Έντυπη Έκδοση

Κάνοντας Ιστορία με ένα λεξικό

Ενα λεξικό δεν είναι βιβλίο, και το λέω χωρίς την παραμικρή διάθεση παραδοξολογίας. Το λεξικό δεν έχει αρχή, μέση και τέλος, εκτός κι αν εκλάβουμε ως αρχή, μέση και τέλος την τήρηση της αλφαβητικής σειράς. Το λεξικό δεν μπορεί επίσης να αναπτύξει εν εκτάσει τα θέματά του, όντας υποχρεωμένο να σεβαστεί τη συνοπτική φόρμα του λήμματος.

Αριστερά, η υπερπολιτικοποίηση της δεκαετίας του '80 οδήγησε και σε ακραία εμπορευματοποίηση των πολιτικών συναισθημάτων. Δεξιά, γελοιογραφία του Κ. Μητρόπουλου που αποτυπώνει σε προεκλογικό φυλλάδιο την αισιοδοξία που δημιουργούσε η κυβερνητική αλλαγή του 1981 Αριστερά, η υπερπολιτικοποίηση της δεκαετίας του '80 οδήγησε και σε ακραία εμπορευματοποίηση των πολιτικών συναισθημάτων. Δεξιά, γελοιογραφία του Κ. Μητρόπουλου που αποτυπώνει σε προεκλογικό φυλλάδιο την αισιοδοξία που δημιουργούσε η κυβερνητική αλλαγή του 1981 Το λεξικό δεν έχει επιπροσθέτως τη δυνατότητα να προσφέρει πανοραμική θέα του πεδίου του αφού δεν διαθέτει τα εργαλεία που θα βοηθήσουν τον αναγνώστη να κάνει την οποιαδήποτε σύνθεση ή έστω σάρωση. Υπό μια τέτοια έννοια, το λεξικό διαπνέεται, παρά τη λημματογραφική του ευταξία, από ένα βαθύτερο πνεύμα αταξίας, από μιαν αντι-ιεραρχική λογική, που παραχωρεί ισότιμη πρόσβαση στα πιο ετερογενή αντικείμενα.

Ξεφυλλίζω το Λεξικό για την Ελλάδα στη δεκαετία του '80, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Το πέρασμα», σε επιστημονική επιμέλεια του Βασίλη Βαμβακά και του Παναγή Παναγιωτόπουλου (οι ίδιοι το χαρακτηρίζουν «κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό λεξικό») και σκέφτομαι πως δεν υπάρχει ίσως ευχερέστερος τρόπος για να αναβιώσει ιστορικά μια τόσο κοντινή εποχή, μια εποχή από την οποία μας χωρίζουν μόλις τριάντα χρόνια. Αν εξαιρέσουμε τις γενιές των νυν εικοσάρηδων και τριαντάρηδων, όλοι οι υπόλοιποι ήμασταν παρόντες τότε, είτε ως έφηβοι είτε ως ενήλικοι, ζώντας τα γεγονότα από πρώτο χέρι και αποτελώντας ζωντανό κομμάτι του κλίματος μέσα στο οποίο έλαβαν μορφή και σχήμα.

Το διαφεύγον υλικό του παρελθόντος

Πώς φτιάχνεται το ιστορικό πλάνο με το οποίο θα μπορέσουμε να καδράρουμε μια περίοδο όπως η περίοδος του '80, που δεν έχει πάψει να παράγει μέχρι σήμερα τις συνέπειές της (η κρίση δεν επιτρέπει την παραμικρή αμφιβολία επ' αυτού) ή που λόγω της εγγύτητάς της παραμένει μέχρι και τώρα σε μεγάλο βαθμό ασαφής και αδιάγνωστη; Ο Raymond Williams, από τους πρωτεργάτες των πολιτισμικών σπουδών, δοκίμασε εδώ και πολλά χρόνια να δώσει μια απάντηση στο πρόβλημα. Το δυσκολότερο στη διερεύνηση του παρελθόντος, έγραφε ο Williams ήδη από το 1954, δεν είναι να αναλύσουμε τα μεγάλα πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά μεγέθη, αλλά να συλλάβουμε τη βιωμένη αίσθηση του ιστορικού χρόνου: ό,τι διαφεύγει από το υλικό των αρχείων και των πηγών. Η δεκαετία του '80 συνιστά από αυτή την άποψη ένα εξ ολοκλήρου διαφεύγον υλικό: μια δομή της αίσθησης η οποία μπορεί να ανταποκριθεί μόνο στην αδιαβάθμητη (απρόθυμη για την οποιαδήποτε οριστική κατηγοριοποίηση) τάξη ενός ιστοριογραφικού λεξικού.

