Έντυπη Έκδοση

Πρωτεργάτες καταστάσεων

Σόλων Ν. Γρηγοριάδης

Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974

τόμοι 3

τόμος Α': Κατοχή-Δεκεμβριανά 1941-1945

εισαγωγή: Γιώργος Μαργαρίτης

εκδ. Polaris, 2009, σ. 776, 39 ευρώ

Ο Σόλων Νεόκοσμου Γρηγοριάδης (1912-1994) με διακεκριμένη δημοσιογραφική σταδιοδρομία, έζησε και παρακολούθησε όλο το διάστημα της εξαιρετικά κρίσιμης για την Ελλάδα περιόδου, από το 1941 ώς το 1974, από υπεύθυνη δημοσιογραφική θέση, διευθυντή ή αρχισυντάκτη μεγάλων εφημερίδων, με αποτελέσμα να αποτελεί έναν αντικειμενικό γνώστη των γεγονότων, όχι μόνον όπως παρουσιάζονταν στον Τύπο, αλλά και στην ουσιαστική τους μορφή. Εξαιρετικά πρωτοπόρος για την εποχή του, με τριβή δεκαετιών στην πράξη της μάχιμης δημοσιογραφίας, αναμετρήθηκε με έναν όγκο ιστορικών στοιχείων, αντλημένων από τον Τύπο της εποχής και από μια ευρεία βιβλιογραφία, από αρχεία κάθε είδους, ελληνικά και ξένα, και από πληροφορίες «ιστορικών υποκειμένων», καταγράφοντας τα πάντα με αξιοζήλευτη διαύγεια αλλά και ένταση. Αν και δεν ανήκε στους «ήρωες» της εποχής, στους πρωτεργάτες των καταστάσεων και των γεγονότων, αν και η συμμετοχή του στα δρώμενα ήταν έμμεση, το επάγγελμα του δημοσιογράφου τού προσέφερε το προτέρημα της πρόσληψης απ' όσα περισσοτέρων μπορούσε να αντιληφθεί ο μέσος άνθρωπος. Μέσα από ένα πλήθος δημοσιευμάτων, ήταν κοινωνός ενός είδους ιστοριογραφίας που επηρέασε σημαντικά την αντίληψη των πολλών για τα όσα κληροδότησε το ιστορικό χθες.

Η ιστορική του αφήγηση ξεκινά από το 1941, από την κατάρρευση του μετώπου και την παράδοση της πρωτεύουσας του ελληνικού κράτους, από τη στιγμή που οι Γερμανοί μπαίνουν στην Αθήνα και υψώνουν τη σβάστικα στην Ακρόπολη. Ο Γρηγοριάδης χρησιμοποιεί ως ορόσημο τη στιγμή της ήττας, όταν οι Γερμανοί πίσω από τους ταπεινωμένους φασίστες του Μουσολίνι εισέβαλαν κατακτώντας τη χώρα και βυθίζοντάς τη στο χάος και στην εκμηδένιση. Ξετυλίγονται όλο το άγος και όλη η φρίκη της Κατοχής τεκμηριωμένα, αλλά ενίοτε και συγκινησιακά φορτισμένα. Ο πρώτος τόμος του έργου του καλύπτει όλα τα γεγονότα μέχρι την Απελευθέρωση, τα Δεκεμβριανά και τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Μέσα στα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, η Ελλάδα είχε αρχίσει να διαφοροποιείται. Δεν αποτελούσε πλέον την ηττημένη και ταπεινωμένη χώρα του 1941. Μέσα από την πείνα και την εξαθλίωση είχε αρχίσει να προβάλει η Εθνική Αντίσταση. Ενα μεγάλο τμήμα της χώρας κι ένα σημαντικό ποσοστό του λαού της ζούσαν ελεύθερα, μακριά από την εξουσία του κατακτητή. Το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, το ΕΑΜ, επεξεργαζόταν ένα νέο κοινωνικό και πολιτικό σκηνικό για τη χώρα, ενώ ο ΕΛΑΣ, εκτός από τμήμα μιας πελώριας στρατιάς που στο πλαίσιο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου πολεμούσε τον Αξονα, έκανε αισθητή την παρουσία του, δημιουργώντας ερείσματα για τις μεταπολεμικές εξελίξεις. Ο πρώτος κύκλος κλείνει το 1943-1944, με την Ελλάδα να μην αποτελεί την αποσαρθρωμένη χώρα του 1941. Η σύγκρουση με τη Βρετανική Αυτοκρατορία αμέσως μετά την Απελευθέρωση, τα Δεκεμβριανά και η ταχεία διολίσθηση προς Εμφύλιο Πόλεμο σηματοδοτούν ένα νέο κύκλο πτώσης και εκμηδένισης. Η αγριότητα και το αίμα που ακολούθησαν ανέτρεψαν και ακύρωσαν όσα σημαντικά είχαν προηγηθεί. Ο Εμφύλιος τερματίστηκε με την εξουδετέρωση της κομμουνιστικής Αριστεράς και την πλήρη επικράτηση του συνασπισμού φιλελεύθερων και συντηρητικών, που κυβερνούσε υπό την αιγίδα των Αμερικανών από τον Σεπτέμβριο του 1947. Το καθεστώς υποτέλειας στον εξωτερικό παράγοντα, το πολιτικό σύστημα «εκτάκτου ανάγκης», με τις διώξεις, τους αποκλεισμούς, τα ποικίλα αδιαφανή κέντρα εξουσίας προϊδέαζαν για τη συνέχεια, για την πτώση που οδήγησε τελικά στη δικτατορία του 1967. Πρόκειται για έναν συναρπαστικό κύκλο, όπου η ιστορία της έξαρσης και της ανόδου καταλήγει στην ολοκληρωτική πτώση· από το τραγικό 1941, στο μεγαλείο της Εθνικής Αντίστασης, στην κρίση του Εμφυλίου, στον πλήρη ευτελισμό της μετεμφυλιακής περιόδου και τέλος, στα χρόνια της χούντας των συνταγματαρχών.

