Έντυπη Έκδοση

Εξουσία δεν είναι μόνο το κράτος και η πολιτική

Michael Mann

Οι πηγές της κοινωνικής εξουσίας

Τόμος Α'Μια ιστορία της εξουσίας από τις αρχές ώς το 1760 μ.Χ.

μτφρ.: Γιώργος Καράμπελας

επιμέλεια: Αλέξανδρος Κιουπκιολής

επίμετρο: Μανούσος Μαραγκουδάκης

Τόμος Β'Η ανάπτυξη των τάξεων και των εθνών-κρατών 1760-1914

μτφρ.: Αλέξανδρος Κιουπκιολής

εκδ. Πόλις, Α': σ. 747, 35 ευρώ , Β': σ. 1.037, 43,30 ευρώ

Οσοι έχουν παρακολουθήσει, έστω και εντελώς επιδερμικά ή πρόχειρα, την ιστορία της κοινωνιολογικής επιστήμης ξέρουν πως δύο είναι από ιδρύσεώς της οι μεγαλύτεροι πυλώνες του στοχασμού της: ο Καρλ Μαρξ και ο Μαξ Βέμπερ. Ο πρώτος έστρεψε την προσοχή του στο σύστημα των παραγωγικών δυνάμεων και των παραγωγικών σχέσεων σε δεδομένο τόπο και χρόνο, δίνοντας έμφαση στην οικονομική βάση των κοινωνιών, όπως και στη σύγκρουση των τάξεων στο εσωτερικό τους. Ο δεύτερος απομακρύνθηκε κάπως από την οικονομία (δίχως, μολοντούτο, να διαγράψει κατά το παραμικρό τη σημασία της), τονίζοντας τον ρόλο της πολιτικής σφαίρας και του κράτους. Ο Michael Mann γεννήθηκε το 1942 στο Μάντσεστερ, έχει διδάξει στην Αγγλία και στις ΗΠΑ, είναι από τους πιο αναγνωρισμένους εκπροσώπους της ιστορικής κοινωνιολογίας και με το τριμερές έργο του «Οι πηγές της κοινωνικής εξουσίας» καταφέρνει να συναιρέσει το μαρξικό με το βεμπεριανό μοντέλο, αντλώντας στοιχεία και από το δομο-λειτουργικό μοντέλο του Τάλκοτ Πάρσονς, σε μια σύνθεση η οποία παρακολουθεί την κοινωνική ανέλιξη από την προϊστορία μέχρι τα μέσα περίπου του 18ου αιώνα (πρώτος τόμος) και από εκεί ώς την εποχή της νεωτερικότητας, που δεν είναι άλλη από την εποχή της γέννησης των τάξεων και των εθνών-κρατών (δεύτερος τόμος), για να φτάσει μέχρι τα φαινόμενα που αναπτύσσονται στις μέρες μας μετά τον Πρώτο και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και την παγκοσμιοποίηση (πρόκειται για τον τρίτο τόμο, ο οποίος θα εκδοθεί προσεχώς στα αγγλικά).

Οπως σημειώνει στο επίμετρο της ελληνικής έκδοσης ο Μανούσος Μαραγκουδάκης, ο Μαν, που βρέθηκε πριν από μερικούς μήνες στην Αθήνα, με αφορμή τη μνημειώδη μετάφραση του έργου του από τον Γιώργο Καράμπελα και τον Αλέξανδρο Κιουπκιολή, επιχειρεί στις Πηγές της κοινωνικής εξουσίας έναν εδραίο επανακαθορισμό των μεθόδων και των εννοιολογικών συλλήψεων της κοινωνιολογικής ανάλυσης. Για να καταλάβουμε, παρατηρεί ο Μαν, τι σημαίνει η εξουσία και τι ακριβώς συνεπάγεται η μεταλλαγή της μέσα στον ιστορικό χρόνο, πρέπει να ξεφύγουμε από την ιδέα πως οι μηχανισμοί και η λειτουργία της ταυτίζονται με το κράτος. Το κράτος είναι κάτι που έλαβε τη συμπαγή, σημερινή μορφή του μόνο στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, κι αυτό επηρέασε τα μάλα τη νεότευκτη επιστήμη της Κοινωνιολογίας, που έτεινε να το εξισώσει με το σύνολο της κοινωνίας. Αν, όμως, το κράτος δεν εξισώνεται με το σύνολο της κοινωνίας, αναλόγως δεν εξισώνονται με το κοινωνικό όλον ο καπιταλισμός και η εκβιομηχάνιση ή οι διεθνείς οικονομικές σχέσεις και ο πολιτισμός. Η εξουσία δεν είναι ένας βολικός μονόδρομος ή μια μηχανική αναγωγή, που κρύβει πίσω από τα σκήπτρα της μιαν αδιάρρηκτη και εκ των προτέρων καθορισμένη ενότητα: αποτελεί, αντιθέτως, μια συνεύρεση πολλαπλών ετεροτήτων, μια περισσότερο ή λιγότερο συμπιληματική πύκνωση διαφόρων κοινωνικών ρευμάτων (οι κοινωνίες είναι πολύ περισσότερο ακατάστατες απ' όσο επιτρέπουμε στον εαυτό μας να φανταστεί), η οποία θεμελιώνεται σε μια σειρά από αλληλεπικαλυπτόμενα και συνεχώς διασταυρούμενα δίκτυα: δίκτυα τα οποία διαθέτουν σε κάθε ανάδυση και λειτουργία τους ιδιαίτερη άρθρωση και αυτόνομες, αυτογενείς προϋποθέσεις.

