πιο πέρα: αφαιρώντας από αυτό το ον την έμφυλη ταυτότητα, το κατευθύνει στο να επιλέξει την οντολογική του ανθρώπινη διάσταση, την έξοδο από κάθε ιστορική, βιολογική και ηθική κατηγοριοποίηση, για να εισχωρήσει στον πυρήνα της ολοκληρωμένης ελευθερίας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Το τελώνι του Φουζέλυ
Τις επιγραφές των προγόνων μπορούμε να τις διαβάσουμε;
Ιδεώδης περιήγηση
Μουσικών πάθη
Η περικύκλωση του κενού
Γεννημένοι με θλίψη για τον δρόμο
Νύχτα και μέρα δουλεύουν οι μνήμες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Το τελώνι του Φουζέλυ
Το παιχνίδι των έμφυλων ταυτοτήτων
Τις επιγραφές των προγόνων μπορούμε να τις διαβάσουμε;
Ιδεώδης περιήγηση
Μουσικών πάθη
Η περικύκλωση του κενού
Γεννημένοι με θλίψη για τον δρόμο
Νύχτα και μέρα δουλεύουν οι μνήμες
Ποίηση και περιοδικά του '60
Περιοδικά και ποιητές τη δεκαετία του '60 σε Αμερική, Αγγλία
Τέσσερις ποιητές: Σίλβια Πλαθ, Αν Σέξτον, Ράνταλ Τζάρελ και Τζον Μπέριμαν
Οψεις της ανάγνωσης
Η αχνή γραμμή του μολυβιού κάτω από τις λέξεις, να γίνει εικόνα
Από τις 4:00 στις 6:00
Θρησκεία και μουσική
Ο άνδρας με τα μαύρα...
Σαλβατόρε ντι Τζάκομο: Η ζωή του και το πρώτο του διήγημα
Η ζωή και το έργο του
Οι πότριες του αίματος
Περί τυπογραφίας
Παραδοσιακή τυπογραφία και νέα τεχνολογία
Άλλες ειδήσεις
Γράμμα από την Κω