Κατά την περίοδο που ο Γρηγοριάδης συνέθετε το ογκώδες έργο του, η σχετική βιβλιογραφία ήταν από πενιχρή έως ανύπαρκτη. Ο Γιώργος Μαργαρίτης στην άκρως κατατοπιστική Εισαγωγή του -εντάσσει κατά τον ιδανικότερο τρόπο το έργο στα σύγχρονα ιστοριογραφικά πράγματα- επισημαίνει ότι εκτός από ένα βαρύ πέπλο μυστηρίου που κάλυπτε τις πλέον πρόσφατες ιστορικές περιόδου, στα περισσότερα των εντύπων που κυκλοφορούσαν, η Κατοχή, η Αντίσταση, ο Εμφύλιος, η μετεμφυλιακή Ελλάδα παρουσιάζονταν σχηματικά, σαν καρικατούρες της πραγματικότητας, όπου όλα τα κρίσιμα στοιχεία, όλα σχεδόν τα γεγονότα και οι καταστάσεις είχαν απισχνανθεί ώς την εξαφάνισή τους. Το σύνολο, σχεδόν, των αρχειακών πηγών δεν ήταν προσβάσιμο. Τα όποια απομνημονεύματα πρωταγωνιστών, κυρίως από την πλευρά των νικητών, ήταν μονόπλευρα και δημιουργούσαν για το ελληνικό ζήτημα παρά απαντούσαν σε κρίσιμα ερωτήματα. Τα ελάχιστα, απολογητικής κυρίως υφής, κείμενα που είχαν δει το φως της δημοσιότητας από την πλευρά των ηττημένων -όλα από το 1963 μέχρι το 1967-, δεν προσέφεραν στη μεταβολή της γενικής εικόνας· επιδίωκαν περισσότερο να μιλήσουν για το αυτονόητο, ότι δηλαδή υπήρξε Αντίσταση στους κατακτητές της χώρας, παρά να θέσουν και να δώσουν απαντήσεις σε ιστορικά προβλήματα. Και η ελάχιστη βιβλιογραφική αναφορά στα κείμενα αυτά δεν ήταν δυνατή. Το μόνο υλικό που απέμενε ήταν το υλικό της δημοσιογραφίας, το οποίο περιελάμβανε οτιδήποτε κατά καιρούς είχε δημοσιευτεί στον Τύπο, καθώς κι ένα πλήθος προφορικών μαρτυριών. Ο συνδυασμός αυτός καθώς και η αξιοποίηση της όποιας -έστω ελάχιστης-, βιβλιογραφίας προσφέρει την ευκαιρία για τεκμηριωμένες προσεγγίσεις. Ο Γρηγοριάδης, με επαρκή τεχνογνωσία, ως άριστος γνώστης της ιστορικής δημοσιογραφίας, χρησιμοποίησε κατά τον ιδανικότερο τρόπο τον ανεκμετάλλευτο αυτό πλούτο. Συνθετικός στην αφήγηση ιστορικών καταστάσεων, καταθέτει ένα απολαυστικό ανάγνωσμα απαλλαγμένο από αγκυλώσεις και κάθε είδους μονομέρεια. Εκ των πραγμάτων αναγκάστηκε να μιλήσει πολιτικά, αλλά προσπάθησε συνειδητά να συμβιβάσει τις ποικίλες αντιθέσεις, εξοβελίζοντας τις ακραίες θέσεις. Ευδιάκριτο παρονομαστή στο έργο του αποτελεί ο διαρκής τονισμός των αποστάσεων που επιδιώκει σταθερά και προσεκτικά να τηρεί από τους δύο πόλους της πολιτικής όξυνσης του πρόσφατου ελληνικού παρελθόντος. «Εάν η ιστοριογραφία μπορεί να έχει πολιτική ταυτότητα, τότε το έργο του Γρηγοριάδη είναι ένα τυπικό υπόδειγμα "κεντρώας" καταγραφής των γεγονότων», υπογραμμίζει ο Μαργαρίτης.

