Έντυπη Έκδοση

Η κατανόηση του μοναδικού Αλεξανδρινού

Ενας ακόμη Καβάφης με ολίγη από σχόλια...

Κ. Π. Καβάφης

Ποιήματα

εισαγωγή - σχόλια: Δημήτρης Ελευθεράκης

εκδόσεις Πατάκη, σ. 346, ευρώ 17

Εκδόσεις Καβάφη υπάρχουν τόσες, ώστε ακόμη μία να μη συνιστά καν είδηση, αν δεν έχει κάτι καινούργιο να πει, κάτι δικό του να προσθέσει ο επιμελητής. Από κει άρα θα πρέπει και να κριθεί. Η νέα έκδοση του Δ. Ελευθεράκη επάγεται στο οπισθόφυλλο πως τα 154 ποιήματα του καβαφικού Κανόνα «συνοδεύονται από εκτενή φιλολογικό σχολιασμό, ο οποίος καταλήγει σε μια ανοιχτή προς συζήτηση αναγνωστική πρόταση, η οποία λαμβάνει παράλληλα υπόψη της ορισμένες από τις κύριες ερμηνευτικές κατευθύνσεις της καβαφικής κριτικής, ώστε ο αναγνώστης να γνωρίσει την ποίησή του σε βάθος».

Ωστόσο, οι 130 σελίδες του υπομνήματος, μετά βίας αντιστοιχούν σε μια σελίδα ανά ποίημα -μιάμιση το μέγιστο-, αφού ορισμένα (κυρίως ερωτικά και μικρά ιστορικά) δεν αξιώνονται πάνω από πέντε με δέκα αράδες. Και βέβαια δεν είν' η ποσότητα που μετράει -ωστόσο... Ευτυχώς, ο ίδιος στην Εισαγωγή φροντίζει μάνι μάνι να περιστείλει τις αξιώσεις του, αφού πέρα από την πληροφόρηση για το ιστορικό ή γραμματολογικό πλαίσιο κάθε ποιήματος, προβαίνει, κατά δήλωσίν του, σε «περιορισμένο αισθητικό, φιλολογικό και κριτικό σχολιασμό», επιχειρώντας να δώσει «μια στοιχειώδη, έστω, εικόνα της καβαφικής έρευνας», βάσει βιβλιογραφίας, που ομολογεί πως «δεν είναι βέβαια πλήρης», ενώ παραδέχεται πως και «ο σχολιασμός δεν αποσκοπεί σε μια οριστική απάντηση στα πολλαπλά ερμηνευτικά ζητήματα, αν και η ανάγκη της σαφήνειας μπορεί να δίνει αυτή την εντύπωση»... Υπερβολική σεμνότητα, άραγε, υπαγορεύει την τόσο ταχεία συρρίκνωση του «εκτενούς» σε «περιορισμένο», και των «κύριων ερμηνευτικών κατευθύνσεων» σε «στοιχειώδη εικόνα»;.. Ομως ας μην προτρέχουμε!