Η πολιτική, τα κόμματα, η οικονομία, η εξωτερική πολιτική, όπως και η λειτουργία του κράτους ή οι ιδεολογικές συγκρούσεις (όλες με δυο λόγια οι κάπως χειροπιαστές ιστορικές οντότητες, ακόμη κι αν δεν έχουν ολοκληρωθεί ακόμη), δεν λείπουν από το λεξικό του Βαμβακά και του Παναγιωτόπουλου (264 λήμματα και πάνω από 150 συνεργάτες), εξηγώντας πάραυτα και τους λόγους για τους οποίους επελέγη η Ελλάδα της δεκαετίας του 1980: μια Ελλάδα ανάμεσα στον αρχαϊσμό και τον εκσυγχρονισμό (η Ελλάδα της δεύτερης μεταπολίτευσης), σημαδεμένη από την κομματική πόλωση (το ΠΑΣΟΚ ανεβαίνει στην εξουσία το 1981), τον υπερτροφικό κρατισμό, αλλά και τον εθνικισμό ή τον αντιιμπεριαλισμό, που με τη μεσολάβηση της ανόδου της μεσαίας τάξης έχουν ως αποτέλεσμα την υποχώρηση της πολιτικής («απολίτικη υπερπολιτικοποίηση» το λέγαμε κάποτε) και τον θρίαμβο του καταναλωτισμού, της ηδονοθηρίας και του ατομικισμού. Το σημαντικότερο, όμως, στο πλαίσιο της ανάδειξης της ατομοκρατίας, που θα προσδιορίσει και τις επόμενες δεκαετίες, δεν είναι κατά τη γνώμη μου η θεσμική πολιτική, αλλά η μεταμόρφωση την οποία υφίσταται το πολιτικό με τη διάχυσή του στους καθημερινούς χώρους. Κι εδώ, για να συνδεθούμε με τα προηγούμενα, το λεξικό καταφεύγει στις καλύτερες παραδόσεις των πολιτισμικών σπουδών.

Από τα εικαστικά και τη διαφήμιση μέχρι τα γήπεδα και τη γαστρονομία

Μακριά από προβληματικές διακρίσεις του τύπου χαμηλό ή υψηλό, λαϊκό ή λαϊκίστικο και κιτς ή κουλτούρα, το λεξικό δοκιμάζει να φέρει στην επιφάνεια το πολιτισμικό ως καθημερινή διαδικασία παραγωγής και μετάδοσης νοήματος (για να χρησιμοποιήσω μιαν ακόμη διατύπωση του Williams), που απλώνεται στα πιο διαφορετικά πεδία: από τον κινηματογράφο, τη φωτογραφία, τα εικαστικά, τη διαφήμιση, την τηλεόραση, το βίντεο, τα ηλεκτρονικά παιχνίδια, τις ροκ σκηνές, τις ντισκοτέκ, τα φαστφουντάδικα, τις καφετέριες και τα γήπεδα μέχρι τη γαστρονομία, τη λογοτεχνία, τη σεξουαλικότητα και την οπτικοποίηση του σώματος. Η ελληνική κοινωνία βουτάει εξίσου στην ποιότητα και στο μαζικό προϊόν, αναπτύσσοντας μια ανοχή (το πολιτικό ως πολυπολιτισμικό) περίπου για τα πάντα και αποκτώντας, για πρώτη φορά στην ιστορία της, έναν πέρα για πέρα υβριδικό χαρακτήρα. Στην ενίσχυση της υβριδικής εικόνας θα συμβάλουν κι άλλες, λιγότερο εξαπλωμένες, αλλά αναλόγως δραστικές πολιτισμικές νοηματοδοτήσεις: η παράταση του ορίου ενηλικίωσης, η αποθέωση του παιδιού ή της νεολαίας (μαζί με την παιδοποίηση των μεγάλων) και η υπερπροβολή της μητρότητας, σε σύμπλευση με την ανάδυση της μουσικής αντικουλτούρας και των διεκδικήσεων των ομοφυλόφιλων, του φεμινισμού και της οικολογίας.