Η Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας χωρίζεται σε τρεις διακριτές, αλλά αλληλεξαρτώμενες περιόδους: ο πρώτος τόμος σταματά στη Συμφωνία της Βάρκιζας. Αποτελεί, δηλαδή, την καταλληλότερη εισαγωγή του αναγνώστη στον επόμενο τόμο που ερευνά τον εμφύλιο σπαραγμό και όλη την ιστορική διαδρομή της Ελλάδας έως την 21η Απριλίου 1967. Ο τρίτος και τελευταίος τόμος του έργου διηγείται την περίοδο της Δικτατορίας.

Η ιστοριογραφική κατάθεση του Σόλωνα Ν. Γρηγοριάδη, σχεδόν 35 χρόνια μετά την πρώτη της έκδοση, δεν έρχεται να καλύψει κάποιο κενό. Τα τελευταία, άλλωστε, χρόνια η ομοειδής επιστημονική, κατά κύριο λόγο συλλογικών έργων, βιβλιογραφία είναι αρκετά πλούσια. Χωρίς να συνιστά ένα έργο ιστορικής παιδείας που να απευθύνεται σε ένα ειδικό κοινό, αποδεικνύει πως δεν ήταν μια ιστοριογραφική απόπειρα που προέκυψε από τις συγκυρίες της εποχής, ένα έργο που επισκιάστηκε ή ξεπεράστηκε από την έρευνα των τελευταίων ετών, αλλά ένα συνθετικό εγχείρημα πολλαπλά χρήσιμο, ένας -κυριολεκτικά- «μπούσουλας» των γεγονότων της κρίσιμης περιόδου 1941-1974.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ενα μικρό άλογο
Αθέμιτα ερωτικά πάθη
Το βλήμα της εικόνας
Εξουσία δεν είναι μόνο το κράτος και η πολιτική
Η ζωή, μια opera buffa
Η θεατρική γραφή
Τοπιογράφοι και αμαξάδες πριν από τα ταξί
Λογοτεχνικοί χαρακτήρες του Βυζαντίου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Άμος Οζ
Ιστορία αγάπης και ερέβους
Από τις 4:00 στις 6:00
Shakespeare και μουσική
Ανεξάρτητος ήχος με παγκόσμια απήχηση
Κριτική βιβλίου
Ενα μικρό άλογο
Αθέμιτα ερωτικά πάθη
Το βλήμα της εικόνας
Εξουσία δεν είναι μόνο το κράτος και η πολιτική
Η ζωή, μια opera buffa
Η θεατρική γραφή
Πρωτεργάτες καταστάσεων
Τοπιογράφοι και αμαξάδες πριν από τα ταξί
Λογοτεχνικοί χαρακτήρες του Βυζαντίου
Ποίηση
Ενα γράμμα
Η σειρά βιβλίων ποίησης «ΤΤΤ» στις εκδόσεις Νεφέλη
Ο εναγκαλισμός με τον Ταρκόφσκι
Προδημοσίευση
Για τα δικαιώματα του ανθρώπου
Άλλες ειδήσεις
Μια επιστολή