Το πρώτο που χτυπάει στο μάτι είναι η έλλειψη αξιολόγησης τόσο των καβαφικών στίχων όσο και της προγενέστερης έρευνας, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται ως ισοσθενή το Στην εκκλησία με τους Νέους της Σιδώνος και ο τεχνουργός κρατήρων με το Απολείπειν ο θεός Αντώνιον, ενώ από τους διάφορους μελετητές παρατίθενται εδώ κι εκεί φράσεις αποκομμένες, χωρίς να 'χει προηγηθεί καμιά στάθμιση του έργου τους και ο αναγνώστης υποχρεώνεται να καταπιεί τροφή αμάσητη. Μνημονεύονται, λ.χ., «κρίσεις» του Μαλάνου, χωρίς να επισημειώνεται πως ο άσπονδος αυτός «εκτιμητής» του ποιητή τόσο ανάβαθος ήταν κι εμπαθής, ώστε δεν παρέλειπε σε δημοσιεύματά του ώς και με τα λιπαρά μαλλιά του Καβάφη ν' ασχολείται (!!!) ή με περισσή κακεντρέχεια ν' αναδιηγείται πώς του 'φευγε, σαν γέρασε, η μασέλα στα ταβερνάκια όπου συναντιούνταν!.. Και ύστερα πάλι, να σου άλλες του Σαββίδη, χωρίς ίχνος επιφύλαξης παρατιθέμενες, ενώ ό ίδιος αυτός («πατριάρχης» δα των καβαφιστών αναγορευμένος!), σε ειδικό άρθρο του (Μικρά Καβαφικά, Αθήνα, 1987, Β' 189-91), θεωρούσε όχι κανένα δευτερεύον ποίημα, παρά την Ιθάκη ...«αποτυχία ως ποιητική σύνθεση», «ελαττωματικό ποίημα», που «του δημιουργεί το αίσθημα της διπλωπίας» κ.ά.π.!.. (Και με τέτοια κριτήρια, πώς να τον εμπιστευθείς σε οτιδήποτε;) Με λίγα λόγια: Στην επιστήμη και την ουσιαστική Παιδεία τίποτε δεν προσφέρει το τσιμπολόγημα τήδε κακείσε αποσπασμάτων, που μας άρεσαν ή που εκφράζουν όσα κι εμείς θα θέλαμε να πούμε με το φτωχό μας το μυαλό κι άλλοι μάς πρόλαβαν, παρά το επίπονο κοσκίνισμα του συνόλου της βιβλιογραφίας, το ζύγισμα κάθε σοβαρής άποψης με εντατική βάσανο και η προσεκτική παραβολή με τις αντιφερόμενές της θέσεις, ώστε το πανόραμα που επιλεκτικά θα παρουσιαστεί εν τέλει στα μάτια του αναγνώστη, να μην τον θαμπώσει με ανεξέλεγκτο όγκο θεωριών, εικασιών, αντιλήψεων, αλλά να του δώσει το πραγματικό εύρος των κράτιστων ερμηνευτικών προτάσεων, και τεχνηέντως να τον κατευθύνει προς τις βασιμότερες και πιο εύστοχες. Το τι είπε ο ένας κι ο άλλος, ας έχουν τίτλους πολλούς κι ονόματα, ουδέν σημαίνει...

Κατόπιν, αν δεν σε φλογίζει ένα κείμενο λογοτεχνικό, προς τι οιοσδήποτε σχολιασμός; Για να φωτίσεις άλλους με τις ξερές σου γνώσεις πάνω σε κάτι που εσένα δεν σε συνεπήρε; Και ο Δ. Ελευθεράκης, ακόμη κι αν αγάπησε κάποιους στίχους, σπανιότατα το αφήνει να διαφανεί, με στείρους και πάλι μονολεκτικούς χαρακτηρισμούς. Ετσι, το Che fece... il gran rifiuto ή οι Φωνές, η Μονοτονία, μα και τα Γκρίζα, και το Ρωτούσε για την ποιότητα, και το Στα 200 π.Χ. -ποιήματα που ...και νεκρούς ανασταίνουν- ερμηνεύονται ισοπεδωτικά, με τον πλήρως απονευρωμένο λόγο άψυχου φιλολόγου, που ύστερα από λοβοτομή κατατρίβεται στα επιμέρους πραγματολογικά και γραμματολογικά! Και όταν η ώρα της ουσίας φτάνει, είτε περιορίζεται στα γνωστά, τα χθεσινά, τα βαρετά εκείνα (για να μιλήσουμε με καβαφικούς όρους) ή και αντιπαρέρχεται σιωπηρά ποιότητες ανυπέρβλητες... Ιχνος εμπνοής, έντασης, ζύμωσης με το φύραμα του κειμένου, σύμπλευσης με τον ποιητικό ρυθμό!