Η στρατιωτική, η οικονομική, η πολιτική και η ιδεολογική οργάνωση

Ο Μαν παρατηρεί πως αν οι άνθρωποι οργανώνονται (ή εγκλωβίζονται) σε κοινωνικούς σχηματισμούς (για να προσφύγω σ' έναν προσφιλή όρο των μαρξιστών), προσπαθώντας να εξυπηρετήσουν καλύτερα τις επιδιώξεις τους (για πλούτο, σεξουαλική ικανοποίηση, γόητρο, στοργή, υγεία και διανοητική ή καλλιτεχνική δημιουργικότητα), αυξάνοντας εκ παραλλήλου τα μέσα της επιβίωσής τους (ένας ορισμός που αποφεύγει εκ πεποιθήσεως την οποιαδήποτε φιλοσοφική παραδοχή ή ηθική στοχοθεσία), τότε οι πηγές των κοινωνικών σχέσεων εξουσίας ανήκουν σε τέσσερις διαφορετικούς τύπους οργάνωσης (με την ολοφάνερη μέριμνα να αποφευχθεί η οποιαδήποτε προτεραιότητα αναμεταξύ τους): τη στρατιωτική, την οικονομική, την πολιτική και την ιδεολογική (θρησκευτική). Ιδού πώς δίνουν τα χέρια πάνω από τις έννοιες της πολιτικής, της οικονομίας και της ιδεολογίας ο Μαρξ, ο Βέμπερ και ο Πάρσονς, με τον Μαν να αναδεικνύει, αξιοποιώντας νεότερους θεωρητικούς και ερευνητές, σε επάλληλη και ισότιμη θέση την έννοια της στρατιωτικής οργάνωσης.

Η πορεία του Μαν διά μέσου αυτών των τεσσάρων πηγών-τύπων οργάνωσης της εξουσίας είναι, βεβαίως, εκτεταμένη και δαιδαλώδης: Από τις χιλιετίες του χαλκού και του σιδήρου, τις υδραυλικές (χτισμένες πάνω στα προσχωσιγενή εδάφη της Βόρειας Αφρικής και της Κεντρικής Ασίας) κοινωνίες και τους πολιτισμούς των Φοινίκων και των Ελλήνων μέχρι τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, τον χριστιανισμό, τον κομφουκιανισμό, το ισλάμ και τον ινδουισμό, αλλά και την εμφάνιση της ευρωπαϊκής δυναμικής στα χρόνια του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης, τον διεθνή καπιταλισμό, τα εθνικά κράτη, τη γαλλική και την αμερικανική επανάσταση του 18ου αιώνα, τη βιομηχανική επανάσταση του 19ου αιώνα, καθώς και τη γένεση του σύγχρονου κράτους κατά τον αρχόμενο 20ό αιώνα. Η πιο εντυπωσιακή παράμετρος της κοινωνιολογικής αφήγησης και στους δύο τόμους είναι, όπως επισημαίνει και ο Μαραγκουδάκης, η πρωτοφανής έκρηξη και ανάπτυξη της Ευρώπης, που οφείλει την επιτυχία της στην οργανική ισορροπία μεταξύ πολιτικής, στρατιωτικής, οικονομικής και ιδεολογικής εξουσίας, με εμφανείς τους δεσμούς ανάμεσα στη στρατιωτική και την οικονομική εξουσία στον 18ο αιώνα και στην οικονομική και την πολιτική εξουσία στον 19ο αιώνα (η ιδεολογική εξουσία διατρέχει και στιγματίζει όλη την περίοδο).