Ανήκω στα νιάτα της δεκαετίας του '80 και κάθε λήμμα που κοιτάζω στο λεξικό είναι και μια αναβίωση της σχέσης με τον κόσμο ο οποίος γεννιόταν επί ημερησίας βάσεως όχι μόνο στον πολιτικό και τον κοινωνικό μου περίγυρο, αλλά και στα αισθήματα ή στη συνείδησή μου. Εζησα τη δεκαετία του '80 με το μέλλον μιας ολόκληρης ζωής μπροστά μου. Αλλοι την έζησαν με μικρότερο μελλοντικό άνυσμα, άλλοι με σαφώς μεγαλύτερο -κάποιοι, πάλι, ήταν μόνο παιδιά ή απλώς αγέννητοι. Αν, όμως, δούμε, από το ύψος του 21ου αιώνα, το μέλλον που έχει γίνει κιόλας παρόν, οι πάντες είμαστε παιδιά του '80: αυτό είναι που πρωτίστως υποδεικνύει το λεξικό κι αυτό είναι που το μεταβάλλει σε πολύτιμο απόκτημα, σε καθρέφτη της συλλογικής αλλά και της ατομικής μας ταυτότητας. *

Οδηγίες χρήσεως

Πώς να χρησιμοποιήσουμε το Λεξικό για την Ελλάδα στη δεκαετία του '80; Μπορούμε να κάνουμε το αυτονόητο: να ψάξουμε στα λήμματα ό,τι μας ενδιαφέρει εκ των προτέρων ή ό,τι είναι πιθανόν να μας ερεθίσει την ώρα που τα διατρέχουμε. Μπορούμε ακόμη να πάμε στο εννοιολογικό και θεματικό ευρετήριο, όπου ένα λήμμα είναι δυνατόν να εμφανίζεται σε ποικίλες κατηγορίες, δείχνοντας τις πολλαπλές διαστάσεις του αντικειμένου αναφοράς του. Το λήμμα «εθνικισμός», για παράδειγμα, στεγάζεται στις έννοιες «ιδεολογία», «Τρίτος Κόσμος», «κοινωνικές επιστήμες», «κράτος και δημόσιες υπηρεσίες», «ρατσισμός και ξενοφοβία», «πολιτισμικό τραύμα» και «στερεότυπα». Μπορούμε επίσης να πάμε στις συγγένειες των λημμάτων. Στο λήμμα, ας πούμε, «λαϊκισμός» θα βρούμε ως συγγενή λήμματα τα «αλλαγή», «αυθαίρετα», «Αυριανή», «μπλε και πράσινα καφενεία», «Κουτσόγιωργας», «Παπανδρέου», «ΠΑΣΟΚ» και «πολιτική παράδοση». Μπορούμε τέλος να πάμε στο ευρετήριο κυρίων ονομάτων, που θα μας δώσει όλα τα πρόσωπα που καταχωρίζονται στο λεξικό, τονίζοντας, όπως παρατηρούν οι επιμελητές, όχι μόνο τον ρόλο τους ως διαμορφωτών της δημόσιας σφαίρας, αλλά και το βάρος το οποίο διεκδικεί σήμερα η βιογραφία στην ιστοριογραφική αφήγηση: η εποχή κατά την οποία ο Αλτουσέρ και ο Φουκό είχαν εξορίσει το υποκείμενο από τη σκηνή της Ιστορίας έχει παρέλθει ιστορικά.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη: Χρίστος Τσιόλκας
Είμαι Ελληνο - αυστραλός. Χώρα μου είναι η παύλα
Εικαστικά
Ελληνικά παλίμψηστα σε κινεζική έκθεση
Επιχείρηση: αποστειρώστε τον Νταλί
Συνέντευξη: Δημήτρης Λιγνάδης
Αντί με τανκς, η τρόικα μπήκε με μέτρα
Λεξικό για την Ελλάδα του '80
Κάνοντας Ιστορία με ένα λεξικό
Ερευνα
Αδέσποτα τραγούδια που ως διά μαγείας απέκτησαν συνθέτες
Βιβλίο
Οταν ο Κλάπτον το 'σκασε από την Ελλάδα
Κομικ(ς)οδρόμιο
Μαθήματα τζαζ σε άσπρο και μαύρο
10ος Πανελλήνιος Διαγωνισμός Κόμικς
Κατάλογος ανεύρετων αντικειμένων