Και φυσικά, χωρίς έμπνευση, ακόμη και στην επισήμανση του καίριου νοήματος -της «κεντρικής ιδέας» που επέμεναν οι χαζοδάσκαλοι, και των προεκτάσεών της-, αστοχεί μικρολογώντας. Ούτε πίσω από τους Βαρβάρους συλλαμβάνει τους άξονες του προβληματισμού, ούτε της Ιθάκης, ούτε το βασικό καν λόγο που ωθεί τον Αλεξανδρινό τόσο παθιασμένα να εχθρεύεται και αλύπητα να γελοιοποιεί σε σειρά συνθέσεων τον Ιουλιανό, που, κατά τις «εθνικές» του προτιμήσεις, θα περίμενες να τον είχε για ίνδαλμα!.. Στο σχετικό σχόλιο (Ιουλιανός ορών ολιγωρίαν), εκτός του ότι μοιάζει να μην έχει σαφή εικόνα της εποχής (ισχυρίζεται ότι επί Ιουλιανού «υφίστατο ακόμη ένας αριθμός πιστών στην αρχαία θρησκεία», αγνοώντας ότι αντιθέτως οι χριστιανοί ήταν μειονότητα - άλλο που δυναμικότατη!), ο συντάκτης καταλήγει πως «η σκωπτική γενικά στάση του Καβάφη φαίνεται να υπαγορεύεται από την κριτική του στάση απέναντι στον ρόλο του ατόμου μες στο ιστορικό γίγνεσθαι, από μια θέση στωικής αποδοχής των περιορισμών της Ιστορίας που συντρίβουν τις ανθρώπινες προσδοκίες», και παραβάλλει το γνωστό ποίημα: Δημητρίου Σωτήρος! Μα, αν πράγματι αυτή είναι όντως η στάση του Καβάφη για τον Δημήτριο Σωτήρα, στο ποίημα εκείνο διόλου χλευαστικός δεν εμφανίζεται, όπως στα Ιουλιανικά! Αντιθέτως, τον συμπονά, στέκεται στο πλευρό του διαψευσμένου στις ελπίδες του, του ηττημένου από τον ρου της Ιστορίας, δεν τον περιπαίζει!.. Και το ίδιο κάνει με την Κρατησίκλεια, με τον Κλεομένη, τον Αντώνιο κι άλλους μεγάλους «χαμένους». Κι αν μόνη αιτία πίσω από την επανειλημμένη εναντίωση κατά του αποστάτη ήταν η «στωική του», τάχα, «αποδοχή των περιορισμών που η Ιστορία θέτει στα πρόσωπα», άκαιρος και αδικαιολόγητος δεν θα 'ταν ο τόσος σαρκασμός; Εδώ άλλους κι άλλους βαρβαρότερούς του φείδεται... Δεν έχει συλλάβει, δηλαδή, ο σχολιαστής ότι ο ηδονιστής ποιητής στρέφεται με ιδιαίτερο μένος εναντίον του, διότι τον αντιμετωπίζει ως πουριτανό αναμορφωτή και φανατικό κήρυκα μιας νέας πίστης που προωθούσε, αντί της ελευθεριάζουσας κι αν-ηθικής (αν μη εξω-ηθικής) παραδοσιακής θρησκείας των Αρχαίων, ως διώκτη καθαυτό του ανέμελου κι έκλυτου βίου, που ο Αλεξανδρινός στήριζε μ' όλο του το Είναι... Γι' αυτό η τόση εμπάθεια! Και είναι η πνευματική του στάση στο συγκεκριμένο ζήτημα όλως ιδιότυπη, μη συμπορευόμενη ούτε τους χριστιανούς, που μισαλλόδοξα επί αιώνες «καταδίκαζαν» τον Ιουλιανό, ούτε τους ρομαντικούς, που επιχείρησαν εκ του αντιστρόφου άμετρα να τον επανηρωοποιήσουν... Την ιδιαίτερη δε οπτική του Καβάφη σωστά την έχουν αποτυπώσει και η Γιουρσενάρ, και ο Keely, και η Ιλίνσκαγια και μόνον ο Δ. Ελευθεράκης τον βρίσκει «οπαδό του στωικισμού», δίχως μνεία καν διιστάμενων απόψεων!..