Από το τυχαίο και το απρόβλεπτο, στην τεχνολογία του χάους

Δεν ξέρουμε τη γραμμή την οποία θα ακολουθήσει ο Μαν στον ακροτελεύτιο τόμο των «Πηγών της εξουσίας», αλλά το ερώτημα που προλαβαίνει να θέσει ο Μαραγκουδάκης στο επίμετρο του πρώτου τόμου είναι και εύλογο και νόμιμο: Πόσο αισιόδοξος μπορεί να αποδειχτεί ο κοινωνιολόγος, ύστερα από μια τόσο περιπετειώδη περιήγηση στο παρελθόν (μια περιήγηση στις διαστολές, αλλά και τις αναστολές του, στα άλματα προς τα εμπρός, αλλά και στις φυγές του προς τα πίσω, στις εξυψώσεις, αλλά και στις διολισθήσεις ή τις καταβαραθρώσεις του), για το μέλλον των κοινωνιών; Ελάχιστα, απαντά ο Μαραγκουδάκης, και δύσκολα δεν θα του δώσει κανείς δίκιο. Για τον Μαν δεν υπάρχει, όπως το είδαμε και προεισαγωγικά, μια ενιαία κοινωνία, ούτε είναι δυνατόν να ρυθμιστούν οι ούτως ή άλλως επιμερισμένες, τυχαίες και απρόβλεπτες κοινωνικές τύχες από κάποια υπέρτερη βούληση της πολιτικής και της Ιστορίας. Οι κοινωνίες μοιάζουν (και σε μεγάλο βαθμό είναι) τυχαία, ακανόνιστα και ασταθή αθροίσματα, που παράγουν τα αποτελέσματά τους υπό πολύ συγκεκριμένες και, το κυριότερο, μοναδικές και ανεπανάληπτες περιστάσεις: αθροίσματα που παραδίδονται συχνά στους αιφνιδιασμούς των ποικίλων διεμβολισμών τους (συγκυρίες και τάσεις που δεν υπάγονται σε κανένα κεντρικό σχέδιο), καθιστώντας αδύνατο τον οποιοδήποτε έλεγχο και κάνοντας γρήγορα άχρηστη την οιαδήποτε προοπτική ή πρόβλεψη.

Μια τέτοια κοινωνιολογία δεν είναι ασφαλώς σε θέση να προσφέρει θεραπείες και λύσεις: Εχοντας αρνηθεί πέρα για πέρα τον επιστημονικό θεό της συστηματικής διακρίβωσης μιας πραγματικότητας η οποία περιμένει υπομονετικά να έρθει στο φως η αόρατη αρχιτεκτονική της, η κοινωνιολογία του Μάικλ Μαν είναι ένα είδος τεχνολογίας του χάους. Δεν παύει, ωστόσο, εξ αυτού να συγκροτεί μια καθ' όλα αποκαλυπτική τεχνολογία, καθώς και μια διεξοδικά τεκμηριωμένη και αρθρωμένη επιστήμη, δείχνοντας πως για την όποια σημερινή μας βεβαιότητα χρειάζεται να βυθιστούμε στην αμφιβολία και την αμφισβήτηση, διατηρώντας το ερευνητικό μας πεδίο σε διαρκή, αλλά και λυτρωτικά γόνιμη εκκρεμότητα.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ενα μικρό άλογο
Αθέμιτα ερωτικά πάθη
Το βλήμα της εικόνας
Η ζωή, μια opera buffa
Η θεατρική γραφή
Πρωτεργάτες καταστάσεων
Τοπιογράφοι και αμαξάδες πριν από τα ταξί
Λογοτεχνικοί χαρακτήρες του Βυζαντίου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Άμος Οζ
Ιστορία αγάπης και ερέβους
Από τις 4:00 στις 6:00
Shakespeare και μουσική
Ανεξάρτητος ήχος με παγκόσμια απήχηση
Κριτική βιβλίου
Ενα μικρό άλογο
Αθέμιτα ερωτικά πάθη
Το βλήμα της εικόνας
Εξουσία δεν είναι μόνο το κράτος και η πολιτική
Η ζωή, μια opera buffa
Η θεατρική γραφή
Πρωτεργάτες καταστάσεων
Τοπιογράφοι και αμαξάδες πριν από τα ταξί
Λογοτεχνικοί χαρακτήρες του Βυζαντίου
Ποίηση
Ενα γράμμα
Η σειρά βιβλίων ποίησης «ΤΤΤ» στις εκδόσεις Νεφέλη
Ο εναγκαλισμός με τον Ταρκόφσκι
Προδημοσίευση
Για τα δικαιώματα του ανθρώπου
Άλλες ειδήσεις
Μια επιστολή