Τέλος, ας δεχτούμε πως ο επιμελητής δεν είχε δική του πρωτοβουλία. Πως κατ' ανάθεσιν, περίπου, από τον εκδοτικό οίκο ανέλαβε το έργο, για να καλυφθεί ένα κενό στη βιβλιαγορά, φιλότιμα ερανίζοντας από τη βιβλιογραφία... Πάλι, δεν όφειλε να ελέγχει τουλάχιστον όσα ερανίζει, και πιάνεται να μεταφέρει ιστορικά λάθη, όπως, λ.χ., στην περίπτωση της Στρατονίκης, γιαγιάς του περιώνυμου εκείνου Οροφέρνη, που την εμφανίζει αδελφή του Αντίοχου Β' (σ. 270), ακολουθώντας τυφλά βιβλίο που, παρά τη γενικότερη αξιοπιστία του, εκεί συγκεκριμένα έχει λάθος, διορθωμένο δα σε Παροράματα επόμενης έκδοσης; Αρα, μήτε από πρώτο χέρι η δουλειά, μήτε σχολαστική;... Γιατί το λάθος, ανθρώπινο, το ν' αντιγράφεις λάθη, ασυγχώρητη αμέλεια...

Ασφαλώς βοηθητικότερος από τον Σαββίδη με τις μαθητικού επιπέδου σημειώσεις του, και απ' της Ιλίνσκαγια τον πολύ συνοπτικό πάντως υπομνηματισμό, ο Δ. Ελευθεράκης δεν θα στραβώσει τον αναγνώστη με όσα του κομίζει. Και σίγουρα θα τον ενημερώσει - μα τίποτε περισσότερο. Ούτε σε βάθος κανένα θα τον οδηγήσει ούτε νέους ορίζοντες θα του ανοίξει ούτε -πρωτίστως- θα τον συγκινήσει. Κι αν εκλεκτή συγκίνησις το πνεύμα και το σώμα σου δεν αγγίζει, πώς να κατανοήσεις τον μοναδικό Αλεξανδρινό μύστη; *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Τα πάθη του Σατανάκη
Ενα χειροκρότημα προς τον ουρανό
Ο Μαρκ Τουέιν γράφει για την Ιωάννα της Λωρραίνης
Στην εποχή της οικονομικής κρίσης
Βασιλικά αναγνώσματα και καμώματα
Ενα ερωτικό μυθιστόρημα
Βιβλία από τους πάγκους των βιβλιοπωλείων
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Τα πάθη του Σατανάκη
Ενα χειροκρότημα προς τον ουρανό
Ο Μαρκ Τουέιν γράφει για την Ιωάννα της Λωρραίνης
Στην εποχή της οικονομικής κρίσης
Βασιλικά αναγνώσματα και καμώματα
Ενα ερωτικό μυθιστόρημα
Βιβλία από τους πάγκους των βιβλιοπωλείων
Ενας ακόμη Καβάφης με ολίγη από σχόλια...
Λογοτεχνία
Ενα δροσερό καρπούζι στη ζεστή καλοκαιρινή νύχτα
Φωνές από αλλού
Η κόμισσα του Αμάλφι
Ο καλός στρατιώτης Σβέικ
Μουσική
Μια παγκόσμια τραγουδίστρια
Συνέντευξη: Μαρίνα Λαμπράκη - Πλάκα
«Να είστε ρεαλιστές, αναζητήστε το αδύνατο»
Συνέντευξη: Σταύρος Σταυρόπουλος
«Την ιστορία δεν τη γράφουν οι παρέες. Τη γράφουν οι λέξεις»